Həf­tə­nin gün­lə­ri qə­dim türk inan­cı­na gö­rə...

Xalq ola­raq hə­mi­şə qə­dim inancla­rı­mı­za söy­kən­mə­yi se­vi­rik. Əl­bət­tə, xal­qın ya­rat­dı­ğı inanclar sis­te­min­də bi­zim dün­ya­gö­rü­şü­müz, dün­ya­ya, hə­ya­ta mü­na­si­bə­ti­miz ifa­də olu­nub.

Ənə­nə­lə­ri­mi­zə sa­hib çıx­ma­ğı­mız bi­zi va­dar edir ki, ulu­la­rı­mı­zın eti­qad ün­van­la­rı­nı araş­dı­raq. Əc­dad­la­rı­mız bö­yük bir mə­də­niy­yət mi­ras qo­yub ge­dib bi­zə. On­la­rın hər bir tə­bi­ət ha­di­sə­si­nə öz mü­na­si­bə­ti olub. Həf­tə­nin gün­lə­ri­nə də öz yo­zum və bi­çim­lə­ri­ni ve­rib ba­ba­la­rı­mız.

1. Car San­ba

Əc­dad­la­rı­mı­zın çox qə­dim - təx­mi­nən iyir­mi min il ön­cə­dən bə­ri (dün­ya ta­rix­çi­lə­ri­nin son dövrlər­də üzə çı­xar­dı­ğı mən­bə­lə­rə əsa­sən) möv­cud ol­muş di­ni-fəl­sə­fi dün­ya gö­rüş­lə­ri­nin məh­su­lu olan bu ifa­də - "Car San­ba" an­la­yı­şı həf­tə gün­lə­rin­dən bi­ri­nin adı ola­raq bu gü­nü­mü­zə qə­dər gə­lib çat­mış­dır. La­kin il­kin va­ri­antda ol­du­ğu ki­mi, ifa­də tər­zi və ma­hiy­yə­tin­də yox, uğ­ra­mış, də­yiş­miş səs­lən­dir­mə, ifa­də­o­lun­ma şək­lin­də, yə­ni ta­ma­mən baş­qa bir for­ma və an­la­yış­da - "Çər­şən­bə" ifa­də, söz təq­di­ma­tın­da.

Dü­zü­nü de­yim ki, bu gün mən də­qiq bil­mi­rəm bu söz və ifa­də­nin - "Çər­şən­bə"nin məz­mun, mə­na və ma­hiy­yə­ti­nin nə­dən iba­rət ol­du­ğu­nu müt­ləq bi­lən var, ya yox­dur. An­caq he­sab edi­rəm ki, bu ba­rə­də öz fi­kir və mü­la­hi­zə­lə­ri­mi bil­dir­mə­yim bu sa­hə­də təd­qi­qat apa­ran­la­rın (əgər var­sa) işi­nə nə­in­ki ma­ne­çi­lik tö­rə­dər, ək­si­nə, on­la­ra bir is­ti­nad, bir sti­mul mən­bə­yi ola bi­lər.

Əv­və­la onu qeyd edim ki, bu ifa­də­lər - "Car San­ba" və "Çər­şən­bə" söz­lə­ri mü­a­sir ya­naş­ma­da müs­tə­qil fik­ri ifa­də edən iki sö­zün bir­ləş­mə­sin­dən əmə­lə gə­lən bir an­la­yış­dır. Fərq on­da­dır ki, qə­dim ifa­də tər­zin­də - "Car San­ba" şək­lin­də ay­rı-ay­rı təq­dim olun­sa da, bir fik­rin ifa­də­sin­də bir­lə­şir və həm də kod­laş­mış for­ma­da.

Mü­a­sir "çər­şən­bə" sö­zü isə bu gün bi­zə özü­nü bir söz və bir ma­hiy­yə­tin - sa­də­cə həf­tə­nin bir gü­nü an­la­yı­şı ki­mi təq­dim edir. Bəl­kə elə ona gö­rə də bu sö­zün hər­fi və eti­mo­lo­ji ma­hiy­yə­ti köl­gə­də qa­la­raq özü­nü gös­tər­mir. Fi­ki­ral­tı mə­na­ya isə diq­qət ye­tir­dik­də gö­rü­rük ki, mü­a­sir ifa­də tər­zin­də ol­sa da, ye­nə də iki müs­tə­qil fik­rin - sö­zün bir­ləş­mə­sin­dən əmə­lə gəl­di­yi an­la­şı­lır: "çər" və "şən­bə" söz­lə­ri­nin bir­ləş­mə­sin­də. Hət­ta mü­a­sir həf­tə gün­lə­rin­dən bi­ri­nin adı be­lə müs­tə­qil ola­raq "şən­bə" ad­la­nır. Dü­zü­nü de­yim ki, sö­zün bu şə­kil­də - şən­bə ola­raq nə eti­mo­lo­gi­ya­sı­nı, nə də hər­fi mə­na­sı­nı bi­li­rəm. Sö­zün "şən" his­sə­si­ni söz kö­kü ola­raq gö­tü­rüb mə­na­lan­dır­saq, yə­qin ki, oy­naq­lı­lıq, ke­fi­kök­lü­lük, şad­lıq və s. mə­na­la­rı­nı ve­rər. An­caq "bə" his­sə­si­nin han­sı­sa şə­kil­çi­mi, qoş­ma­mı, tər­kib­bəndmi və s. an­la­yı­şı ifa­də et­di­yi­ni de­yə bil­mə­rəm (yə­qin ki, bu mə­nim üçün bir qə­ba­hət də ol­maz). Yə­ni bu sırf dil­çi mü­tə­xəs­sis­lə­rin işi­dir.

"Çər­şən­bə" sö­zün­də­ki "çər" ki­mi təq­dim olu­nan ifa­də ay­rı­lıq­da; mü­a­sir səs­lən­mə­də hey­va­nat alə­mi­nə, xü­su­sən də at­la­ra aid edi­lən bir xəs­tə­li­yin adı­dır. Da­ha də­qiq de­səm, "at sə­təl­cə­mi"nə ve­ri­lən bir ad­dır.

Bun­lar­la bağ­lı xalq di­lin­də be­lə ifa­də­lər tez-tez iş­lə­nir: "atı çər­lə­dər­sən", "at çər­lə­di, öl­dü", "atı çər­lət­mə ha". Mə­na­sı bu­dur ki, atı bərk sü­rən­də, ça­pan­da, ağır yük­lə­yib dinclik ver­mə­yən­də o möh­kəm tər­lə­yir. At­çı­lıq­dan ba­şı çıx­ma­yan, atın xü­su­siy­yət­lə­ri­ni bil­mə­yən adam so­yuq ha­va­da atın yə­hə­ri­ni alıb çıl­paq çö­lə bu­ra­xır. Bu za­man da tər­li at sə­təl­cəm olur və (xalq di­li ilə de­sək) çər­lə­yib ölür. Be­lə vaxtlar­da atın yə­hə­ri­ni alıb, be­li­nə qu­ru bir çul­dan, pa­laz­dan atıb, dal­da­da (pə­yə­də - töv­lə­də və ya­xud kü­lək tut­ma­yan bir yer­də) tə­ri so­yu­yub qu­ru­ya­na qə­dər sax­la­maq gə­rək­dir.

Di­gər yö­nüm­dən ya­naş­saq; ola bil­sin ki, han­sı əra­zi­lər­də­sə bi­zim dil­li­lər bu ifa­də­yə "çər­şən­bə" yox, "şər­şən­bə" de­sin­lər. Əgər be­lə olar­sa, bu da­ha ağ­la­ba­tan gö­rü­nər. Yə­ni din­də­yiş­mə za­ma­nı ye­ni din, köh­nə - əv­vəl­ki di­nin iba­dət gün­lə­ri­ni pis­lə­yir, o gün­lə­ri "şər" (xoş ol­ma­yan, nəhs, pis, bəd­bəxtlik gə­ti­rən, şər qüv­və­lə­rin - cin­lə­rin, şey­tan­la­rın yer üzü­nə cəm­ləş­di­yi vaxt, za­man an­la­yı­şın­da) vaxt, za­man, an və s. ki­mi təq­dim edib, küt­lə­ni, xal­qı özü­nün (ye­ni di­nin) mü­əy­yən et­di­yi gün­lər­də iba­də­tə cəlb et­mə­yə ça­lı­şır­dı.

Xü­ra­fa­ti an­la­yış ola­raq bu gü­nü­müz­də də "şər vax­tı" ifa­də­si xal­qı­mız ara­sın­da ge­niş ya­yıl­mış­dır. "Şər vax­tı" ifa­də­si əsa­sən bu­gün­kü an­la­yış­da ax­şam­ça­ğı­na, ax­şa­mın ala­to­ran­lı­ğı­na, ge­cə ilə gün­dü­zün (yə­ni xe­yir­lə şə­rin) yer­də­yiş­mə za­ma­nı­nın bir növ "çar­pış­ma­sı", "vu­ruş­ma­sı" anı­na, vax­tı­na aid edi­lir. Bu za­man yaş­lı­lar uşaq­la­ra, gənclə­rə axar su üs­tü­nə get­mə­yə, hə­yət-ba­ca­da oy­na­ma­ğa ica­zə ver­məz­lər. Sə­bə­bi­ni so­ruş­duq­da: "Ba­la, şər vax­tı cin­lər, şey­tan­lar su üs­tü­nə, qa­pı-ba­ca­ya top­la­şır­lar. Si­zi cin çar­par (vu­rar), şey­tan al­da­dar, xəs­tə­lik ta­par­sı­nız" və s. bu ki­mi ifa­də­lər iş­lə­dər­di­lər. Xü­su­sən də gə­lin­lə­rə tap­şı­rar­dı­lar ki, bu vaxtlar uşaq­la­rı (heç bö­yük­lə­rə də məs­lə­hət gör­məz­di­lər) çim­dir­mə­sin­lər. Bu mə­na­da "Şər­şən­bə (çər­şən­bə) ax­şa­mı" isə qə­ti qa­da­ğan edi­lər­di. Gu­ya bu gün cin­lə­rin, şey­tan­la­rın öz mə­kan­la­rın­dan (İb­li­sin məs­kə­ni olan yed­din­ci qat yer­dən) çı­xıb yer üzü­nə (bi­rin­ci qat ye­rə) top­laş­dı­ğı mə­qam­dır ki, İb­li­sin tap­şı­rı­ğı ilə bu­ra­da fit­nə-fə­sad sal­maq­la məş­ğul olar­lar.

Bu təq­di­mat mü­a­sir "çər­şən­bə" - "şər­şən­bə" an­la­yı­şı­na mü­a­sir dün­ya­gö­rü­şü ba­xı­mın­dan mə­nim tə­rə­fim­dən ve­ri­lən mə­lu­mat xa­rak­ter­li qı­sa bir təh­li­li ya­naş­ma­dır. Əs­lin­də isə bu söz-ifa­də öz qə­dim, özü də çox qə­dim ta­ri­xi və fəl­sə­fi, ma­hiy­yət, mə­na, məz­mu­nu­na və səs və şək­li təq­di­ma­tı­na gö­rə da­ha mü­kəm­məl bir an­la­yı­şı - "Çar San­ba" an­la­yı­şı­nı özün­də eh­ti­va edir. Eh­ti­mal edi­rəm ki, bu an­la­yış hə­lə 20 min il ön­cə möv­cud ol­muş, mü­a­sir araş­dı­rı­cı­la­rın "MU qi­tə­si" ad­lan­dır­dıq­la­rı ye­rin sa­kin­lə­ri­nin (o dövrlər üçün yer üzü­nün ilk sa­kin­lə­ri olan əc­dad­la­rı­mı­zın), yə­ni AMU-la­rın Ya­ra­dan İşıq Tan­rı (son­ra­dan gü­nəş tan­rı) di­ni­nə si­ta­yiş edən in­san­la­rın za­ma­nı­na tə­sa­düf edən və o döv­rün təq­vi­mi­nə uy­ğun gə­lən həf­tə gün­lə­rin­dən bi­ri­nə ve­ri­lən ada aid­dir. Son­ra­dan Sa­us (Sa­yıs), Ka­mus (Qo­bus­tan), da­ha son­ra­lar Şu­mer - Ak­kad, Uruk - Ba­bil və nə­ha­yət Kur (Kür) - Aras, Ur­mu mə­də­ni yük­sə­liş dövrlə­rin­də da­ha da in­ki­şaf et­miş­dir. Heç şüb­hə yox­dur ki, il, ay və həf­tə təq­vim­lə­ri in­san cə­miy­yə­ti ta­ri­xi­nin müx­tə­lif dövrlə­rin­də for­ma, ad və say tər­kib­lə­ri ilə fərqlən­sə­lər də, ümu­mi an­la­yış və ma­hiy­yət eti­ba­rı ilə o qə­dər də fərqlən­mə­miş­dir. O cüm­lə­dən də, Zər­düştlük döv­rün­də bu ənə­nə da­vam et­di­ril­miş­dir. Da­ha də­qiq de­səm, Zər­düştlük di­ni eti­qa­dı­nın (şüb­hə­siz ki, bu din işıq tan­rı, yə­ni son­ra­dan Gü­nəş tan­rı eti­qa­dı­nın da­va­mı idi. Bax­ma­ya­raq ki, bə­zi təd­qi­qat­çı­lar bu di­ni "Atəş­pə­rəstlik" inancla­rı ilə ey­ni­ləş­dir­mə­yə cəhd edir­lər. Tə­bii ki, bun­lar fəl­sə­fi ma­hiy­yət ba­xı­mın­dan ta­ma­mi­lə baş­qa-baş­qa an­la­yış­lar­dır. Zər­düştlü­yü diq­qət­lə araş­dı­ran­lar çox yax­şı bi­lir ki, bu din tək tan­rı di­ni­dir və ya­ra­dan işıq tan­rı­ya məx­sus­dur. Zər­düş­tün tan­rı ilə kə­lam­laş­ma­sı­na diq­qət ye­tir­dik­də gö­rü­rük ki, od özü-öz­lü­yün­də tan­rı yox, sa­də­cə ya­ra­dan tan­rı­ya məx­sus olan bir mad­di ener­ji­dir, işıq­dır və in­san­la­rın mad­di hə­ya­tı­nın tə­mi­na­tı üçün əsas tan­rı­nın - ya­ra­dan işıq tan­rı­nın bəx­şi­dir) ge­niş ya­yıl­dı­ğı və hökm sür­dü­yü za­man­lar­da da möv­cud olan və XX əs­rin or­ta­la­rı­na qə­dər xal­qın qan yad­da­şın­da da­şı­nan bə­zi həf­tə gün­lə­ri­nin ad­la­rı­nın ma­hiy­yə­ti­ni araş­dır­dıq­da gö­rü­rük ki, bu ad­la­rın eti­mo­lo­gi­ya­sı ta­ri­xi­mi­zin ən qə­dim dövrlə­ri ilə səs­lə­şir.

Nə­in­ki Car San­ba (Çar San­ba), o cüm­lə­dən də ad­na, dus (duz), tək gün və s.

Hə­lə uşaq­lıq il­lə­rin­dən ya­dım­da­dır ki, bə­zi yaş­lı in­san­lar hə­min bu ad­lar­la mü­a­sir həf­tə gün­lə­ri­nin (I, II, III, IV, V, VI-VII) hər bi­ri­nə ay­rı-ay­rı­lıq­da mü­ra­ci­ət edər­di­lər. La­kin tə­əs­süf­lər ol­sun ki, bu ad­la­rın han­sı­nın bu­gün­kü həf­tə gün­lə­ri­nin konkret ola­raq han­sı üçün ad­lan­dı­rıl­dı­ğı xa­ti­rim­dən çı­xıb. Axı, har­dan bi­ləy­dim ki, za­man gə­lə­cək, bu ad­la­rın mə­na­sı, məz­mu­nu, ma­hiy­yə­ti, ümu­mən eti­mo­lo­gi­ya­sı mə­ni nə vaxtsa ma­raq­lan­dı­ra­caq.

Be­lə­lik­lə, "Çar San­ba" (çər­şən­bə, şər­şən­bə). Bu ifa­də­də cəm­lə­şən səs və işa­rə­lə­rin mə­na - ma­hiy­yə­ti­ni mən bu vax­ta qə­dər yaz­dı­ğım mə­qa­lə­lə­rin ək­sə­riy­yə­tin­də ba­şa düş­dü­yüm, dərk et­di­yim və ba­car­dı­ğım qə­dər aç­mı­şam. Ha­zır­kı ya­zı­nın da məz­mu­nu­nun tə­lə­bin­dən irə­li gəl­di­yi­nə gö­rə, is­tər­dim ki, bir da­ha ay­dın­lıq gə­ti­rim.

On min il­lər ön­cə­dən fi­kir­lə­rin qı­sal­dıl­ma­sı - kod­laş­dı­rıl­ma­sı və gə­lə­cə­yə ötü­rül­mə­si üçün be­lə for­ma­lar­dan ge­niş is­ti­fa­də olun­muş­dur. Həm­çi­nin bu şə­kil­də ifa­də olu­nan fi­kir­lə­rin ya­zı üsu­lu sağ­dan-so­la oxun­ma və güz­gü­dən oxun­ma va­ri­antla­rın­da təq­dim olu­nur­du. Son­ra­dan, mü­a­sir el­min in­ki­şa­fın­dan son­ra mə­lum ol­du ki, o döv­rün in­san­la­rı­nın fi­kir­lə­ri­nin be­lə ifa­də­si həm də Sə­ma­dan ra­hat oxun­maq üçün nə­zər­də tu­tul­muş­dur. Bu­ra­dan be­lə bir mən­ti­qi nə­ti­cə çı­xır ki, o döv­rün in­san­la­rı­nın "sə­ma­vi apa­rat­la­rı" var­mış və çox gü­man ki, di­gər pla­net­lər­lə də əla­qə­lə­ri olub­muş...

De­mə­li, bu­gün­kü "çər­şən­bə" ("şər­şən­bə") söz-ifa­də­si ki­mi qə­bul et­di­yi­miz "Car San­ba" fi­kir - ifa­də­si­nin əsl ma­hiy­yə­ti on min il­lər ön­cə aşa­ğı­da­kı açı­lış­da­kı ma­hiy­yə­ti ifa­də et­miş­dir: C və ya­xud Ç - ça­ğır­maq, car çək­mək, A - ağ işıq, ya­ra­dan, tək tan­rı an­la­yı­şın­da, R - sə­pə­lə­nən işıq, şə­fəq (Su­yun dağ­dan tö­kül­mə­si, sə­pə­lən­mə­si, şə­la­lə, ən də­qi­qi şır­ran, türkdil­li xalqla­rın səs­dən söz­ya­rat­ma an­la­yı­şı­na, prin­si­pi­nə uy­ğun), AR bir­ləş­mə­sin­də - tan­rı­nın şə­fə­qi, tə­miz­lik, pak­lıq, əks oxu­nuş­da - RA - gü­nəş, ye­nə də ma­hiy­yət eti­ba­ri­lə pak tan­rı­nın şə­fə­qi, S - söz, ye­ri gəl­dik­də səs, A - bu­ra­da tan­rı­nın ək­si, N - nur, hə­zin bə­la­ğət­li, hə­lim işıq - şə­fəq və s. B - bi­na, ev, məs­kən, xü­su­sən gü­nə­şin (gü­nəş tan­rı­nın, su­da əks olun­du­ğu məs­kən, mə­kan - AB, A - bu­ra­da tək­rar­la­nan əks, ək­sin ək­si mə­na­la­rı­nı ifa­də et­mək­lə ümu­mi mə­na­da - an­la­yış­da "Çar San­ba", ey­ni za­man­da əks oxu­nuş­da Ab­nas Raç və ya­xud he­ca və ya hərf yer­də­yiş­mə­sin­də: Sa­nab, Nas­ba, An­sab, Bas­na, As­nab və s. Car, Rac tək­he­ca­lı ol­du­ğun­da hərf - işa­rə yer­də­yiş­mə­sin­də Aç (a)r ki­mi ifa­də olun­maq­la di­li­mi­zin ahəng qa­nu­nu­na uy­ğun ola­raq Aç kə­la­mın­dan son­ra gö­rün­dü­yü ki­mi a sə­si­ni qə­bul edə­rək açar şək­lin­də səs­lə­nə­rək,  ifa­də olu­na­raq, aç­maq (qı­fı­lı, ko­du və s.) mə­na­sı­na gə­lir. Heç şüb­hə et­mi­rəm ki, bu for­ma və an­la­yış elə bu şə­kil­də də araş­dır­ma­mız üçün xü­su­si də­yə­rə ma­lik­dir.

Qeyd et­dik­lə­rim­dən be­lə nə­ti­cə­yə gəl­mək olur ki, "Car San­ba" an­la­yı­şı­nın ümu­mən mə­na­sı; in­san­la­rın küt­lə­vi hal­da, tan­rı­nın yer üzün­də­ki evi­nə, bi­na­sı­na, mə­ka­nı­na, bu mə­kan­da əks olu­nan işı­ğın, nu­run qar­şı­sın­da iba­də­tə (na­ma­za) ça­ğı­rıl­ma­sı, də­vət olun­ma­sı fik­ri­ni ifa­də edir. De­mə­li, mən­tiq­lə ya­naş­saq gö­rə­rik ki, bu də­vət hər həf­tə­nin müt­ləq mü­əy­yən olun­muş bir gü­nü - "Car San­ba" gü­nü üçün mü­əy­yən edil­miş­dir.

Nü­mu­nə üçün bu gü­nü­müz­də möv­cud olan və fə­a­liy­yət gös­tə­rən müx­tə­lif sə­ma­vi din­lə­rin hər həf­tə­nin müt­ləq bir küt­lə­vi iba­dət gü­nü­nün ol­du­ğu­nu gös­tə­rə bi­lə­rəm; mə­sə­lən, bi­zim şən­bə ad­lan­dır­dı­ğı­mız gün­də - yə­hu­di­lə­rin (iu­da­iz­min), bi­zim ba­zar gü­nü ki­mi təq­dim et­di­yi­miz gün­də - xris­ti­an­la­rın, bi­zim cü­mə ad­lan­dır­dı­ğı­mız gün­də mü­səl­man­la­rın həf­tə­nin müt­ləq iba­dət gü­nü ki­mi qə­bul edil­miş­dir.

De­mə­li, işıq tan­rı­çı­la­rı­nın (son­ra­dan gü­nəş­çi­lə­rin və Zər­düştlə­rin) da həf­tə­nin müt­ləq iba­dət (na­maz) gü­nü "Car San­ba" gü­nü ol­muş­dur. Və elə çox gü­man ki, bu gü­nün bu­gün­kü şə­kil­də "çər­şən­bə", ("şər­şən­bə") şək­lin­də ifa­də edi­lə­rək şər gün ki­mi təq­dim olun­ma­sı da məhz özün­dən son­ra­kı din­lə­rin xa­dim­lə­ri­nin qıs­qanc ide­ya­la­rı­nın məh­su­lu ol­muş­dur.

2. Ad­na

Həf­tə­nin gün­lə­ri­nə ve­ri­lən bu adın da - Ad­na adı­nın da ya­ran­ma ta­ri­xi, he­sab edi­rəm ki, çox-çox qə­dim­lə­rə  - 20-50 min il­lər ön­cə­lər­də möv­cud ol­muş MU qi­tə­si sa­kin­lə­ri­nin əqi­də, hə­yat, mə­i­şət tərzlə­ri­nin mey­da­na gəl­di­yi dövrlə­rə tə­sa­düf edir. Bu qi­tə sa­kin­lə­ri di­li, di­ni mə­i­şə­ti, çox yük­sək el­mi-tex­ni­ki tə­rəq­qi­si olan bir ne­çə tay­fa və qövmlə­ri özün­də bir­ləş­di­rən nə­həng - 70 mil­yo­na ya­xın əha­li­si olan bir ada döv­lət ya­rat­mış­dı­lar ki, bu döv­lət­dən qey­ri yer üzün­də bir döv­lət yox idi. (Bu qi­tə döv­lə­tin əra­zi­si in­di­ki Avstra­li­ya qi­tə­sin­dən 5-6 də­fə bö­yük ol­maq­la təx­mi­nən Sa­kit oke­a­nın in­di­ki Ha­vay ada­sı və mü­va­fiq ola­raq onun qar­şı­sın­da yer­lə­şən bir ne­çə ada­nın ara­sın­da qə­rar­laş­dı­ğı eh­ti­mal edi­lir). İn­gi­lis hərbçi­si və ta­rix­çi­si Ceyms Crcvo­dun ver­di­yi mə­lu­ma­ta gö­rə, bu qi­tə sa­kin­lə­ri ya­ra­nış­dan işıq tan­rı­ya - Ya­ra­dan Tan­rı­ya (tə­bii ki, son­ra­dan gü­nə­şə B.H.) si­ta­yiş edir­di­lər.

Yə­qin ki, elə bu sə­bəb­dən də öz­lə­ri­nə RA MU adın­da kral (ka­kan B.H.) da seç­miş­lər. (Q.Na­ma­zov: "Corcvo­dun ta­ri­xi kəşflə­ri" ki­ta­bın­dan).

Ona gö­rə də he­sab edi­rəm ki, hə­min dövrlər­də (yə­qin ki, elə son­ra­kı dövrlər­də) də həf­tə gün­lə­rin­dən bi­ri­nin adı­nın - Ad­na adı­nın İşıq Tan­rı­ya həsr olu­nan iba­dət, ayin və di­gər mə­ra­sim­lə­rin məx­su­si həf­tə­lik - döv­rü vaxt, za­man və ya­xud an təq­vi­mi­nə ve­ril­mə­si heç də tə­sa­dü­fi ol­ma­mış­dır.

Ad­na sö­zü­nün açı­lı­şı­nı di­gər ya­zı­la­rım­da ol­du­ğu ki­mi mə­na­lan­dır­saq; on­da gö­rə­rik ki, qeyd et­di­yim fik­ri­min doğ­ru­lu­ğu­na heç bir şüb­hə ye­ri qal­mır.

Be­lə ki, Ad­na ifa­də­si­nin hərf (işa­rə), səs, ey­ni za­man­da əks oxu­nuş, güz­gü oxu­nu­şu, he­ca yer­də­yiş­mə­si və s. for­ma­lar­da təh­li­li­ni apar­dıq­da; mə­sə­lən, ye­nə də səs və işa­rə­lə­rə nə­zər ye­tir­dik­də A - tan­rı, işıq; D - dı­şar­ma, çıx­ma; N - nur, şə­fəq; A - ye­nə də tan­rı, işıq, la­kin tan­rı­nın ək­si şək­lin­də tə­əs­sü­rat ya­rat­dı­ğı­nın şa­hi­di olu­ruq.

İn­di əks oxu­nu­şa, ya­xud güz­gü oxu­nu­şu­na nə­zər ye­ti­rək: Ad­na - An­da. Bu hal­da be­lə mə­na­lan­dır­maq olar ki, Ya­ra­dan tan­rı­nın (Ağ işı­ğın) nu­run­dan dı­şa­ran (çı­xan), əks olu­nan işıq (tan­rı işı­ğı) - AN-da...

Bin­nət Hüm­bə­toğ­lu,
Təd­qi­qat­çı jur­na­list, kul­tu­ro­loq