Aydın Xan Əbilov: “Ermənilər əsasən ona görə muzeylərə getmirlər ki, onlar övladlarına saxta erməni tarixini, ədəbiyyat və incəsənətini öyrətmək, tanıtmaq istəmirlər” Ənvər Çingizoğlu: “... ac-yalavac bir toplumun nəyinə gərəkdir?”
Ermənistan cəmiyyətində baş verən bütün neqativ hallarla bağlı, demək olar ki, bu ölkənin mediasında hər gün kifayət qədər məlumat yer alır. Bu ölkə təkcə siyasi və iqtisadi böhranla üzləşməyib, eyni zamanda da mədəniyyət və humanitar sahədə də ciddi tənəzzül yaşayır. Ermənistan KİV-lərinin yazdığına görə, son illər bu ölkənin mədəniyyət ocaqlarına, xüsusən də ədəbiyyat və incəsənət, tarix muzeylərinə əhalinin marağı kəskin surətdə azalıb. Məlumatlara görə, Ermənistan əhalisi muzeylərə getmir.
Ermənistan vətəndaşlarının muzeylərə getməməsinin səbəbi nə ilə bağlıdır? Mövcud reallıq bu ölkənin əhalisinin hədsiz yoxsul vəziyyətdə olması ilə əlaqədardır, yoxsa artıq əhali bu muzeylərdə yerləşdirilən eksponatların saxta tarixi əks etdirdiyini anladığı üçün bu məkanlara getməkdən imtina edir?
Mövzunu şərh edən ekspertlərin qeyd etdiyinə görə, Ermənistan əhalisinin muzeylərdən üz döndərməsinin kökündə bir sıra amillər durur.
Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumunun rəhbəri, kulturoloq Aydın Xan Əbilovun sözlərinə görə, bu gün Ermənistan əhalisi o qədər acınacaqlı vəziyyətdə yaşayır ki, onları mədəniyyət yox, qarınlarını doyuracaq çörəyi necə əldə etmək maraqlandırır: “Bilirsiniz ki, hazırda Ermənistan böhran və səfalətin hökm sürdüyü bir ölkədir. Ermənistan əhalisinin fikri-xəyalı sosial rifahını düzəltmək, normal dolanışığa nail olmaqdır. Burada əhali olduqca kasıb vəziyyətdə yaşayır. Onların mədəniyyət haqqında düşünməyə vaxtları, maraqları, ədəbiyyat, incəsənət, tarix muzeylərinə getməyə pulları yoxdur. Artıq Ermənistan cəmiyyəti anlayır ki, mövcud hakimiyyət onların sosial rifahı haqqında düşünmür və muzeyləri saxta eksponatla doldurmaqla xalqa yalançı tarix sırıyırlar. Ermənistan muzeylərində bir dənə də olsun erməni tarixi ilə bağlı eksponat yoxdur. Bu muzeylərdə yerləşdirilən eksponatlar ordan-burdan oğurlanaraq respublika muzeylərində nümayiş etdirilir. Erməni xalqı yaxşı anlayır ki, onlara aid olmayan eksponatlar gərəksizdir. Ümumiyyətlə, tarixə baxsaq görərik ki, ermənilərin nə ədəbiyyatı, nə mədəniyyəti, nə musiqisi, nə musiqi alətləri, nə tarixləri, nə də mətbəxləri olub. Onların təqdim etdiyi nə varsa, hamısı başqa xalqlara aiddir. Hazırda Ermənistan muzeylərində Qərbi Azərbaycanın yerli, aborigen türk xalqının mədəniyyətinə, tarixinə, arxeologiyasına, incəsənətinə aid minlərlə eksponat var. Erməniyə məxsus olmayan eksponatların muzeylərdə yerləşdirilməsi əhalidə narazılıq yaradır. Tarixən heç bir dövləti olmayan, onun-bunun himayəsində yaşayan bir xalqın mədəniyyəti necə formalaşa bilər ki? Onların dövlətçilik tarixinin yaşı çox azdır. Bu millətin də dövləti Azərbaycan torpaqları üstündə qurulub. Bu baxımdan, onların özlərinin heç nəyi yoxdur. Əhalinin ədəbiyyat, incəsənət muzeylərindən üz çevirməsinin səbəblərindən biri onların sosial vəziyyətinin aşağı olması, digər tərəfdən isə muzeylərdə saxta, qondarma tarixi əks etdirən eksponatların yerləşdirilməsidir. Xalqı saxtakar əməllərlə həmişə aldatmaq olmur. Erməni xalqı deyir ki, bizə saxta mədəniyyət, qondarma tarix yox, çörək, dolanışıq ver. Onların bu tələbini də mövcud Ermənistan hakimiyyəti yerinə yetirə bilmir, xalqın başını başqa şeylərlə qatır”.
A.X.Əbilovun bildirdiyinə görə, Ermənistandan fərqli olaraq, Gürcüstanda və Azərbaycanda əhali heç zaman muzeylərə getməkdən imtina etməyib. Ermənistanda “Matendaran” və digər muzeylərdə saxlanan eksponatların, əlyazmaların, alətlərin, arxeoloji nümunələrin türk mədəniyyətinə mənsub olduğunu bildirən kulturoloqun qənaətinə görə, Ermənistan Dağlıq Qarabağı və ətraf rayonları işğal etdikdən sonra burada bizə məxsus eksponatları öz muzeylərinə daşıyıb: “Erməni xalqı yaxşı bilir ki, muzeylərdəki eksponatların onların tarixi, mədəniyyəti ilə əlaqəsi yoxdur. Ermənistan torpaqlarımızı işğal etdikdən sonra rayonlarımızdan apardıqları eksponatların hamısını o muzeylərdə yerləşdirib. Qarabağ tarixinə aid olan eksponatla ermənilərin nə əlaqəsi var? Ümumiyyətlə, dünyada müharibələr zamanı maddi mədəniyyət nümunələri, rəsm əsərləri, xalçalar, başqa qiymətli muzey əşyaları qənimət kimi götürülsə də, onlar heç zaman işğalçı dövlətin adından təqdim edilməyib, mənsub olduğu ölkənin adı ilə təqdim edilib. Ancaq ermənilər mənimsədikləri hər şeyi saxtalaşdıraraq öz adlarına keçiriblər. Bu da ermənilərə məlumdur. Ermənilər əsasən ona görə muzeylərə getmirlər ki, onlar övladlarına saxta erməni tarixini, ədəbiyyatı və incəsənətini öyrətmək, tanıtmaq istəmirlər. Mahiyyətində saxtakarlıq olan tarix də, ədəbiyyat da, incəsənət də milləti, xalqı uçuruma aparır”.
Tanınmış etnoqraf Ənvər Çingizoğlu isə hesab edir ki, Ermənistan əhalisinin yerli muzeylərə getməməsinin əsas səbəbi toplumun saxtakarlığa qarşı etirazının nümunəsidir: “Mən türk xalqının geniş mənada etnoqrafiyasını araşdırmışam, bu gün də bu sahədə fəaliyyətimi davam etdirirəm. Sahəmə uyğun olaraq başqa xalqların da etnoqrafiyası ilə müqayisəli təhlillər aparıram. Hələ heç bir mənbədə erməni tarixi, mədəniyyəti, mətbəxi ilə bağlı tarixi məlumat yoxdur. Ortada olan məlumatlar isə ermənilərin son 100-150 ildə uydurduqları yalanlardan ibarətdir. Ermənistan muzeylərində erməni mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, incəsənətinə aid nə var ki, erməni cəmiyyəti də ona maraq göstərsin. Sovet dövründə ordan-burdan oğurladıqları eksponatları muzeylərə düzürdülər. Muzeylərində, arxivlərində olan sənədlər isə əsasən türk xalqının tarixi ilə bağlı idi. Sonradan bu məlumatların da, demək olar ki, hamısı ermənilər tərəfindən saxtalaşdırıldı. Türk-xristian, türk-müsəlman, qıpçaq mədəniyyətinə, etnoqrafiya və arxeologiyasına, ədəbiyyatına, mədəniyyətinə aid olan eksponatlar erməni adı ilə muzeylərində təqdim edilir. Erməni xalqı da yaxşı anlayır ki, yaşadıqları torpaqlar onlara aid deyil, onlar başqasının torpaqlarında yaşayırlar. Bu əraziyə dünən gələn kiçik bir toplum özünə necə böyük bir mədəniyyət formalaşdıra bilir? Xalqların mədəniyyətinin formalaşması dünənin işi deyil, bu, minillərin işidir. Dağlıq Qarabağda, Laçında, Kəlbəcərdə, digər ərazilərimizdə ermənilər arxeoloji qazıntı işləri aparır, oradan əldə etdiklərini, işğal zamanı muzeylərdən, evlərdən yağmaladıqları əşyaları, eksponatları muzeylərdə yerləşdirirlər. Bu da əhalinin gözü qarşısnda baş verdiyi üçün, başqa xalqın mədəniyyətinə sahib olmaq istəmirlər yəqin ki. Ermənistan hakimiyyəti ilə cəmiyyətin fikirləri üst-üstə düşmür. Hakimiyyət xalqı saxtakarlığa tabe etmək istəyir, onları məcbur edir ki, özlərinə aid olmayan dəyərlərə yiyə dursunlar. Ermənistan əhalisi həm də çox kasıb yaşayır. Orada müəyyən bir qisim əhalinin yaxşı yaşamaq imkanı var, onları da saxtakarlıqla zəngin olan muzeylər yox, başqa ölkələrə getmək maraqlandırır. Bildiyim qədər, Ermənistana turist axını da yoxdur. Əgər ora il ərzində 1-2 faiz turist gəlsəydi, yerli mətbuat bu barədə şişirdilmiş rəqəmlərlə çıxış edərdi. Muzey elə bir sahədir ki, ora saxta, qondarma eksponatlar qoymaq olmaz. Bizim muzeylər o qədər zəngindir ki, bura yerli əhali də, turistlər də güclü axın edir. Ancaq Ermənistan muzeylərində olan eksponatlar əsasən saxtalaşdırılmış materiallardır. Siz deyin, Ermənistanın hansı böyük tarixi şəxsiyyəti var? Belə bir şəxsiyyətləri yoxdur. Qəhrəman saydıqları Andranik də, başqaları da daşnak xislətli işğalçılar olub. Erməni xalqı tarix muzeyinə getsə, onlara xəyanətkar Andranikin qondarma qəhrəmanlıqlarından danışacaqlar, bu da ac-yalavac bir toplumun nəyinə gərəkdir?”
İradə SARIYEVA
