Buludxan Xəlilov: “Biz təsdiqlənmək üçün Nazirlər Kabinetinə təqdim ediləcək yeni lüğət standartı ilə qarşıdakı 5 il müddətində yazı qaydalarını tənzimləyə biləcəyik” “Problemlər tam araşdırılaraq aradan qaldırıldığı üçün, artıq ictimaiyyəti çaşdıran, dedi-qodu yaradan söhbətlərə əsas qalmayıb”
Son aylar dövlət qurumları, elm təşkilatları, ictimaiyyət, KİV-lər tərəfindən ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya qaydalarına ediləcək dəyişikliklərlə bağlı oldu.
Onu da qeyd edək ki, uzun həftələr mətbuatın gündəmində dartışma predmetinə çevrilən orfoqrafiya qaydalarına dəyişikliklərin edilməsi faktı əsasən ciddi tənqidlərlə müşayiət olundu. Bir sıra mütəxəssislər, eləcə də ziyalılar orfoqrafiya qaydalarında dəyişikliyə məruz qalması nəzərdə tutulan sözlərin siyahısına qarşı çıxdılar. Onlar təqdim edilən sözlərin yazılış qaydasının dəyişməsinə etiraz edirdilər. Məsələn, orfoqrafiya qaydalarını tərtib edən dilçilər təklif edirdilər ki, əsgər-əskər, İsgəndər-İskəndər kimi yazılsın. Mütəxəssislər isə, birmənalı olaraq, təklifin dil qaydalarına uyğun olmadığını bəyan edirdilər.
Məlum olduğu kimi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Orfoqrafiya Komissiyası və Dilçilik İnstitutu tərəfindən 69 maddədən ibarət olan “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi hazırlanaraq ictimaiyyətin müzakirəsinə verildi.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) vitse-prezidenti, AMEA Orfoqrafiya Komissiyasının sədr müavini, akademik İsa Həbibbəyli mətbuata bildirib ki, Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı Orfoqrafiya Komissiyasının yekun qərarı təsdiqlənməsi üçün yaxın bir ay ərzində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyəti adından Nazirlər Kabinetinə təqdim ediləcək.
İ.Həbibbəylinin sözlərinə görə, Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydalarının hazırlanması üzrə Dilçilik İnstitutu ilə Orfoqrafiya Komissiyasının birgə yaratdığı işçi qrup fəaliyyətini yekunlaşdırmaq üzrədir. Onun qeyd etdiyinə görə, işçi qrup bu layihə ilə bağlı cəmiyyətdə, dövrü mətbuatda səslənən fikir və ideyaları sistemləşdirərək hesabatlar hazırlayıb. O bildirib ki, işçi qrupun gələn həftənin əvvəlində keçirilməsi gözlənilən iclasında bu hesabatlar müzakirə ediləcək. İşçi qrupun müzakirəsindən sonra təkmilləşdiriləcək yekun sənədlər gələn həftə Orfoqrafiya Komissiyasına təqdim ediləcək: “Yekun sənədlər Orfoqrafiya Komissiyasına müzakirə üçün verilir. Orfoqrafiya Komissiyasında ölkəmizin tanınmış dilçi-alimləri, mütəxəssislər təmsil olunurlar. Onlar bu sənədlərlə tanış olduqdan sonra öz fikirlərini bildirəcəklər. Ola bilsin ki, Orfoqrafiya Komissiyasının iclası bir deyil, bir necə dəfə keçirilsin. Çünki bu çox əhəmiyyətli bir məsələdir”.
İşçi qrupunun hazırladığı yeni orfoqrafiya qaydaları ictimaiyyətin maraqlarını nə dərəcədə təmin edəcək?
Orfoqrafiya Komissiyasının üzvü, işçi qrupunun təmsilçilərindən biri, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsinin dekanı, professor Buludxan Xəlilov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, sözügedən qaydalar ictimaiyyətin maraqlarını tam cavab verəcək və cəmiyyətin tələblərini 5 il müddətində təmin edəcək: “Komissiya tərəfindən xeyli araşdırma aparıldı. Açığını deyim ki, ictimaiyyəti narahat edən bütün məsələlər bir-bir saf-çürük olundu və yeni orfoqrafiya qaydalarında ictimaiyyətin və peşəkarların rəyi nəzərə alınıb. Sizə bir nümunə deyim. Əsgər və İsgəndər sözlərinin yazılışında “g”-nın “k” ilə yazılacağı deyilirdi, ancaq onlar olduğu kimi qalacaq və “g” ilə yazılacaq. Orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı bütün problemlər öz həllini tapdı. Artıq orfoqrafiya qaydalarında problemli məsələ qalmayıb. Biz bu işdə həm komissiya üzvü kimi fəaliyyət göstərdik, həm də Dilçilik İnstitutunun bizə verdiyi sorğuları cavablandırdıq. Dilçilik İnstitutu bununla bağlı mütəxəssislərin rəyini öyrənmək istəyirdi. Problemlər tam araşdırılaraq aradan qaldırıldığı üçün, artıq ictimaiyyəti çaşdıran, dedi-qodu yaradan söhbətlərə əsas qalmayıb. Çünki dedi-qodu yaradan məsələlərin hamısı bir-bir təhlil olundu, araşdırıldı. Dilçilik İnstitutunda yaradılan komissiya tərəfindən yerlərə, ayrı-ayrı təhsil müəssisələrində işləyən dilçilərə sorğular göndərildi və o sorğulara cavab aldılar. Sorğulara verilən cavablar nəticəsində ümumi rəyə gəlindi”.
Yeni orfoqrafiya qaydalarında xeyli sözün islah olunduğunu deyən B.Xəlilovun sözlərinə görə, 2013-cü ildə çap olunan “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə, tutalım, “yazmaq” sözü müxtəlif fel formalarında gedib, lakin yeni orfoqrafiya qaydalarında onlar təkrar edilmir: “Ancaq orfoqrafiya qaydalarında məsdər forması gedəcək - “yazmaq”. Yəni felin bütün qrammatik növlərini verməyə və lüğəti kortəbii şişirtməyə ehtiyac olmayacaq. Bu mənada, orfoqrafiya lüğətində müəyyən sözlər, təbii ki, keşmişlə müqayisədə azalıb. Bu sahədə bir islahat aparıldı. Bu mənada ki, müəyyən dərəcədə cilalanma getdi, cəmiyyətin fikri öyrənildi, müəyyən sözlərin yazılışı dəqiqləşdi. Bir mütəxəssis kimi həmişə demişəm, yenə də deyirəm ki, orfoqrafiya lüğəti çox zərif, incə bir məsələdir. Bu, həyat tərzi ilə bağlıdır. Çünki həyatımıza, məişətimizə yeni-yeni sözlər gəlir və orfoqrafiya lüğəti ən azı 5 ildən sonra dəyişir. Qarşıdakı 5 il üçün yeni orfoqrafiya qaydalarını yetərsay hesab edə bilərik. Bir məsələni deyim ki, “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” 2004-cü və 2013-cü illərdə çap olunub. Hər iki lüğətin də rəyçisi olmuşam. Qətiyyən o lüğətlərə kölgə salmaq fikrində deyiləm, ancaq obyektivlik naminə deməliyəm ki, 2018-ci ildə çap olunacaq lüğət həm mütəxəssislərin, həm ictimaiyyətin, həm də ziyalıların müzakirəsindən keçib. Mənə elə gəlir ki, KİV-lər də, ictimaiyyət də bu qaydalardan faydalanacaq. Bu sahədə bütün problemlər aradan qalxacaq. Çünki bu lüğət müasir reallığın tələblərinə cavab verən lüğətdir. Biz təsdiqlənmək üçün Nazirlər Kabinetinə təqdim ediləcək yeni lüğət standartı ilə qarşıdakı 5 il müddətində yazı qaydalarını tənzimləyə biləcəyik”.
İradə SARIYEVA
