Əli Mahmud: “Düşünürəm ki, Naxçıvan İslam mədəniyyətinin paytaxtı olduğu dövrdə bu böyük sərkərdəyə heykəl qoyulması yerinə düşərdi” Faiq Ələkbərli: “Həm Nuru paşaya, həm də Kazım Qarabəkir paşaya heykəl ucaldılmalıdır” Zaur Əliyev: “Bizim xalq heç vaxt ona edilən yaxşılığı yaddan çıxarmır”
Türk tarixində önəmli rol oynayan elə nəhəng şəxsiyyətlər var ki, onların adları, xatirələri hər birimiz üçün əziz olmalıdır. 100 il bundan əvvəl adını milli tariximizə həkk edən, Qafqaz İslam Ordusunun rəhbərlərindən biri olan və Naxçıvan, Zəngəzur, Qərbi Azərbaycan ərazisində qəsbkar erməni daşnaklarına qarşı mübarizədə misilsiz qəhrəmanlıq göstərən xilaskar Kazım Qarabəkir paşa Türk dünyasının görkəmli simalarındandır.
Məlum olduğu kimi, 2018-ci il həm Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin 100 yaşı tamam olur, həm Bakının və ətraf bölgələrimizin erməni daşnaklarından təmizlənməsindən 100 il ötür. Qafqaz İslam Ordusunun erməni və rus birləşmələrinə qarşı mübarizəsi xalqımızın tarixində önəmli hadisədir. Azərbaycanın hər yerində amansız qırğınlar törədən erməni daşnakları xalqımızın başına olmazın bəlalar gətiriblər.
Məlumdur ki, ermənilər tərəfindən yüzlərlə soydaşımız şəhid edilib, saysız insan yaralanıb, ev-eşiyindən, yurd-yuvasından didərgin salınıb. Naxçıvan ərazisinə iddialı olan ermənilərin burada törətdiyi qırğınlar, etdikləri vəhşiliklər qəhrəman Kazım Qarabəkir paşanın rəhbərliyi ilə cavabsız qalmadı. Azərbaycanlılara qarşı vəhşiliklər törədən daşnaklar ərazilərimzidən qovuldu.
K.Qarabəkir paşanın qəhrəmanlığı, xilaskarlığı, xalqımıza bəslədiyi təmənnasız hörmət və sevgisi naxçıvanlıların yadından çıxmır, onlar hər zaman bu böyük şəxsiyyəti rəhmətlə anırlar.
Qeyd edək ki, K.Qarabəkir paşanın Naxçıvanda ermənilərə qarşı mübarizəsinin şahidi olan və paşanı şəxsən görüb tanıyan, onun əsgəri olan Lətif Hüseynzadə "Kazım Qarabəkir paşa Naxçıvanda - Araz şahiddir" adlı kitab yazıb. Bu kitab 2007-ci ildə Azərbaycanda, 2008-ci ildə isə Türkiyədə nəşr olunub. Sözsüz ki, bu kitab K.Qarabəkir paşaya qoyulan mənəvi abidə hesab edilir. K.Qarabəkir paşanın fəaliyyəti, zəhməti haqqında nə qədər yazılsa da, danışılsa da, azdır, gələcəkdə də paşa haqqında yazılacaq, danışılacaq.
Qeyd etdiyimiz kimi, bu il Qafqaz İslam Ordusunun təşəbbüsü ilə Azərbaycan ərazilərinin erməni daşnaklarından xilas edilməsinin də 100 illiyidir. Bu il həm də Naxçıvan İslam mədəniyyətinin paytaxtı statusunu daşıyır. Müasir tariximiz üçün önəmli olan bu il çərçivəsində Naxçıvanda Kazım Qarabəkir paşaya heykəl qoyulması zamanı tam olaraq yetişib. Hesab edirik ki, 2018-ci ildə nəhayət ki, böyük sərkərdəyə, fikir adamına, xilaskara Naxçıvanda heykəl ucaldılacaq.
Tarixçilər qeyd edirlər ki, K.Qarabəkir paşaya heykəl ucaldılması bu böyük şəxsiyyətin ruhuna böyük ehtiramın nümunəsi olardı.
Tarixçilər qeyd edirlər ki, "Böyük Ermənistan" yaratmaq ideyasını gerçəkləşdirmək üçün ermənilər 1918-1920-ci illərdə, Azərbaycanın başqa bölgələrində olduğu kimi, Naxçıvanda da türk-müsəlman əhalisini qırıb yox etmək cəhdi ilə qanlı cinayətlər törədiblər. 1918-ci il mart ayının əvvəllərində Naxçıvan camaatı əziz Novruz bayramını şən keçirmək həvəsi ilə hazırlaşdıqları bir zamanda ermənilər şəhərin Şahab, Əlixanlı, Zaviyə məhəllələrini top atəşinə tutdular. Naxçıvanın Sarvanlar məhəlləsini və bu məhəlləyə yaxın Gomayi, Dizə, Xoşulu məhəllələrinə od vurub yandırıblar... Yazılanlara görə, türk ordusu, K.Qarabəkir paşanın ordusu Naxçıvana köməyə gəlməsəydi, bu vilayətdə bir nəfər türk-müsəlman qalmayacaqdı.
1828-ci ildə Naxçıvana köçürülüb gətirilərkən yerli camaatının onlara göstərdikləri mərhəmət və yardımları unudan ermənilər cinayətkar əməllərə əl atmışlar. 1918-ci il iyun ayının əvvəllərində Andranik 15 minlik quldur dəstəsi ilə qəflətən Naxçıvan ərazisinə soxulmuşdu. Onlar ilk addımlarında 700 evlik Yaycı kəndinin əhalisini qılınc və süngü ilə qətl edərək Araz çayına tökmüşdülər. Araz bu qanlı cinayətlərə şahiddir.
Andranikin qoşunu Nehrəm kəndini mühasirəyə alıb top atəşinə tutmuşdusa da, kəndə girə bilməmiş, amma kənd ətrafında obalara hücum edərək oradakı qadın, uşaq və çobanları vəhşicəsinə öldürmüşdü. Andranik Naxçıvanın türk-müsəlman əhalisini qırıb şəhəri işğal etmək üçün hərəkətə keçmişdi. Əhali soyqırım qarşısında, Vətən erməni işğalı təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdı. Naxçıvanın belə bir ağır zamanında Mustafa Kamal paşanın göstərişi ilə Ənvər paşanın və K.Qarabəkir paşanın komandanlığı altında türk ordusu Naxçıvanın yardımına gəlib. Daşnak ordusu dağıdılıb. 1918-ci il iyul ayının 7-də şanlı türk ordusu zəfər marşı ilə şəhərə daxil olaraq Naxçıvanı erməni təcavüzündən xilas etdi. Naxçıvan əhalisi türk ordusunu böyük məhəbbətlə qarşılayıb.
Tarix heç vaxt həqiqətləri unutmur. K.Qarabəkir paşanın qəhrəmanlığı da unudulmazdır.
Qeyd edək ki, I Dünya Müharibəsində (1914-1918-ci illər) Birinci Qüvvə komandanlığında vəzifə başında ikən İran hərəkatına qatılıb (1914-cü il). Daha sonra İstanbula çağırılıb və Qartaldakı 14-cü hissənin komandanlığına təyin olunaraq Çanaqqala müharibəsinə qatılıb (1915-ci il). Bir il sonra polkovnik rütbəsilə təltif edilərək İraq cəbhəsinə göndərilib. Şərqdə müxtəlif birliklərə rəhbərlik etdikdən sonra 1918-ci ildə Ərzincandakı Birinci Qafqaz artilleriyasına komandan təyin olunub. Rus dəstəyindəki erməni ordusuna qarşı Ərzincan və Ərzurumda müvəffəqiyyətlə nəticələnən hərəkatlar təşkil edib. Şərqdəki qətliam və insanlıq xaricindəki hərəkətlərin qarşısını alıb. Ordu rəhbərliyinin və əhalinin təqdirini qazanan Kazım Qarabəkir general-mayor rütbəsinə ucalıb.
“Qarabağa aparan yol” qəzetinin baş redaktoru Əli Mahmud hesab edir ki, Naxçıvanda K.Qarabəkir paşaya heykəl qoyulması həm siyasi, həm tarixi, həm də mənəvi baxımdan çox əhəmiyyətli olardı. Tarixən türk xalqının bir-birinə dayaq olduğunu xatırladan Ə.Mahmud bildirdi ki, Türkiyə və Azərbaycan qardaşlığı, indi olduğu kimi, XX əsrin əvvəllərində böyük sınaqdan üzüağ, alnıaçıq çıxıb. “Kazım Qarabəkir paşa elə böyük şəxsiyyətdir ki, onun adını, xatirəsini hər birimiz minnətdarlıqla anmalıyıq. Naxçıvanın, Zəngəzurun xilaskarı kimi tariximizdə mühüm rol oynayan paşanın bizim düşmənlərimizə qarşı mübarizəsi unudulmazdır. Azərbaycan oğullarını da öz ordusuna qatıb onları erməni daşnaklarına qarşı mübarizəyə səfərbər etməsi nəticəsində ərazilərimiz daşnaklardan xilas edildi. Qarabəkir paşaya Naxçıvanda böyük bir heykəlin ucaldılması olduqca müsbət bir iş olardı. Düşünürəm ki, Naxçıvan İslam mədəniyyətinin paytaxtı olduğu dövrdə bu böyük sərkərdəyə heykəl qoyulması yerinə düşərdi. Bu heykəlin qoyulmasının həm siyasi, həm tarixi, həm də mənəvi əhəmiyyəti var”.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, tanınan tədqiqatçı Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, K.Qarabəkir paşaya heykəl qoyulmasının böyük əhəmiyyəti var: “Hesab edirəm ki, Qarabəkir paşaya Naxçıvanda heykəl qoyulması Türkiyə və Azərbaycan dostluğunun və qardaşlığının daha da sıx olmasına gətirib çıxaracaq. İstər Türkiyədə, istərsə də Azərbaycandakı insanlarımız bilməlidirlər ki, Kazım Qarabəkir paşa, Nuru paşa, eyni zamanda vaxtilə Azərbaycandan gedib Çanakkalada, Balkanlarda döyüşən, düşmənə qarşı mübarizə aparan Məhəmməd Hadi, Yusif Axund Talıbzadə və digərləri xalqımız, tariximiz üçün çox dəyərli şəxsiyyətlərdir. Biz düşmənlərimizi eyni görmüşük. Ola bilsin, bir neçə yüz il əvvəl müəyyən problemlərimiz olub. Lakin o çox uzaqda qalıb. Bizim birliyimiz xüsusən də Qacarların və Osmanlıların çöküşdüyü dövrdə daha çox özünü göstərməyə başladı və biz birlikdə ümumi düşmənlərimizə qarşı mübarizə aparmağa başladıq. Bütün Azərbaycan xalqı bilməlidir, Kazım Qarabəkir paşa təkcə Osmanlıda, Türkiyədə qəhrəmanlıq göstərməyib, o, eyni zamanda, Naxçıvanda, Zəngəzurda da Azərbaycan türklərinin rus və erməni hərbi-terrorçu qüvvələrindən xilas olunması istiqamətində çox ciddi işlər görüb. Bu baxımdan, Kazım Qarabəkir paşaya Naxçıvanda əzəmətli bir abidə qoyulması çox gözəl olardı. Onu da deyim ki, Atatürk Naxçıvanı “türk qapısı” adlandırıb. Doğrudan da Naxçıvanın “türk qapısı” olaraq qalmasında da əlində silah əsgərləri ilə birgə döyüşən, ad qazanan Qarabəkir paşanın rolu olub. O təkcə naxçıvanlıların deyil, Zəngəzurun, Qərbi Azərbaycanın xilaskarıdır. Onlar paşanı çox yaxşı tanıyırlar”.
F.Ələkbərli qeyd etdi ki, K.Qarabəkir və Nuru paşa kimi şəxsiyyətlər o dövrdə ancaq Şimalı Azərbaycan əhalisinə yardım göstərməyiblər, onlar, həmçinin, Cənubi Azərbaycandakı soydaşlarımızın da xilasında mühüm rol oynayıblar. Tarixçi bildirdi ki, XX əsrin əvvəllərində aysorlardan və ermənilərdən ibarət dəstə tərəfindən bizim ərazilərimizdə “xristian dövləti” yaratmaq təşəbbüsləri olub. Onların bu hiyləsinin, məkrinin qarşısını da K.Qarabəkir paşanın ordusu alıb: “Onlar bizim torpaqları ələ keçirib əhalimizi qırmaqla ərazilərimizdə “xristian dövləti” yaratmaq istəyirdilər. Qarabəkir paşa da, Nuru paşa da onlara qarşı mübarizədə mühüm rol oynayıblar. Həm Nuru paşaya, həm də Kazım Qarabəkir paşaya heykəl ucaldılmalıdır”.
F.Ələkbərli onu da vurğuladı ki, bu böyük şəxsiyyətlərin adlarının küçə və prospektlərə, təhsil müəssisələrinə, eləcə də mədəniyyət mərkəzlərinə verilməsi də çox mühüm addım olardı.
Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Zaur Əliyev də bizimlə söhbətində K.Qarabəkir paşaya Naxçıvanda heykəl qoyulmasının tərəfdarı olduğunu bildirdi. Z.Əliyevin sözlərinə görə, Naxçıvan İslam mədəniyyətinin paytaxtı missiyasını yerinə yetirdiyi dövrdə bu heykəlin ucaldılması daha müsbət olardı. O hesab edir ki, K.Qarabəkir paşanın heykəlinin ucaldılması olduqca vacibdir: “Kazım Qarabəkir paşa Naxçıvana gələndə burada vəziyyət həqiqətən də çox pis idi. Bu gün hələ də tarixçilər tərəfindən tədqiq edilməyən məsələlərdən biri ermənilərin azərbaycanlılara, müsəlmanlara qarşı törətdiyi soyqırım aktıdır. Bilirsiniz, ermənilərin böyük iddiası Qarabağla yanaşı, Naxçıvanı da ələ keçirmək idi. Kazım Qarabəkir paşa Naxçıvana daxil olanda, demək olar ki, oradakı bütün silahlı qüvvələr ermənilər idi. Paşa burada vəziyyəti nizamladı, erməni dəstələrini qovub Naxçıvandan çıxardı. Paşa Naxçıvanın həyatında çox mühüm rol oynadı. Deyərdim ki, Naxçıvanda ilk teatrın yaranmasında da onun böyük rolu olub. O həm də yerli camaatda böyük ruh yüksəkliyi yarada bildi. Yerli camaat təhlükəsiz şəkildə küçədə, bayırda gəzə bilirdi. Naxçıvanda Kazım Qarabəkir paşaya abidə qoyulmasının həm siyasi, həm də mənəvi əhəmiyyəti var. Siyasi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Naxçıvan Türkiyə ilə sərhəddir və Azərbaycan Respublikasının Türkiyəyə çıxışı Naxçıvanla bağlıdır. Burada şanlı türk şəxsiyyəti Kazım Qarabəkir paşanın heykəlinin qoyulması çox mühümdür. Azərbaycan xalqına, dövlətinə böyük sevgi ilə yanaşan paşa ilə bağlı belə bir addımın atılması həm Türkiyə tərəfindən müsbət qarşılanardı, bu həm də Türk dünyasının düşmənlərinə, ərazilərimizə qarşı iddia irəli sürənlərə bir mesaj olardı. Bizim xalq heç vaxt ona edilən yaxşılığı yaddan çıxarmır, onun tarixi taleyində mühüm rol oynayan insanları yaddaşından silmir. Bu heykəl ucalarsa, biz uşaq və gənclərimizə deyə bilərik ki, XX əsrin əvvəllərində xalqımızın xilaskarlarından biri Kazım Qarabəkir paşadır. Bu abidə onun irsinin tanıdılması və təbliğ edilməsi üçün çox mühüm əhəmiyyət daşıyır”.
Z.Əliyev, həmçinin, qeyd etdi ki, K.Qarabəkir paşaya heykəl qoyulması həm də onun ailə üzvləri üçün xoş olardı. O dedi ki, bu abidəni ziyarət etmək üçün paşanın ailəsi, yaxınları Naxçıvana gələr və burada paşanın ruhuna göstərilən ehtiramın şahidi olarlar: “Naxçıvan bu il İslam mədəniyyətinin paytaxtıdır. Kazım Qarabəkir paşa da türk və islam düşmənlərinə qarşı mübarizə aparıb. İslam mədəniyyəti ili çərçivəsində Naxçıvanda Kazım Qarabəkir paşaya abidə qoyulması təqdirəlayiq hal olardı”.
İradə SARIYEVA
