Kamran Əsədov: “Hesab edirəm ki, müstəqil dərslik idarəsi yaradılsa...” Hafiz Cabbarov: “Düşünürəm ki, belə bir qurumun yaradılması işin xeyrinə olardı”
Dərslik siyasəti elə həyata keçirilməlidir ki, orada hər hansı bir ideoloji, mənəvi, texniki qüsura yol verilməsin. Lakin son 20-25 ildə yazılan dərsliklərin bir qismi qüsursuz deyil. Təəssüf ki, bəzi hallarda dərsliklərdə texniki xətalarla yanaşı, ideoloji qüsurlara da rast gəlirik. Bu qüsurlar əsasən humanitar sahəni əhatə edən dərsliklərdə müşahidə edilir. Bilirik ki, son illər bir sıra dərsliklər ətrafında müxtəlif söz-söhbətlər, ajiotaj yaranıb, hətta bu dərsliklər arasında tamamilə sıradan çıxarılanlar da olub.
Bəzi dərsliklər ətrafında geniş müzakirələrin açılmasına, tənqidi qeydlərin olmasına baxmayaraq, təəssüf ki, hələ də müəyyən ideoloji, texniki qüsurlara rast gəlinir.
Qeyd edək ki, bəzi mütəxəssislər dəfələrlə dərsliklərlə bağlı ayrıca qurumun yaradılması təklifi ilə çıxış ediblər. Bu fikirdə olan insanlar bildirirlər ki, ayrıca təşkilatın yaradılması sözügedən sahədə problemlərin minimuma endirilməsinə təkan verə bilər.
Məlum olduğu kimi, bu gün dərsliklərin yazılması üçün Təhsil Nazirliyi tərəfindən tender elan edilir, müxtəlif müəlliflər dərslik yazırlar. Həmin dərsliklər nazirliyin dərslikləri qiymətləndirmə şurasına təqdim edilir, şura isə münasib bildiyi kitabın çapına qərar verir. Dərslik isə müstəqil mətbəələr, nəşriyyatlar tərəfindən çap olunur. Dərsliklərə bu qədər nəzarət olduğu halda, yenə də qüsurlar qalmaqdadır.
Tanınmış təhsil eksperti Kamran Əsədov dərsliklərdəki qüsurların aradan qaldırılması üçün ayrıca bir qurumun yaradılması təklifi ilə çıxış edir. O qeyd edir ki, bunun üçün dərslik komitəsi yaradılmalıdır. Ekspertin sözlərinə görə, dərsliklər, elmi kitablar, vəsaitlər, jurnallar çap olunanda fənlər üzrə burada fəaliyyət göstərəcək komissiyaların rəyi alınmalıdır.
K.Əsədov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, dərslik məsələsinə ciddi yanaşılmalıdır: “İlk növbədə qeyd edim ki, hazırda Azərbaycan Respublikasında dərslik siyasətini Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti müəyyən edir. Dərslik siyasətinin məqsədi məktəblilərin müasir standartlara uyğun bilik, bacarıq və vərdişlərə yiyələnməsi, Vətəninə, xalqına, onun adət-ənənələrinə bələd olan, milli və ümumbəşəri dəyərlər zəminində formalaşması, fiziki və mənəvi cəhətdən sağlam, müstəqil həyata hazır və demokratik düşüncəli vətəndaşlar kimi yetişdirilməsidir.
Amma istifadədə olan dərsliklərin, vəsaitlərin müəyən hissəsi bu tələblərə cavab vermir. Belə ki, 1998-ci ildə senzuranın ləğv olunmasından sonra ortaya ciddi şəkildə, hətta milli dəyərlərimizə təhlükə törədəcək boşluqlar ortaya çıxıb.
Xatırladım ki, dərslik siyasəti bu işdə əsas icra orqanı funksiyasını yerinə yetirən Təhsil Nazirliyinin, onun müvafiq strukturlarının, elmi qurumların, özəl təşkilatların və ictimai orqanların vasitəsilə həyata keçirilir. Lakin Təhsil Nazirliyinin kifayət qədər resursu, kadr potensialı olmadığı üçün, nəzarəti orta məktəblər üçün istifadə olunan dərslikləri əhatə edir. Nə ali təhsil müəssisələrinə, nə də özəl, fərdi şəxslərin buraxdığı kitablara, vəsaitlərə nəzarəti həyata keçirə bilir.
Nəticədə kitab bazarna yararsız vəsaitlər daxil olur.
Amma yeni qurumun yaradılması labüddür və dərsik idarəsinin fəaliyyəti zamanı Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası, Təhsil Qanunu, Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunvericilik aktları və ümumtəhsil sistemində dərslik siyasəti əsas götürülməlidir. Qurum yaranarsa, istənilən fərdi şəxs yazacağı kitaba, vəsaitə görə bu quruma müraciət edib müsbət rəy alacaq.
Hesab edirəm ki, müstəqil dərslik idarəsi yaradıldıqdan sonra dərsliklərin hazırlanmasında, qiymətləndirilməsində, təsdiqində və nəşrində Azərbaycan Respublikasının dövlət mənafeyi gözlənilməklə, alimlərin, mütəxəssislərin, müəlliflərin, müəllimlərin və valideynlərin rəyi nəzərə alınacaq. Daha yararsız dərsliklər kitab bazarına daxil olmayacaq. Həm də bu idarədə peşəkar, təcrübəli şəxlər milli dəyərləri qoruyacaq.
Hazırda real vəziyyət odur ki, müvafiq ixtisası olan və ya olmayan, xüsusi yaradıcılıq qabiliyyəti olan və ya olmayan vətəndaşlar ayrı-ayrılıqda və ya qrup şəklində istənilən dərsliyi tədris proqramı əsasında hazırlayaraq, seçdiyi nəşriyyatla birlikdə mövcud qaydalara uyğun olaraq çap etdirir. Onlara heç bir nəzarət yoxdur. Nəşriyyatlar da gəlir əldə etmək üçün o resursları yoxlamadan çap edirlər. Nəticədə ortaya təhlükəli vəziyyət çıxır.
Amma istənilən vəsaitin, kitabın, dərsliyin çapı üçün vahid mərkəzdən icazə və rəy alınması prinsipi formalaşsa, belə hallar baş verməz.
Vəsaitlər hazırlanan zaman oxucuların Azərbaycan xalqının milli-mənəvi və mədəni dəyərləri ruhunda tərbiyə olunmasına, onların öz ailəsini, xalqını, Vətənini sevməsinə, insan haqlarına və bəşəri dəyərlərə hömrət etməsinə yönələn ideyalar olmalıdır. Ama müstəqil müəlliflər tərəfindən hazırlanan vəsaitlərdə buna, demək olar ki, riayət olunmur. Bu da nəzarətsizliyin nəticəsidir.
Müəlliflər kitab nəşr edərkən oxucunun yaş psixologiyası və fizioloji xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdırlar, dünyəvilik prinsipinə riayət edilməlidir, elmin, texnikanın və mədəniyyətin müasir nailiyyətləri haqqında yoxlanılması mümkün olan və səlahiyyətli mənbələrdən götürülmüş məlumatlar öz əksini tapmalıdır.
Hesab edirəm ki, müstəqil dərslik idarəsi yaradılsa, qeyd etdiyim prinsiplər gözlənər və ciddi yoxlamadan, nəzarətdən sonra Azərbaycan oxucusuna keyfiyyətli kitab, vəsait çap olunar”.
K.Əsədov hesab edir ki, dərsliklərin çapına nəzarət edəcək qurum yaradılsa, bu həm də dərsliklərdəki ideoloji səhvlərin aradan qaldırılmasına gətirib çıxarar. Onun fikrincə, bu qurum həm də dərslik müəlliflərinin çiyninə böyük məsuliyyət qoyacaq: ”Əlbəttə, bu artıq mərkəzləşdirilmiş qaydada təsdiq olunacaq. Əsas məsuliyyət daşıyan qurum olacaq. Yoxsa indi hər kəs günahı öz boynundan atır”.
Tanınmış təhsil eksperti Hafiz Cabbarovun sözlərinə görə isə bu gün dərsliklərə Təhsil Nazirliyi və Dövlət İmtahan Mərkəzi nəzarət edir. O hesab edir ki, dərslik mərkəzinin, şurasının, qurumunun yaradılması onların işinə dəstək sayıla bilər: “Həm Təhsil Nazirliyi, həm də Dövlət İmtahan Mərkəzi dərsliklərə nəzarət işi ilə məşğul olurlar. Artıq bununla bağlı Dövlət İmtahan Mərkəzinin təcrübəsi də var. Bilirsiniz ki, neçə illərdir bu qurum tərəfindən dərsliklərin monitorinqi keçirilir. Prezidentin sərəncamına əsasən, dərsliklərin monitorinq səlahiyyəti Dövlət İmtahan Mərkəzinə verilib. Dərsliklərin monitorinqi qrupunun ekspertlərindən biri mənəm və dərsliklərin monitorinqini həyata keçiririk. Təhsil Nazirliyi də dərslikləri internetdə yerləşdirir və onlar haqqında ictimaiyyətin rəylərini öyrənir, rəyləri müəlliflərə göndərir. Mən də müəlliflərdən biriyəm. Mən və digər müəlliflər ictimaiyyətin rəylərini cavablandırırıq. Əgər tutulan iradlar obyektivdirsə, biz onu dərsliklərin növbəti nəşrlərində aradan qaldırırıq. Demək istəyirəm ki, həm Təhsil Nazirliyi, həm də Dövlət İmtahan Mərkəzi əməkdaşlıq şəraitində bu işi həyata keçirirlər. Hesab edirəm ki, bu əməkdaşlıq daha da sıx olsa, nəticədə qazanan Azərbaycan təhsili olacaq. Dərslik qurumunun yaradılması təklifinə gəlincə, düşünürəm ki, burada pis heç nə yoxdur. Belə bir qurumun yaradılması işin xeyrinə olardı”.
O hesab edir ki, dərslik daim yeniliklərə meylli olduğu üçün, qüsurlar qaçılmazdır. Ekspertin fikrincə, dərslik üzərində nə qədər işlənilsə də, yenə də qüsurlar, nöqsanlar müşahidə edilə bilir. “Elm inkişaf etdikcə, əldə edilən nailiyyətlərin tətbiqi dərsliklərdə də özünü göstərir. Bu baxımdan nöqsanlar, istər-istəməz, qalmaqdadır. Bilirsiniz, heç bir müəllif ideal dərslik hazırlaya bilməz. Çünki dərslik birtərəfli yanaşma tələb etmir, onun elmi, metodiki, psixoloji tərəflərini də qeyd etmək gərəkdir. Ona görə də dərsliyin tamamilə nöqsandan uzaq olmasına nail olmaq mümkünsüzdür. Hesab edirəm ki, dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin dərsliklərində də problemlər var. Mən dünyada dərsliklə bağlı gedən prosesləri izləyirəm. Görürəm ki, dünyanın qabaqcıl ölkələrində belə dərsliklərlə bağlı narazılıqlar var. Bu da onu göstərir ki, dünyanın heç bir yerində hansısa müəllif ideal dərslik ortaya qoymaq iddiasında ola bilməz. Lakin hər dəfə nöqsan və qüsurları minimuma endirmək olar. Buna isə istər pedaqoji ictimaiyyət, istərsə də təhsil qurumlarının birgə əməkdaşlığı sayəsində nail olmaq olar”- deyə bildirən H.Cabbarov qeyd etdi ki, dərsliklərin nöqsanlarını sağlam təkliflər və tənqidlər əsasında minimuma endirmək mümkündür.
İradə SARIYEVA
