Ənvər Çingizoğlu: “Turistlərin Azərbaycanın bölgələrinə cəlb edilməsində yenidən təmir-bərpa edilən abidələr, türbələr, muzeylər, bir sözlə, mədəni irsimiz çox böyük rol oynaya bilər” Əkrəm Cabbarov: “Azərbaycanın bölgələrindəki maddi-mədəni irsin hər bir nümunəsi təkcə mədəniyyətimizi, xalqımızı, tariximizi təbliğ etmir, həm də bölgələrə turistlərin gəlməsinə şərait yaradır”
Maddi mədəniyyət abidələri hər bir xalqın əsrlər boyu yaratdığı, formalaşdırdığı mədəni irsin tərkib hissəsidir. Mədəni irsə sahib olmayan xalqın qədimliyi də şübhə altına düşür. Azərbaycan xalqı tarix boyu özünün maddi və qeyri-maddi irsini yaradıb və bu tükənməz sərvət xalqımızın qədimliyini sübut edən əsas faktora çevrilib.
Azərbaycanın mədəni irsi deyəndə qarşımıza minlərlə abidə, yazılı və şifahi ünvan çıxır. Sirr deyil ki, Azərbaycan dövləti milli maddi-mədəni irsimizin qorunması, bərpası, yenidən xalqa və bəşəriyyətə təqdim edilməsi sahəsində çoxsaylı layihə həyata keçirib, işlər görüb.
Onu da qeyd edək ki, son illər paytaxt Bakıda, Bakıətrafı kənd və qəsəbələrdə, eyni zamanda da respublikamızın müxtəlif bölgələrində maddi-mədəni irsimizə daxil olan abidələr kütləvi şəkildə yenidən bərpa edilir. İndiyə qədər ölkəmizdə yüzlərlə abidə, türbə, karvansara, hamam, qədim körpü, dəyirman, məscid və s. restavrasiya olunub. Mədəni irsin qorunması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edən bu amil həm yerli əhaliyə, həm də ölkəmizə gələn xarici turistlərə müsbət təsir edir.
Yalnız 2018-ci ildə Azərbaycan bölgələrində bir neçə tarixi abidə restavrasiya edilərək yenidən həyata qaytarılıb. Ondan əvvəlki illərdə də bir sıra dağılıb məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşən abidə əsaslı şəkildə bərpa edilib. Burada diqqətçəkən məqamlardan biri də odur ki, bu abidələrin bərpası zamanı tarixçi, arxeoloq və etnoqraflar onlarla bağlı elm üçün çox dəyərli məlumatlar əldə ediblər.
Arxeoloqların bildirdiyinə görə, hər bir abidə bərpa edilərkən orada mütəxəssislərin yaxından iştirakına imkan yaradılır.
2018-ci ilin ilk 3 ayında yenidən həyata qaytarılan abidələrdən biri Qubada yerləşən “Hündür günbəzli hamam”dır ki, yüksək səviyyədə təmir-bərpa olunub. Bu təmir-bərpa işi Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tərəfindən həyata keçirilib. Onu da qeyd edək ki, “Hündür günbəzli hamam” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri siyahısına daxil edilib.
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətin rəsmi saytında verilən məlumata görə, abidə Amerika Birləşmiş Ştatlarının ölkəmizdəki səfirliyinin maliyyə dəstəyi ilə bərpa olunub.
Tarixi abidənin bərpa olunması istiqamətində işlərin başa çatdığını bildirən xidmətin saytında bildirilir ki, ötən müddət ərzində abidənin fasad və daxili divarlarında yaranmış fəsadlar aradan qaldırılıb, hörgüarası tikişlər təmizlənərək əhəng məhlulu ilə yenidən doldurulub. Hücrələrdə möhkəmləndirmə işləri görülüb, damın səthi torpaq və ot örtüyündən tam təmizlənib, sahə bərpa olunaraq izolyasiya edilib, günbəzə qalxan kərpic pilləkən bərpa olunub. Hamamın fasadında və daxili hissələrində aşınmış kərpiclər bərpa edilib, relyef üzrə səviyyə fərqinə görə perimetr boyu torpaq 50 santimetr dərinliyində qazılaraq hamama daxil olmaq üçün pilləkənlər quraşdırılıb. Otaqların döşəmələri palçıq təbəqəsindən təmizlənərək bərpa olunub, eyni zamanda tavan və divarlar suvaq qatından təmizlənərək ilkin vəziyyətə uyğun bərpa işləri həyata keçirilib. Tarixi abidənin qapı və pəncərələri yeniləri ilə əvəz edilib, isitmə, soyutma avadanlıqları quraşdırılıb, hasarı bərpa olunub. Ərazinin abadlaşdırılması və digər işlər həyata keçirilib.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, Qubada yerləşən “Hündür günbəzli hamam” XIX əsrdə, Şərq memarlığı üslubunda inşa olunub. Tikintisində bişmiş kərpicdən istifadə edilib. Tarixi abidədə sonuncu dəfə 1986-1987-ci illərdə təmir-bərpa işləri aparılıb.
Mədəni irs üzrə mütəxəssis, tarixçi Əkrəm Cabbarovun sözlərinə görə, bölgələrdə maddi mədəniyyət abidələrinin əsaslı şəkildə təmir-bərpa edilməsi abidələrlə zəngin olan rayonlarımıza turistlərin cəlb edilməsində mühüm rol oynayır. Mütəxəssis bildirir ki, Qubada, Bərdədə, Gəncədə, Qazaxda, Lənkəranda, Naxçıvanda, Göygöldə və başqa rayonların ərazisində yerləşən abidələrin yenidən bərpa edilməsi bölgələrimizin sürətlə inkişaf etməsinə dəlalət edir. O hesab edir ki, bu abidələrin həm qədimliyi, həm də Şərq-türk memarlığı üslubunda inşası, gözəlliyi, qədimliyi turistləri ciddi maraqlandırır. Qubadakı “Hündür günbəzli hamam”ın XIX əsrə aid olduğunu deyən mütəxəssis hesab edir ki, onun 200 ilə yaxın yaşı var və böyük bir tarixə malikdir: “Bu abidənin bərpası həm qubalılar üçün, həm də bura axın edən turistlər üçün əlverişlidir. Turistlər ancaq təbiətin gözəlliyindən, mətbəximizdən zövq almır, onlar həm də tarixi-mədəni abidələrimizə maraq göstərirlər. Maddi-mədəni irs hər zaman turistləri cəlb edir. Azərbaycanın bölgələrindəki maddi-mədəni irsin hər bir nümunəsi təkcə mədəniyyətimizi, xalqımızı, tariximizi təbliğ etmir, həm də bölgələrə turistlərin gəlməsinə şərait yaradır. Məsələn, turist məlumat alır ki, Quba qədim şəhərdir, tarixi çox zəngindir. O bura gələndə ilk olaraq o zənginliyin, qədimliyin sirlərini axatarır. Onlar burada qədim abidələrlə qarşılaşanda artıq xalqımızın tarixi haqqında daha geniş məlumat alırlar. Abidələr hər zaman insanları özünə cəlb edir. Məlumatıma görə, bu hamam ictimaiyyət üçün açıq olacaq, eləcə də turizm, yerli sənətkarlığın inkişafı məqsədilə istifadə ediləcək. Bu müsbət haldır. Bir müddət əvvəl Bərdə türbəsində əsaslı təmir-bərpa işləri başa çatıb. Bu günlərdə ölkə başçısı İlham Əliyev Bərdə türbəsində və Torpaqqala kompleksində əsaslı yenidənqurmadan sonra yaradılan şəraitlə tanış olub. Sözsüz ki, Azərbaycandakı tarixi-dini abidələr ölkəmizin tarixinin zənginliyini sübut edir. Bərdə rayonundakı türbə və Torpaqqala kompleksi də bu qəbildəndir. Ümumiyyətlə, abidələrin əsaslı şəkildə yenidən qurulması Azərbaycan dövlətinin mədəni irsimizə verdiyi böyük dəyərin nümunəsidir. Tarixi kompleksin əsaslı yenidən qurulması, ilk növbədə, zəngin mədəni irsimizin qorunması, inkişafı və bərpası istiqamətində atılan addımların ardıcıl olduğunu göstərir. Bu layihənin icrası, eyni zamanda, bölgələrimizin qədimliyini, tarixi, dini, mədəni abidələrlə zənginliyini dünyaya çatdırmaq baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır, turistləri ölkəmizə cəlb etmək nöqteyi-nəzərindən mühüm rol oynayır. Aranın gözü Bərdədə qədim abidələrin yenidən bərpası Azərbaycanda tarixi, dini, mədəni abidələrin qorunub saxlanaraq, gənc nəsillərə ötürülməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərin tərkib hissəsidir. O da məlumdur ki, mədəni irsimizə qayğı ölkəmizin bütün bölgələrində yerləşən abidələri əhatə edir və bu prosesdə islam abidələrinin, onun müqəddəs dəyərlərinin mühafizəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır”.
Alim qeyd edir ki, Bərdə türbəsi 1322-ci ildə Əcəmi memarlıq məktəbinin nümayəndəsi Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz tərəfindən tikilib. Onun məlumatına görə, türbə eramızdan əvvəl inşa olunan Torpaqqala adlı müdafiə divarlarının ərazisində yerləşir. Qülləvari quruluşa malik türbə yeraltı və yerüstü hissələrdən ibarətdir. Yeraltı hissəni o dövrdə xarakterik olan dəfn üçün ayrılmış sərdabə təşkil edir. Yerüstü qat isə xatirə abidəsidir və monumental xarakter daşıyır. Türbə xarici fasad üzrə kürsüdən, gövdə və günbəzdən ibarətdir. Hündürlüyü 13 metr olan türbənin bayır tərəfdən diametri 10 metrdir. Kürsüdən başlayaraq yuxarıdakı haşiyəyə qədər hissəni örtən və firuzəvi kaşı ilə qırmızı kərpicin əlaqələndirilməsindən yaranan bir kompozisiyadan əmələ gələn kitabədə “Allah” sözü mütənasib surətdə təkrarlanır. Məhz bu səbəbdən abidəyə el arasında “Allah-Allah” türbəsi də deyilir. Abidənin kimin şərəfinə tikildiyi məlum deyil. Ehtimal olunur ki, Elxanilər sülaləsindən olan bir şəxs üçün inşa edilib.
Qeyd edək ki, uzun illər baxımsız vəziyyətdə olan türbənin bərpasına ötən əsrin 60-cı illərində başlanıb, lakin səhv aparılan bərpa işləri nəticəsində türbənin görkəmi dəyişib, kitabələr silinib, üzərinə qoyulan ağır beton konstruksiya isə çatların əmələ gəlməsinə səbəb olub. Türbənin və əhatəsində olduğu Torpaqqala divarlarının bərpasına 2012-ci ildə başlanıb və hazırda tam başa çatdırılıb. Türbənin betondan quraşdırılmış qəzalı günbəzi tam sökülərək yenidən hörülüb və kaşılı kərpiclə üzlənib. Burada 427 kvadratmetr sadə və mürəkkəb formalı kaşı elementləri hazırlanaraq tətbiq edilib. Quranın “Ayətül-Kürsü” ayəsi və kufi əlifbası ilə kitabələr bərpa olunub, kaşılararası hörgü tikişləri təmizlənərək xüsusi məhlul qarışığı ilə yenidən doldurulub, divarlardakı çatlar tam regenerasiya edilib. Sərdabənin pilləkəni şüşə örtüklə bağlanıb və burada mərmər sənduqə quraşdırılıb.
Türbənin yerləşdiyi iki hektar ərazini əhatə edən Torpaqqala divarları da bərpa olunub. Bərpa işləri Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin sifarişi ilə “Azərbərpa” Elmi-Tədqiqat Layihə İnstitutu tərəfindən həyata keçirilib.
Tədqiqatçı, etnoqraf Ənvər Çingizoğlu da hesab edir ki, bölgələrdə maddi irsin hərtərəfli qayğı ilə əhatə olunması müsbət haldır. Onun sözlərinə görə, bu abidələrin yenidən ictimaiyyətə təqdim edilməsi bu ərazilərə turistlərin kütləvi şəkildə cəlb edilməsinə şərait yaradır: “Turistlər Azərbaycanın bölgələrinə böyük maraq göstərirlər. Düşünürəm ki, Bərdənin bu abidələri də özlərinə çoxlu sayda turist cəlb edə biləcək. Ümumiyyətlə, bölgələrə turist axınının təşkil edilməsi çox vacib haldır. Bu iş də həyata keçirilir. Turistlərin Azərbaycanın bölgələrinə cəlb edilməsində yenidən təmir-bərpa edilən abidələr, türbələr, muzeylər, bir sözlə, mədəni irsimiz çox böyük rol oynaya bilər”. .
Ə.Çingizoğlu qeyd etdi ki, təkcə ötən illərdə Gəncədə 150-dən artıq tarixi abidənin bərpa olunması bu ərazinin mədəni, etnoqrafik, arxeoloji turizm üçün əlverişli olduğunu göstərir. Etnoqrafın sözlərinə görə, Gəncədə aparılan yenidənqurma işlərində önəmli yerlərdən birini də tarixi abidələrin əsaslı təmir və bərpası tutduğunu deyən Ə.Çingizoğlunin bildirdiyinə görə, Gəncədə mövcud olan müxtəlif dövrlərə aid tarixi tikililər bərpa edilib. O bildirdi ki, tədqiqatlar zamanı əldə edilən məlumatlara görə, Gəncədə eramızdan əvvəl 2-ci minillikdən ta müasir dövrə qədər abidələr var ki, onlardan da bəziləri dünya mədəni irs siyahısına salınıb: “Bu abidələrin bir qismi şəhər, bir qismi respublika, bir qismi isə dünya əhəmiyyətli abidələrdir. Bu şəhərdə Səfəvilər dövrünə aid abidələr də böyük qayğı ilə əsaslı şəkildə bərpa edilir. Şah Abbas dövrünə aid Cümə məscidi və Karvansaray kimi tarixi abidələrdə irimiqyaslı işlər aparılır. XVIII-XIX əsrlərə aid yaşayış binaları da bərpa olunur. Burada Aran memarlıq üslubu yaşadılır. Özü də bu abidələr bərpa edilərkən qədimliyi mütləq saxlayırlar. Bildiyim qədər, Gəncə şəhərində yerləşən Şah Abbas karvansarasında aparılan bərpa işləri bu il yekunlaşacaq. Deyim ki, şəhər karvansaraları qrupuna daxil olan bu binanın tikintisinə Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasın göstərişi ilə 1606-cı ildə başlanıb. Karvansaranın layihələndirilməsinə və tikintisinə Şərqin böyük memarlarından olan Şeyx Bəhaəddin Amili başçılıq edib. Bişmiş qırmızı kərpicdən inşa olunmuş karvansara iki mərtəbədən ibarətdir. Bir əsas məqamı diqqətinizə çatdırım ki, karvansara vaxtilə erməni terroruna məruz qalıb. Bilirik ki, ermənilər bizim mədəni irsimizə qarşı həm mənəvi, həm də fiziki terror həyata keçiriblər. 1905-ci ildə ermənilərin Gəncə şəhərində törətdiyi qırğınlar zamanı bu karvansara da yandırılıb və abidə ciddi dağıntıya məruz qalıb. Sonradan abidədə də bərpa işləri həyata keçirilib. Turistlər bura gələrkən mütləq mənada abidənin tarixindən danışanda onlara erməni terroru haqqında da məlumat verilməlidir ki, onların dağıtdığı saysız abidə sırasında bu karvansara da var”.
İradə SARIYEVA
