Əhməd Abasbəyli: "Düşünmürəm ki, siz dediyiniz məsələ intihar hallarının artmasına səbəb olsun"
Nərgiz Allahverdiyeva: "Ailədə nüfuzunu itirən kişi çıxış yolunu boynuna kəndir keçirməkdə görür"
Azərbaycanda ailə dəyərləri hər zaman ali tutulub, müqəddəs sayılıb. Əsrlərdən bəri formalaşdırılan ailə institutu Azərbaycan ailəsinin təməl prinsiplərini təşkil edir.
Əvvəlcə onu qeyd edək ki, bizim ailə dəyərlərimiz, ailəyə, ailə başçısına münasibətimiz zaman-zaman mənəvi qanunlarla tənzimlənib. Yeri gələndə, Azərbaycan ailəsi digər Şərq xalqlarının ailə institutundan fərqlənib. Bizdə ailəyə daha ciddi yanaşılıb, daha böyük önəm verilib. Bu sistemin əsas dayağı mənəvi qanunlar olub. Ailədə ailə başçısına hörmət, ağsaqqal və ağbirçəyə ehtiram, uşağa məhəbbət, qız-gəlinə böyük dəyər verilib. Bu gün bəzilərinin haray çəkdiyi kimi, Azərbaycan anası, qadını əzilməyib, ailə qadını hər zaman yüksək mərtəbədə saxlayıb. Ailənin dəyərləndirdiyi qadına cəmiyyət də dəyər verib, onu qoruyub, qiymətləndirib.
Ailə institutu və ailədə kişi sözü...
Son illər Azərbaycanda ailə institutunun özülünü laxlatmaq istəyən bəzi qüvvələr var və onlar müəyyən vasitələrlə ailələrimizə təsir etməyə çalışır. Əslində, ailələrin güclü olması dövlətin güclü olması deməkdir. Ağzıbir, bütöv ailə dövlətə ancaq fayda verə bilər. Başıpozuq, ailə dəyərlərinə uyğun olmayan ailələrdən isə biz böyük ziyan çəkə bilərik.
Bildiyimiz kimi, bəzi qüvvələr Azərbaycan ailəsində kişinin rolunu kiçiltməyə çalışır, atanın ailədə, oğul-uşaq yanında hörmətdən düşməsini təlqin edir. Bununla bağlı kifayət qədər fakt var. Düşünürük ki, hamıya məlum olan bir məsələnin geniş şərhə ehtiyacı yoxdur. Dövlətimiz Azərbaycan ailəsinin təməl prinsiplərinə xələl gəlməsini qətiyyən istəmir, milli ailə institutunun ənənələr əsasında inkişafı istiqamətində işlər aparır. Əlbəttə, dövlətin bu sahədə həyata keçirdiyi siyasət Azərbaycan ailəsinin sağlam təməl üzərində yoluna davam etməsinə ciddi stimul verir. Dövlət öz üzərinə düşən işi layiqincə həyata keçirir. Amma ailə institutunun milli adət-ənənələr çərçivəsində inkişaf etməsi sahəsində maarifçilik işi aparmağa borclu olan bəzi QHT-lər buna əks mövqe tutur.
Təəssüf ki, son illər ailədaxili problemlərin geniş miqyas alması hallarını müşahidə etməli oluruq. Saysız ailələrdə ər-arvad arasında yaranan dərin, ziddiyyətli problemlər son nəticədə tərəflərdən birinin intihara əl atmasına səbəb olur. O da ağrıdıcı haldır ki, bəzən qadınlarımız ailə dəyərlərinə riayət etmək istəmir. Bu da ailə başçısının ya ailədən getməsinə, ya da özünə qəsd etməsinə gətirib çıxarır.
Bəzi qadınların ailədə yaratdığı dedi-qodu kişilərin intihar etməsinə səbəb olur...
Bilirik ki, son bir neçə ayda respublikamızda ailə başçısının intihar etməsi halları baş verib. Böyük əksəriyyətini araşdırarkən qarşıya çıxan mənzərə adamı dəhşətə gətirir. Qadın ailədə ərini saymır, onu hörmətdən salır, övladları qarşısında alçaldır. Yaxud qaynana və qaynatanın ailəyə müdaxiləsi ailə başçısına mənəvi işgəncə verir və o çıxış yolunu özünə qəsd etməkdə görür. Azərbaycan qadını, anası zamanın sınağından üzüağ, alnıaçıq çıxıb həmişə. Ailəni qoruyub, yuvasının ocağını sönməyə qoymayıb, ərinin ən yaxın dostu, arxa-dayağı olub. Analarımızın fədakarlığı sayəsində ailə institutumuz qorunub. Bu gün isə bəzi analar, qadınlar fədakar olmaq istəmir. Qərbin boş-mənasız, dağıdıcı dəyərlərini əlində rəhbər tutaraq öz ailəsinə qarşı amansız olur.
Qadının ictimai vəzifəsindən öndə dayanan ailəsi qarşısında borclu, məsuliyyətli olmaq vəzifəsidir. Müəyyən qisim qadınlar sanki öz vəzifələrini unudub.
Bəzi sosioloqlar qeyd edir ki, ailə başçısının intihara əl atmasına səbəb ailədə qadının yaratdığı dedi-qodu, dava-dalaşdır. Yəni bəzi qadınlar ərinin maaşına qane olmayaraq onun başqa yollarla evə daha çox pul gətirməsini istəyir. Kişi bunu edə bilməyəndə isə, "sən də adını kişi qoymusan, səninlə yaşamaqdansa, ərsiz qalaram, özüm özümü səndən yaxşı dolandıraram" kimi sözlər işlədir. Əfsuslar olsun ki, çoxlarımız bunu qonşular və qohumlarımızdan eşidirik. Bu, Azərbaycan qadınına yaraşmayan bir xarakterdir. Analarımız hər zaman atalarımızı hörmətli tutub. Atanın zəif cəhətlərini, evə pul gətirmək iqtidarında olmadığını dilə-dişə salmayıb, ərinə təsəlli olub. O, övladlarını ac yatırıb, ancaq atanın acizliyini övladlarına bildirməyib. Övlad atanı ən güclü adam bilib.
Bu gün isə qadınlarımızın müəyyən qismi sosial problemlərə dözümsüzdür. Ailədə yaranan ən kiçik söz-söhbəti az qala ölkə səviyyəsində yayır. Telekanallarda gedən bu mövzuda verilişlərin qəhrəmanlarının həyatı buna nümunə ola bilər.
"Təəssüf edirəm ki, sosioloqlar..."
Qadın ərinə mənəvi-psixolji zərbə vurmamalıdır. Kişi mənəvi-psixoloji cəhətdən yaralanırsa, onda yaşamaq istəyi qalmır.
Psixoloq Nərgiz Allahverdiyeva bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, son zamanlar müşahidə edilən halların əsas səbəblərindən biri ailədaxili münasibətlərin nizamlanmamasıdır.
Bəzi QHT-lərin qadın maarifçiliyi və gender bərabərliyi ilə bağlı apardığı təbliğatın bu kimi halların daha sıx-sıx müşahidə edilməsinə gətirib çıxardığını deyən sosioloq hesab edir ki, Azərbaycan ailəsində hər kəsin öz yeri var: "Biz cəmiyyətdə elə hallar müşahidə edirik ki, bu bizə pis təsir edir. Azərbaycan ailəsində mənəvi-psixoloji cəhətdən çox böyük problemlər müşahidə edilir desəm, yanılmaram. Təəssüf ki, bəzi qadınlarımız öz analıq, həyat yoldaşı olmaq kimi vəzifələrini anlamaq istəmir. Bunun günahını mən qız analarında görürəm. Analar qızlarını ərə verəndə onlara mütləq mənada ailə dəyərlərini təlqin etməli, rəftar qaydalarını öyrətməlidir. Müəyyən qisim analar qızlarını evə, ailəyə bağlamaq əvəzinə, onu ailədən qoparır. Dövlətimizin Azərbaycan ailəsi ilə bağlı çoxsaylı proqramları var və bu proqramların məqsədi ailə institutumuzu yad təsirlərdən qorumaqdır. Amma ailə məsələləri ilə bağlı maarifçilik işi aparan qurumlar proqramların əsl mahiyyətini təbliğ etmir. Azərbaycan qanunları qadına əsas vermir ki, o, həyat yoldaşını, ailə başçısını mənən tapdasın, yaxud kişilərin qadınları incitməsinə, onlara qarşı zorakılıq göstərməsinə şərait yaratmır. Bu sənədlər ailənin qorunmasına, milli ənənələr əsasında ikişaf etməsinə yönəlib. Hesab edirəm ki, ailə məsələləri ilə bağlı maarifçilik işi aparılarkən diqqətli olmaq lazımdır. Bəzi QHT-lər rayon və kəndlərdə müxtəlif layihələr həyata keçirir. Onların ilk işi beş-on qadını başına yığıb "qadın azadlığı" ilə bağlı mühazirələr oxumaq olur. Qadınlara deyirlər ki, siz ailədə əsas rol oynayırsınız, kişilərdən hər hansı bir xoşagəlməz hərəkət görsəniz, əlaqədar qurumlara müraciət edin, kişinin sizə söz deməsinə, qadağa qoymasına haqqı çatmır, çünki siz də ailədə onunla eyni hüququ bölüşürsünüz. Azərbaycan ailəsinin əsrlərdən bəri formalaşan qanunları var. Bu yazılmamış qanunlar ailələri ayaqda saxlayır. 70 il əsarəti altında olduğumuz sovet hökuməti Azərbaycan ailəsinin təməlini sarsıda bilmədi. Çünki ailədə kişi sözü keçərli idi, ana da daxil olaraq, bütün ailə atanın sözünü qanun sayırdı.
Hələ XIX əsrdə Azərbaycanda qonaq olan Aleksandr Düma Azərbaycan kişisinin ailədə və cəmiyyətdə yetərli səviyyədə söz sahibi olduğunu qeyd edirdi. O bildirirdi ki, burada bir kişinin sözü möhürlü sənəddən güclüdür. Mən, birmənalı olaraq, qadın zorakılığına qarşıyam, qadınları nə mənəvi, nə də fiziki cəhətdən incitmək olmaz. Bu, ən azından, anaya hörmətsizlikdir. Amma qadın da öz vəzifəsini yerinə yetirməlidir. Qadınlarımız həyat yoldaşına həssas yanaşmalıdır. Ola bilsin ailə başçısının işi yoxdur, iş tapmaqda çətinlik çəkir, bunu qadın ərin üzünə vurmalı deyil. Amma bəziləri o qədər dedi-qodu, söz-söhbət yaradır ki, kişi onu anlamaq istəməyən qadının əlindən cana doyur. Qəribədir, bir çox hallarda qadının qohumları da ona qoşulub ərini təkləyir, ailədə nüfuzunu itirən kişi isə çıxış yolunu boynuna kəndir keçirməkdə görür. Bu problem təəssüf ki, var. Amma intiharın səbəbi təkcə bu amil deyil. İntihar mövzusu kompleks yanaşma tələb edir. Amma sizin aktuallaşdırdığınız məsələ də səbəblərdən biri kimi müşahidə edilir. Yəqin ki, sosioloq və psixoloqlar bu məsələni geniş şəkildə araşdıracaq. Təəssüf edirəm ki, sosioloqlar bu kimi ciddi məsələyə elə də ciddi münasibət göstərmir. Ailə institutunun qorunması üçün sosioloqlar xüsusi çalışmalar həyata keçirməlidir".
Sosioloqlardan birinin dediyinə görə, Qərbin bəzi dairələrinə xidmət edən insanlar məqsədli şəkildə mental dəyərlərimizi dağıtmaqla məşğuldur. O bildirdi ki, Qərb əsrlərdən bəri Şərqin ailə institutuna sarsıdıcı zərbə vurmaq istəyir. Uzun illər buna nail ola bilməyən Qərbdəki bəzi dairələrin sosial şəbəkələr, müxtəlif filmlər, teleşoular, verilişlər vasitəsilə bunu reallaşdırmağa çalışdığını vurğulayan sosioloq hesab edir ki, müəyyən faiz nəticə əldə edirlər. O dedi ki, bu gün Azərbaycan Qərbə kurs götürüb, amma məqsədimiz Qərbin mütərəqqi dəyərlərinə sahib olmaqdır. Onun fikrincə, Qərbə inteqrasiya o demək deyil ki, bizim ailələr də seriallardakı ailələrə bənzəməlidir. Qərbə inteqrasiya kor-koranə həyata keçirilə bilməz. Bizim mənəvi cəhətdən çox varlı olduğumuzu vurğulayan sosioloq qeyd etdi ki, bütün cəhdlərə baxmayaraq, ailə institutumuzu qorumalıyıq.
"Əvvəllər sosioloqlar, psixoloqlar belə bir təcrübə həyata keçirirdi..."
Tanınmış sosioloq Əhməd Abasbəylinin məsələyə yanaşması fərqlidir. O hesab etmir ki, bir qisim ailə başçısının intiharına səbəb qadınların evdə yaratdığı problemdir.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda son dövrlər intiharlar artıb, amma bunun səbəbi heç də ailədaxili ziddiyyət deyil: "İntihar halları daha çox psixoloji problemlərlə bağlıdır. Yəni bu, psixoloji yüklənmədən irəli gəlir. Əvvəllər sosioloqlar, psixoloqlar belə bir təcrübə həyata keçirirdi ki, intiharın baş verməsinin əsas səbəblərindən biri iqlim şəraitidir. Bəzi təhlillərə görə, bu daha çox soyuq ölkələrdə qeydə alınıb. Məsələn, Skandinaviya ölkələrində sosial məsələlərlə bağlı heç bir problem yoxdur, insanların rahat yaşaması üçün yaxşı şərait var. Bir neçə il bundan əvvəl belə bir informasiya yayıldı ki, dünyada ən çox intihar hadisəsi o ölkələrdə baş verib. Amma daha aşağı səviyyədə yaşayan Afrika və ərəb ölkələrində bu hallar baş vermirdi. Amma son zamanlar bu sahədə vəziyyət dəyişir. Vaxtilə Azərbaycanda intihar hallarına çox az rast gəlinirdi. Amma bu gün etiraf edək ki, ona sıx-sıx rast gəlirik. Düzdür, burada sosial problemlər də özünü göstərir, amma daha çox psixoloji vəziyyətlə bağlıdır. Hamımız müşahidə edirik ki, insanlarımız çox aqressivləşib. Buna səbəb sosial, mənəvi-əxlaqi, psixoloji məsələlər, müxtəlif filmlər, verilişlər, virtual oyunlar ola bilər. Gənclərimiz müxtəlif oyunlara aludə olub, bu da onlara ciddi təsir edir.
İnsanlar var ki, bank borcu var, onu ödəməyə imkanı yoxdur, sosial problemlərini həll edə bilmir və çıxılmaz vəziyyətdə qalıb intihar edirlər. Amma düşünmürəm ki, siz dediyiniz məsələ intihar hallarının artmasına təsir edə bilsin. Doğrudur, qadınların müstəqil olması və s. kişinin özünə qəsd etməsinə gətirib çıxarır. Əvvəl Azərbaycan ailələrində kişi hegemonluq edirdisə, indi əksər ailələrdə bərabərhüquqluluq prinsipi mövcuddur. Amma bəzi ailələrdə qadınlar hegemonluq edir. Düşünürəm ki, qadınların yaratdığı problemə, dedi-qoduya görə intihar halının baş verməsi çox cüzi ola bilər".
İradə SARIYEVA
