Qayğısız günlər keçirmək, valideyn nəvazişinə sığınıb dəcəllik, ərköyünlük etmək, bəzən nədənsə ötrü ağlayıb nazını çəkdirmək dolu uşaqlıq həyatı yaşamaq heç də hər kəsə nəsib olmur. Bəzi uşaqlar bu dövrünü küçələrdə, maddi və mənəvi sıxıntı keçirərək, fiziki və cinsi zorakılıqla üzləşərək yaşamağa məcbur olurlar. Məhz məcbur olurlar.
İstər inkişaf etmiş, istərsə də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə valideyni tərəfindən atılan belə uşaqların sayı heç də az deyil. Statistik rəqəmlərə əsasən, hər il dünyada 10 milyona yaxın uşaq öz valideynləri tərəfindən atılır. Təəssüf ki, bu hal Azərbaycanda da yaşanır. Qeyd edək ki, atılmış və ya imtina olunan uşaqların çoxu təsadüfi cinsi əlaqə nəticəsində dünyaya gəlib.
Valideyn qayğısından məhrum uşaqlar
Məlumatlara görə, körpələr evinə verilən 3 yaşadək uşaqların sayı artıb. İl ərzində təxminən 60-70 atılmış uşaq tapılaraq körpələr evinə verilir. Əsasən doğum evlərində imtina edilmiş uşaqlar da körpələr evinə göndərilir. Həmçinin, ana dünyasını dəyişir və ya ağır xəstəliyə yoluxursa, ata övladına baxa bilməyəcəyini əsas gətirərək onu körpələr evinə verir.
Valideynlərin övladlarından imtina etməsinin adətən oxşar səbəbləri olur. Əksəriyyətinin arqumentləri bir-birinə bənzərdir. Kimisi deyir ki, oğlan ona söz vermişdi, lakin sonra sözünə əməl edib onunla evlənmədi. Bu səbəbdən uşağından imtina edir. Eləcə də uşağı dünyaya gətirirlər ki, bəlkə oğlan məcbur olub ailə qurmağa razılaşsın. Amma son nəticədə uşaq qurbana çevrilir. Bəzisi iqtisadi durumun ağır olduğunu bəhanə gətirərək övladından imtina edənlərdən olur.
Qeyd etdiyimiz kimi, valideyni tərəfindən atılan uşaqlar həyatın acı sınaqları ilə üzləşirlər. Körpə yaşlarından azad həyatın nə demək olduğunu bilməyən balaca fidanlar müxtəlif formada zorakılığa məruz qalırlar.
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədr müavini Sədaqət Qəhrəmanovanın sözlərinə görə, komitə tərəfindən uşaqların atılma səbəbini öyrənmək məqsədilə araşdırma aparılıb və məlum olub ki, uşaqların atılmasının ilkin səbəbi qanunsuz nikahlar və sağlamlıq imkanı məhdud olan uşaqların dünyaya gəlməsədir: “Qeyri-qanuni nikahdan uşaq doğulan zaman valideyn belə bir uşağı dünyaya gətirdiyi üçün cəmiyyət tərəfindən qınaq obyekti olmasından ehtiyat edərək, öz uşağından imtina edir, yaxud uşağın sağlamlıq imkanı məhdud olduğuna görə bəzi valideynlər utanc hissi keçirir və övladlarından imtina edirlər. Uşağından imtina edən valideyn anlasın ki, bütün uşaqlar valideynin nikah statusundan və uşağın sağlamlıq durumundan asılı olmayaraq, bərabər hüquqlara malikdirlər”.
İkinci səbəb iqtisadi problemlərdir ki, aztəminatlı ailələr, işsizlik, həyat səviyyəsinin aşağı olması, savadsızlıq bəzi ailələrin öz uşaqlarından imtina etməsi ilə nəticələnir. S.Qəhrəmanova qeyd edib ki, atılmış uşaqların dövlət tərəfindən müdafiəsi və himayəsi sahəsində çox iş görülür, lakin bu, dəyişilməz faktdır ki, heç bir qayğı ailə nəvazişini əvəz edə bilməz, heç bir qucaq ana qucağı qədər isti olmaz. Buna görə də uşaqların öz bioloji valideynləri ilə böyüməsi üçün dövlət tərəfindən bütün mümkün tədbirlər həyata keçirilir.
“Atılmış uşaqlar ömür boyu bu psixoloji zədədən yaxa qurtara bilmirlər”
Atılmış uşaqların psixoloji problemləri ilə bağlı danışan Ümumrusiya Peşəkar Psixoterapevtler Liqasının üzvü, psixoloq Elnarə Eminovanın sözlərinə görə, belə uşaqların özünəinamı aşağı səviyyədə olduğundan, həyatda mövqe tutmalarında müəyyən çətinliklər və uğursuzluqlar yaşanır: "Uşaqlar bizim gələcəyimizdir. Onları sağlam, savadlı, təminatlı böyütmək hər bir valideynin mənəvi borcudur. Hər bir valideyn körpəni dünyaya gətirmək üçün həm mənəvi, həm də maddi cəhətdən hazır olmalıdır. Çünki uşaqlar psixoloji cəhətdən valideynlərinin səhvlərinin cəzasını çəkirlər. Elə valideynlər var ki, onlar həyatda etdikləri məsuliyyətsizlik ucbatından dünyaya övlad gətirir, daha sonra ya ailələri onları qəbul etmir, ya da mənəvi cəhətdən övlad böyütməyə hazır olmadıqları üçün onları atırlar. Uşağa kənar yerdə göstərilən münasibət nə isti ana qucağını, nə də ata qayğısını əvəz edə bilməz. Atılmış uşaqlar ömür boyu bu psixoloji zədədən yaxa qurtara bilmirlər. Daim özlərini zəif, özgüvənsiz, cəmiyyətdən təcrid olunmuş hiss edir, atalı-analı uşaqlara həsəd hissi ilə yanaşırlar. Bu da onların qeyri-adekvat davranışına, pis vərdişlərə yiyələnməsinə, intihar etməsinə gətirib çıxarır. Çünki onlara nəzarət edən, daim qayğı ilə yanaşan, etdikləri kiçik bir səhvi düzəltməyə çalışan valideynləri yoxdur. Bu səbəbdən atılan uşaqlar stressə düşür, nevrozluqla üzləşir və ömür boyu bunun frustrasiyasını yaşayırlar. Belə uşaqların özünəinamı aşağı səviyyədə olduğundan, onların həyatda mövqe tutmalarında müəyyən çətinliklər və uğursuzluqlar yaşanır. Özünü dərk edən hər bir şəxs həyatı ilə bağlı məsuliyyət daşımalıdır ki, onların cəzasını uşaqlar çəkməsin. Bu cür hallar atılmış uşaqların gələcəyinə, sosial fəaliyyətlərinə mənfi təsir göstərir".
“Ümid yeri” uşaq sığınacağının rəhbəri Nigar Məsimli bildirib ki, 20 il ərzində onlara 5 minə yaxın uşaq pənah gətirib: “Sığınacaqda uşaqların hər biri ilə fərdi məşğul olunur, onların təhsilə cəlb edilməsi üçün lazımi sənədlər toplanır. Biz küçələrdə reydlər keçirib uşaqlarla tanış olduq. Onlarla söhbətdən məlum oldu ki, çoxu küçələrdə gecələyir. Buna görə biz “Ümid yeri” xeyriyyə cəmiyyəti olaraq Azərbaycanda ilk uşaq sığınacağını yaratdıq. Küçə həyatını yaşayanlar təhsildən yayınmış, sağlıq durumu qaydasında olmayan, doğum haqqında şəhadətnaməsi itirilən və ya olmayan uşaqlardır. Biz o uşaqları reydlər vasitəsilə sığınacağa toplayaraq hər birinə fərdi qaydada yanaşdıq. 20 il ərzində küçə həyatına məruz qalmış, ən acı taleyə sahib olan 5 min uşaq bu sığınacağın qonağı olub”.
“Uşaq doğulan kimi ata baş götürüb gedir, ana isə...”
Milli Məclisin Ailə, Qadın və Uşaq Məsələləri Komitəsinin sədri Aqiyə Naxçıvanlının fikrincə, valideynlərin övladından imtina etməsinin səbəbi qadınların rəsmi nikahda olmaya-olmaya uşaq dünyaya gətirməsidir: “Qadın rəsmi nikahda olmaya-olmaya dünyaya uşaq gətirir, ata körpəsindən imtina edir və qadını hədələyir ki, sən mənim atalığımı heç vaxt sübut edə bilməyəcəksən. Belə olan halda, qadın məhkəməyə müraciət etməlidir. Təəssüf ki, qadınlarımız çox vaxt qanunları bilmədikləri üçün, bu addımı atmağa cürət etmirlər. Uzun müddət uşaqlar sənədsiz qalır, çətinliklə üzləşirlər. Mən şahidiyəm ki, nikahdankənar doğulan uşaq böyüyüb məktəb yaşına çatır, amma ana onu qoyub gedən kişinin soyadını belə bilmir. Belə uşaqların təhsilində çox böyük problemlər yaranır. İlk növbədə atalıq müəyyən olunmalıdır, amma bu da çox uzun və çətin prosesdir. Uşaq doğulan kimi ata baş götürüb gedir, ana qalır köməksiz. Onun qeydiyyatı da yoxdur ki, həmin kişinin evində yaşasın. Özünə hörmət edən qadın ailə qurursa, mütləq rəsmi nikahı olmalıdır. Əgər ortada nikah yoxdursa, deməli, tərəflərdən birinin münasibəti qeyri-ciddidir. Belə olan halda, qohum-əqrəba da elə analardan imtina edir və onları küçəyə atır. Statistika göstərir ki, belə anaların çoxu ya “pis yol”a düşür, ya uşağından imtina edir, ya da onu uşaq evinə verir. Bu problemlərlə qarşılaşmamaq üçün qadınlar ilk növbədə maariflənməlidir”.
Uşaq psixoloqu Aynur Musayevanın sözlərinə görə, müəyyən səbəblərdən valideynlər uşaqlarından imtina edir, öz övladlarını ya xəstəxana həyətinə, uşaq evlərinə qoyur, ya da küçəyə atırlar. Bu hallar uşaqların həyatını risq altında qoyur. Körpələr bəzən onların həyatı üçün təhlükəli olan yerlərə atılırlar: “Dəfələrlə media vasitəsilə oxumuşuq ki, valideynlər övladını uşağın həyatı üçün təhlükəli yerlərə qoyublar. Belə olan halda, atılmış uşaqlar hansısa heyvanların qurbanı da ola bilər. Xarici ölkələrdə dəfələrlə itin, pişiyin tələf etdiyi körpə faciəsi qeydə alınıb. Valideyn övladına baxa bilmək gücündə deyilsə, onu elə sığınacaqlara, uşaq evlərinə təhvil versə, yaxşı olar”.
Kövrək qruplara aid olan uşaqların problemlərinin həll edilməsi istiqamətində hansı işlər görülür?
Onu da qeyd edək ki, mərhum prezident Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi dövlət uşaq siyasəti bu gün ölkə başçısı İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Son 10 ilə yaxın bir dövrdə ölkəmizdə uşaq problemlərinin həllinə yönəlmiş çoxsaylı dövlət proqramları qəbul edilib, vahid dövlət uşaq siyasətinin formalaşması istiqamətində uğurlu addımlar atılıb, uşaq hüquqlarının etibarlı təminat mexanizmləri yaradılıb.
Məlumdur ki, Azərbaycan hökuməti ölkəmizdə fəaliyyət göstərən beynəlxalq təşkilatların dəstəyi ilə kövrək qruplara aid olan uşaqların problemlərinin həll edilməsi istiqamətində mühüm tədbirlər görür. Dövlətin xüsusi qayğı göstərdiyi belə kövrək qruplardan biri valideyn himayəsindən məhrum olan uşaqlardır. Bu kateqoriyadan olan uşaqların orta ixtisas və ali təhsil aldığı müddətdə müdafiəsini təmin etmək üçün 1999-cu ilin iyununda Azərbaycanın “Yetim və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Qanun qəbul edilib.
Uşaqlara yüksək diqqət və qayğı ilə yanaşan dövlət başçısı bildirib ki, uşaqlar cəmiyyətimizin sabahıdır: “Onların qayğısız böyüməsi, yüksək standartlara cavab verən təlim-tərbiyə və tibbi xidmətlərlə təmin edilməsi, əlverişli sosial mühitdə fiziki və mənəvi baxımdan sağlam yetişməsi, habelə öz istedadlarını nümayiş etdirmələri üçün zəruri şəraitin yaradılması bizim əsas məqsədlərimizdəndir. Uşaqlarımızın hərtərəfli şəxsiyyət və ölkəmizin layiqli vətəndaşı olaraq formalaşmaları müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət uşaq siyasətinin aparıcı istiqamətini təşkil edir”.
Günel CƏLİLOVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.
