Hafiz Cabbarov: “Keçmiş dərslikdə gedən bu nöqsan Təhsil Nazirliyinin ekspertləri və müəlliflər tərəfindən də nəzərə alınmaqla aradan qaldırılıb” “Məsələn, mənim həmmüəllifi olduğum 8-ci sinif “Azərbaycan tarixi” dərsliyinin 10-cu səhifəsində “Amasiya” müqaviləsi ilə bağlı belə yazılır...”
Tarix dərsliyi strateji əhəmiyyət daşıdığı üçün, onun hazırlanması böyük diqqət və məsuliyyət tələb edir. Azərbaycanın müasir dərslik standartları müəyyənləşdirilir.
Qəzetimizin keçən saylarından birində 8-ci sinif tarix dərsliyində vaxtilə yer alan nöqsan barədə yazı dərc etmişik. Söhbət 1997-ci ildə nəşr edilən 8-ci sinif “Azərbaycan tarixi” dərsliyindən gedir. Həmin dərslikdə qeyd edilirdi: “Azərbaycanı işğal etmək cəhdinin boşa çıxdığını görən Sultan Süleyman Səfəvilərlə danışığa başlamağı lazım bildi. 1555-ci il mayın 29-da Amasiyada Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin birinci mərhələsini başa çatdıran sülh müqaviləsi imzalandı. Bu sülhə görə, Qərbi Gürcüstan (İmeretiya, Meqreliya və Quriya), Ermənistanın qərbi Osmanlıların, Gürcüstanın şərq vilayətləri - Mesxetiya, Kartli, Kaxetiya və Ermənistanın şərqi Səfəvilərin ixtiyarına keçdi...”.
Hazırda orta ümumtəhsil məktəblərinin 8-ci sinif Azərbaycan bölməsində tədris edilən “Azərbaycan tarixi” dərsliyinin həmmüəlliflərindən biri, Avropa-Azərbaycan məktəbinin sosial fənlər kafedrasının müdiri Hafiz Cabbarov redaksiyamızla əlaqə saxlayaraq, 8-ci sinif tarix dərsliyi ilə bağlı qəzetimizdə dərc edilən yazıda yer alan fikirlərə münasibət bildirdi.
- Hafiz müəllim, sözügedən tarix dərsliyi ilə Sizin həmmüəllifi olduğunuz tarix dərsliyinin fərqləri nədədir?
- Bu dərslik illər əvvəl yazılmışdı. Bu gün 8-ci sinif üçün “Azərbaycan tarixi” dərsliyini yazan müəlliflərdən biri kimi o zaman rəyçi idim. Onda lap gənc idim və həmin dərsliyə elə o vaxt irad bildirmişdim.
- Keçmiş dərslikdə hansı problemlər var idi və Sizin də müəlliflərindən biri olduğunuz dərslikdə o problem aradan qaldırılıbmı?
- Sizin qəzetdə də istifadə edilən fakt hələ Sovet dövrü “Azərbaycan tarixi” dərsliklərində də olub. Sonra bu hal müstəqilliyimizin ilk dövrlərində yazılan dərslikdə təkrar edilib. Lakin 2000-ci ildən üzü bəri hazırlanan bütün “Azərbaycan tarixi” dərsliklərində bu kimi məsələlər nəzərə alınıb. Keçmiş dərslikdə gedən bu nöqsan Təhsil Nazirliyinin ekspertləri və müəlliflər tərəfindən də nəzərə alınmaqla aradan qaldırılıb. Yəni bu məsələ indi heç bir dərslikdə bu şəkildə əksini tapmayıb. Məsələn, mənim həmmüəllifi olduğum 8-ci sinif “Azərbaycan tarixi” dərsliyinin 10-cu səhifəsində “Amasiya” müqaviləsi ilə bağlı belə yazılır: ”Amasiya müqaviləsinə görə, Şərqi Gürcüstan Səfəvilərə, qərbi Gürcüstan isə Osmanlılara verildi”. Yəni burada Ermənistan anlayışı yoxdur. Bir də vaxtilə dərsliklərdə “Qarabağda yaşayan erməni məliklikləri” ifadəsi gedirdi. Ancaq biz son 10 ildir bu ifadəni dərsliklərdən çıxarmışıq. Bunu çıxarmaqda haqlıyıq. Çünki bu, elmi cəhətdən də doğru deyildi. Vaxtilə Sovet dövründə bu ifadədən məqsədyönlü şəkildə istifadə olunurdu. Biz milli tarix dərsliklərində bunu xristian-alban məliklikləri kimi təqdim edirik və bu, elmi cəhətdən tamamilə doğru yanaşmadır.
- Keçmiş dərsliklərdə sözsüz ki, nöqsanlar az olmayıb və Sizin kimi müəlliflər son illər bu nöqsanları təkrar etməyən dərsliklər yazırlar. Təbii ki, tarix dərsliyi xalqın, dövlətin tarixini, milli simamızı əks etdirdiyi üçün, ona daha həssas yanaşmaq tələb olunur. Müasir tarix dərsliyi siyasətimiz necə olmalıdır?
- Tarix dərsliyinin, ümumiyyətlə, tarix fənninin məktəblərdə tədrisinə xüsusilə diqqət yetirilir. Bu da səbəbsiz deyil. Bilirsiniz, sabahın həkimi, sabahın müəllimi, sabahın mühəndisi ola bilər ki, öz ixtisaslarını yaxşı bilsinlər, ancaq eyni zamanda da hər bir ixtisas sahibi sabahın vətəndaşlarıdır. Vətəndaşların yetişməsində tarix fənni xüsusi önəm kəb edir. Ona görə də tarix dərsliklərində elə məsələlər əks olunmalıdır ki, həmin vətəndaşlar sabah Azərbaycana layiqli şəkildə öz töhfələrini versinlər. Ona görə də Təhsil Nazirliyi və müəlliflər həmişə bu məsələyə həssas yanaşırlar. Bu səbəbdən də tariximiz üçün önəmli olan məsələlər daim işıqlandırılıb və çalışılıb ki, bu mövzular, mətnlər şagirdlərə vətənpərvərlik hissləri aşılasın. Şagirdlər öz vətəni, tarixi keçmişi ilə bağlı qürur duysunlar. Yəni keçmişlə qürur duysunlar ki, gələcək üçün faydalı olsunlar.
- Demək istəyirsiniz ki, onlar ancaq xronologiya əzbərləməsinlər, tariximizi içlərindən keçirib onunla qürur duysunlar...
- Tamamilə doğrudur. Qarşıya əsas hədəf qoyulub ki, şagirdlərə quru faktlar əzbərləmək lazım deyil, onlar mənbələrlə bilavasitə tanış olsunlar və artıq özləri araşdırma aparıb məlumat toplasınlar. Azərbaycanın keçmişi haqqında daha dəqiq informasiyaya malik olsunlar. Biz çalışırıq ki, onlar həm dəqiq informasiya alsınlar, həm də öz vətəni, tarixi keçmişi ilə qürur duysunlar. Bu, proqramımızda daha öndədir. Bəli, dərsliklərdə qüsur və nöqsanın olması mümkündür. Ancaq biz istər ekspert, istərsə də müəllif olaraq səmərəli təklifləri daim nəzərə almağa çalışırıq. Biz bu səmərəli təklifləri cəmiyyətdən də gözləyirik. Təəssüf ki, bəzən cəmiyyətdən və mətbuatdan bunu arzu etdiyimiz şəkildə görə bilmirik. Yəni səmərəli təkliflərə açığıq və onları nəzərə almaq mütləqdir. Ancaq bir də görürsən ki, təklifdə səmərə yox, qərəz olur. Bu yaxınlarda ekspert olaraq Qazaxıstanda keçirilən “Ortaq türk tarixi” layihəsi ilə bağlı keçirilən konfransda iştirak edirdim. Bütün türk dövlətlərinin 8-ci sinif şagirdləri üçün “Ortaq türk tarixi” dərsi keçiriləcək. Bu olduqca vacib bir məsələdir. Siz dediyiniz məsələ vardı: orda yazılmışdı ki, Osmanlılar Ermənistanı və Gürcüstanı işğal etdilər. Şəxsən orada mən etiraz etdim və onlar da qəbul etdilər. Yəni o dövrdə Ermənistan adlı nə tarixi, nə də siyasi anlayış var idi. Bu o zaman Azərbaycanın Çuxuryurd vilayəti idi. Mənim iradımın haqlı olduğunu qəbul edib dərslik layihəsindən o fikri çıxardılar. Mən konfransa gedərkən Təhsil Nazirliyi qarşıma bir vəzifə qoymuşdu ki, bu məsələdə həssas davranılmalıdır və bu və digər məsələlər Azərbaycanın xeyrinə həll edilsin. Başqa məsələlər də vardı, sadəcə, birini nümunə üçün sizə deyirəm.
- Yeri gəlmişkən, “Ortaq türk tarixi” dərsliyinin yazılışı, hazırlığı indi hansı vəziyyətdədir?
- Artıq iş yekunlaşmaq üzrədir. Səhv etmirəmsə, 2018-ci ildə türkdilli dövlətlərin zirvə sammiti olacaq və burada yekun qərar qəbul ediləcək. Yəqin ki, 2018-2019-cu tədris ilində “Ortaq türk tarixi” dərsinin tədrisinə başlanar. Bu, Beynəlxalq Türk Akademiyasının layihəsidir. Burada hər bir türkdilli ölkənin nümayəndələri təmsil olunurlar. Layihə hazır olduqdan sonra Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına və Təhsil Nazirliyinə göndərilmişdi. Bu dərsliklər bu qurumlarda da oxunub, mən özüm də oxumuşam, burada Azərbaycan tarixilə, ümumiyyətlə, Türk dünyası ilə bağlı öz təklif və rəylərimizi verdik. Burada da Azərbaycan tarixi üçün həssas məqamların nəzərə alınmasını həm xahiş, həm də tələb etdik və buna da nail olduq.
- Nəzərə alınmalıdır ki, tarixdə Səfəvi və Osmanlı münasibətləri çox incə yanaşma tələb edir. Təəssüf ki, düşmənlərimiz bundan bizə qarşı istifadə edirlər. Ümumiyyətlə, dərslikdə bu həssas dönəm necə ifadə olunub?
- 8-ci sinif dərsliyi xronoloji ardıcıllıq baxımından 15-ci əsrə qədər davam edir. Ona görə də Səfəvi-Osmanlı müharibələri bu dərslikdə yoxdur. Orada Ağqoyunlu-Osmanlı müharibəsi də var, yəqin bilirsiniz. Mən orada bir təklif irəli sürdüm, sağ olsunlar, türkiyəlilər də onu qəbul etdilər. Bilirsiniz ki, bu müharibələr Əmir Teymurla İldırım Bəyazid arasında, Uzun Həsənlə Osmanlı sultanı Mehmet Fateh arasında olub. Təklif etdim ki, bu müharibələri qabartmaq lazım deyil. Biz burada elə məsələləri verməliyik ki, şagirdlər Türk dünyasının birliyi və bir-birinə yardımları haqqında daha çox məlumat ala bilsinlər. Bu müharibələr isə tamamilə yumşaq aspektdə, o dövrün şərtlərinə uyğun olaraq şərh olsunsun. Yəni dərslikdə müharibənin iqtisadi və siyasi tərəflərinə daha çox önəm verilsin. İstəmirik ki, şagirdlər bu gündən dünənə baxıb desinlər ki, Azərbaycan və Osmanlı dövləti bir-birilə müharibə aparıb. Dərslikdə Türk dünyasının bir-birilə mehriban əlaqəsi, bir-birinə yardım etməsi önə çəkilsin. Şəxsən o dərsliyə bir mənbə əlavə etdirdim: İstanbulun fəthindən sonra Mehmet Fateh Qaraqoyunlu hökmdarı Cahan şaha yazdığı məktubda “əziz atam, bizim qələbəmiz sizlərin qələbəsidir” deyə yazırdı. Yəni bunları şagirdlər oxuyub bilməlidir ki, Türk dünyası vahiddir və lazım gəlsə, bir-birinə yardım göstərməyə hazır olmalıdır.
- Belə təkliflər var ki, tarix dərslikləri ilə bağlı xüsusi şura yaradılsın. Buna münasibətiniz?
- Tarix strateji bir fənndir. Ona görə də bir tərəfdən belə bir şuranın yaradılması yaxşı olardı. Ancaq digər tərəfdən isə təkcə tarix dərsliyinə yox, bütün dərsliklərə bu cür nəzarət var. Bilirsiniz, bu dərsliklər təsadüfi qiymətləndirilmir. Dərsliklərin qiymətləndirilməsi bir neçə mərhələdən ibarət olur. Əvvəlcə Təhsil Nazirliyinin qiymətləndirilmə şurasında qiymətləndirilir, sonra Dövlət İmtahan Mərkəzinə göndərilir, eləcə də Akademiyaya və respublikanın ali məktəblərinə təqdim edilir. Baxın, bu dərsliklər neçə mərhələdən keçir... Bu gün AMEA-nın, universitetlərin, Dövlət İmtahan Mərkəzinin, Təhsil Nazirliyinin öz komissiyaları bu məsələlərə baxırlar.
Dərsliklərə şəxsi mənafedən yox, milli mənafedən yanaşmaq lazımdır. Şəxsən mən düşünürəm ki, dərslik müəlliflərlə yanaşı, həm də bütün valideynlərin və şagirdlərin əmlakıdır. Ona görə də şəxsi ambisiyalardan yox, xalqın gələcəyini düşünüb ona qiymət vermək lazımdır.
İradə SARIYEVA
