Əsrlərin dərinliyindən gəlib bizim günlərə çıxan ən şən və gözəl bayramlardan biri Novruz bayramıdır. Mart ayının 20-dən 21-nə keçən gecə Novruz bayramı qeyd edilir. Bir çox tədqiqatçılar Novruzun yaranma tarixini, onun zərdüştlik və ya müsəlman mədəniyyəti ilə əlaqələrini araşdırıb, keçmiş mənbələrdə bir-birini təkzib və ya təsdiq edən müxtəlif fikirlər irəli sürüb öz dünyagörüşlərinə müvafiq olaraq bu bayrama dini don geyindirməyə çalışıblar.
Əslində Novruz bayramı bir şadlıq, şənlik mərasimi olmaqla türk xalqlarının ənənəvi mərasimidir ki, bunun arxasında dini mahiyyət daşıyan bir şey yoxdur. Yəni Novruzu müqəddəs dinlə, etiqadla bağlamaq doğru deyil.
Əslində Novruz, hərfi mənada yeni gün deməkdir, yeni nizamın başlanğıcıdır. Belə bir yeniləşmənin başlanğıcı 21 mart gününə təsadüf edir. Bu gündə təbiətin oyanması, canlanması, bitkilərin yenidən öz yaşıl rənginə bürünməsi min illər boyu müşahidə olunan və təsdiqlənən bir həqiqətdir.
Qədim dövrlərdən bəri xalqımız Novruzu bolluq, bərəkət və firavanlığın əzəli kimi rəmzləşdirib. Bəli, Novruz bayramını qeyd etmək baharın ilk gününü qarşılamaq deməkdir. Novruz bayramı xalqımızın ən sevimli və ən əziz bayramıdır desək, yanılmarıq. Biz, digər bayramlardan fərqli olaraq, bu bayramı qeyri-adi coşqu və həyəcanla qeyd edirik. Heç şübhəsiz, bu, həmin bayramı özümüzə daha doğma, daha yaxın hiss etdiyimizdən və bu “doğmalığın” uzun bir tarixi olduğundan irəli gəlir. Baxın, minillərdir bir sıra xalqlar 21 mart gününü “Novruz bayramı” adlandıraraq qeyri-adi şənliklər keçirir. Bu bayramda müqəddəs yerlər ziyarət edilir, qohumlara baş çəkilir, küslülər barışır, bayram payı paylanır, kasıblara yardım edilir, səməni cücərtilir... Bu bayramda səməni cücərtmək – təbiəti canlandırmaq anlamına gəlir.
Bu da bir həqiqətdir ki, Novruz bayramı təbiətin dəyişməsi ilə bağlıdır və bu bayram Yer üzündəki canlı varlıqların həyatına oyanış, yeni başlanğıc gətirir. Biz insanlar da ana təbiətin bir hissəsiyik və bizim də bu bayrama qatılmağımızdan təbii bir şey ola bilməz. Demək Novruza təkcə bizim və ya digər xalqların bayramı deyil, bütün insanlığın və Yer üzündəki bütün canlı varlıqların bayramı demək olar. Bəşəriyyətin ən qədim şənliklərindən, mərasimlərindən biri məhz Novruz bayramıdır.
Xalqımızın bu günə qədər yaşatdığı, qoruyub gələcək nəslə ötürdüyü, müqəddəsləşdirdiyi bu bayram özündə dünyanın yaranma və yaşam sirlərindən tutmuş, gələcəyə, xoşbəxtliyə, bolluğa ümidini əks etdirir. Novruz yeni gün, yeni həyat mənasını daşımaqla bərabər həm də bütün insanlığın bayramıdır. Çünki məhz Novruzda həyat yenidən canlanır, torpaq qış yuxusundan oyanır, bitkilər baş qaldırır, ağaclar çiçəklənir, günəş istisi artır, gecə ilə gündüz bərabərləşir və yeni həyat başlayır.
Novruz gününə aparan yol 4 çərşənbədən keçir. Bunlar su, od, torpaq və yel çərşənbələridir. Bu günümüzə qədər yaşayan inanca görə, su çərşənbəsində su və su mənbələri təmizlənir və təzələnir. İkinci çərşənbənin odla əlaqələndirilməsi günəşin hərarətinin artması ilə izah olunur. Üçüncü çərşənbədə torpaq oyanır. Yel çərşənbəsində isə küləyin köməyi ilə ağaclar tumurcuqlanır. Nəticədə bütün bunların vəhdəti ilə bütövlükdə təbiət canlanır, yenilənir.
Tədqiqatçılar Novruz bayramının məhz Yaxın Şərqin qədim əkinçiliklə məşğul olan xalqlar arasında meydana gəldiyini deyir. Novruz bayramını ayrı-ayrı tarixi və əfsanəvi şəxsiyyətlərin adları ilə də bağlamağa çalışıblar. İslam dini Yaxın Şərq və Orta Asiya ölkələrində yayıldıqdan sonra Ərəb xilafəti bu ölkələrin xalqlarının adət-ənənələrini, bayramlarını təqib etməyə başlayıb. Əsrlər boyu dini xadimlər, müxtəlif təriqət nümayəndələri bu bayramı təbii və tarixi köklərindən ayırmağa çalışıb, ona dini, mövhumi libas geyindirməyə cəhd ediblər. Hətta bəzi din xadimləri belə bir fərziyyə uydurublar ki, guya Novruz bayramı IV xəlifə Hz.Əlinin hakimiyyətə gəldiyi günlə əlaqədardır. Halbuki, imam Hz.Əli iyul ayında hakimiyyətə gəlib, Novruz isə yazda bayram edilir. Beləliklə, xalqın bu bayramla əlaqədar keçirdiyi mərasimlər heç bir dini ehkamla bağlı deyil.
Bu da bir həqiqətdir ki, Novruzun Müqəddəs İslamdan əvvəl yarandığını görkəmli maarifçilər Firdövsi, Nizami, Sədi, Hafiz, Ömər Xəyyam və başqaları da təsdiq edib. Novruz bayramının yaranması tarixinə həsr olunan yazılardan Nizaminin “Siyasətnamə”sini və Ömər Xəyyamın “Novruznamə”sini qeyd etmək olar. Bu əsərlərdə Novruz bayramından yazın gəlişi ilə əlaqədar keçirilən kütləvi xalq bayramı kimi bəhs edilir.
Azərbaycan xalqı hər il bu bayramı müxtəlif mərasimlərlə qeyd edir. Süfrənin bəzəyi olan səməni yazın simvolu kimi göyərdilir, şirniyyatlardan ibarət xonça bəzədilir, şam yandırılır, tonqal qalanır, ölənlərin xatirəsi yad edilir, küslülər barışır... Yəni Novruz Azərbaycan xalqının zəngin maddi və mənəvi dəyərlərinin mühüm bir hissəsini özündə ehtiva edən böyük mədəniyyət hadisəsidir. Novruzun tərkibi quruluşca mürəkkəb, məzmunca dərin və geniş əhatəlidir. Müasir dövrümüz üçün bu bir milli bayramdır. Bu bayrama tarixi inkişaf boyunca baxdığımız zaman onun qədim mədəni köklərə və mənəvi qaynaqlara bağlı olduğunu görürük. Keçmişdə olduğu kimi, bu gün də Azərbaycanda, digər türk dövlətlərində və bir çox qonşu ölkələrdə Novruz Bahar bayramı kimi qeyd olunur. Baharın gəlişi, havaların istiləşməsi, təbiətin canlanması bütün insanlara təsir edib, həyəcanlandırıb və bu dəyişikliyi müxtəlif mərasimlərdə qeyd etmələrinə səbəb olub.
Novruz yazın, baharın gəlişinin bayram edilməsidir. Bu çox geniş yayılan ümumi bir fikirdir. Bu prizmadan baxaraq bir qədər də irəli gedən araşdırmaçılara görə, Novruz bayramı keçmiş “inisiasiya” mərasimi ilə əlaqəlidir. İnsanlar təbiətin “qışla ölüb yazla dirilməsini” bayram edir.
Novruz bayramının türklərin Ergenekon bayramının davamı olması haqqında da fikirlər çox geniş yayılıb. İndi “Novruz” adı ilə keçirilən bu bayramın türklərin keçmiş “Ergenekon bayramı” olması haqqında fikirlər var. Bu mülahizəyə görə, türklərin keçmişdən bəri keçirdiyi “Ergenekon bayramı” müəyyən bir dövrdən sonra “Novruz” adı ilə qeyd olunmağa başlanıb. Türk tarixində “Ergenekondan çıxış” günü “Novruz” kimi xatırlanıb və bu adla qeyd olunmağa başlanıb. Əlbəttə ki, bu səbəbsiz deyil. Ergenekon bayramı təkcə törəyiş deyil, eyni zamanda, keçmiş türklərin 400 il əziyyət çəkərək qaldıqları yerdən bir bozqurdun yol göstərməsi ilə xilas olub çox gözəl bir yerə gəlib çıxmaları və yerləşmələrinin bayramıdır. Türklər xilas olduqları günə və yerləşdikləri yerə “Ergenekon” deyiblər. Bu mənada Ergenekon həm zamandır, xilas, qurtuluş günüdür, həm də məkandır, yeni və çox zəngin bir yerdir. Novruz bayramı ərəfəsində türklər bayram hazırlıqları görür. Buraya ev-eşiyin, həyət-bacanın təmizlənməsi, yeni paltarların alınması, bayram bazarlığı, bayram yeməklərinin hazırlanması və s. daxildir. İnsanları baharın gəlməsi, təbiətin oyanması, həyatın canlanması ilə müjdələyən Novruz bayramı ən qədim dövrlərdən bəri xalqımızın sevinc, şadlıq bayramı olub, tarixən müxtəlif dövrlərdə təzyiqlərə məruz qalmasına baxmayaraq, bu günümüzə qədər gəlib çatıb. “Bu milli bayramın dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi Azərbaycanın müstəqil siyasətinin bəhrələrindəndir.” Ümummilli lider Heydər Əliyevin Novruz bayramı haqqında söylədiyi bu dəyərli fikirdə Novruzun bütün türkdilli xalqların bayramı olduğu vurğulanır. Çünki bu bayramda məhz ən qədim adət-ənənə, inancların, folklor nümunələrinin izini müşahidə etmək mümkündür. Novruz gecə ilə gündüzün bərabərliyi, şaxtalı-qarlı qışın öz yerini məhsuldar yaz fəslinə verdiyi dövrün bir başlanğıcıdır. Novruz xeyirxahlıq, dostluq, birlik rəmzidir. Azərbaycan incəsənətinin elə bir istiqaməti yoxdur ki, Novruz bayramı ənənələri zəncirində özünə yer almasın. Təsadüfi deyil ki, xalqımızın bir çox nağılları, nəğmələri, meydan tamaşaları, şeirləri, nəsr nümunələri novruz adət-ənənələrində yer alır.
Heç şübhəsiz, baharın gəlişi, havaların istiləşməsi, təbiətin canlanması bir bayram kimi qəbul olunmalıdır. Məgər 21 mart günündə bitki aləminin canlanması, gecə ilə gündüzün bərabərləşməsi, yəni 12 saat gündüz, 12 saat gecə olması insanlığa bir şey demirmi? Təbiətin canlanması, bitkilərin yenidən öz yaşıl rənginə bürünməsi, bütün varlıqda bir canlanmanın və təzələnmənin baş verməsi insanlığa bir şey demirmi? Heç şübhəsiz, Uca Yaradanın həyat verdiyi canlıların gözəl bir şəraitdə yaşaması üçün yaratdığı bu şərait insanlığa çox şey deməlidir!
Kainatın hər zərrəsində Uca Yaradanın qüdrətinin izləri var. Bütün bunlar Uca Yaradanın varlığına bir aləmdir. Ona görə kainat “aləmin” olaraq adlandırılıb.
YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri, Heydər Əliyev Fondunun Prezidenti, Azərbaycan Respublikasının Birinci Vitse-Prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın səyi nəticəsində Novruz bayramı YUNESKO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib. 23-fefral 2010-cu ildə isə BMT Baş Assambleyasının 64-cü sessiyasının iclasında mart ayının 21-i “Beynəlxalq Novruz Günü” kimi elan edilib.
Milli varlığımızın və ulu babalarımızın mənəvi aləminin zənginliyini ən incə çalarlarınadək nümayiş etdirən bu el bayramı əsrlərin sınağından çıxan gözəl adət-ənənələri ilə bu gün də çox sevilir, uca tutulur və layiqincə qorunub yaşadılır. Onun hazırda Respublikamızın hər bir guşəsində böyük ruh yüksəkliyi ilə rəsmi səviyyədə geniş qeyd olunması dövlət müstəqilliyimizin verdiyi bəhrələrdəndir. Novruz bayramı, sözün əsl mənasında, ümumxalq bayramı mahiyyəti qazanıb. Qoy Novruzun qədəmləri uğurlu olsun, xalqımıza möhkəm birlik, elimizə-obamıza dinclik, əminamanlıq, bolluq, səadət, xoşbəxtlik və firavanlıq gətirsin! Bayramınız mübarək!
Fazil QARAOĞLU Professor
