Mək­təb­lə­ri­miz­də şa­girdlər üçün si­nif­dən­kə­nar oxu prob­le­mi...

Xa­zən­gül Hü­sey­no­va: "Si­nif­dən­xa­ric oxu­da şa­gir­din ma­raq da­i­rə­si­ni elə əha­tə et­mək la­zım­dır ki..."

Kə­nan Ha­cı: "Təh­sil üz­rə ekspertlə­rin rə­yi ol­ma­dan be­lə ki­tab­lar çap edi­lə bil­məz"

Se­vinc Nu­ru­qı­zı: "Xa­ri­ci ədə­biy­yat nü­mu­nə­lə­ri­ni se­çər­kən diq­qət­li ol­maq la­zım­dır"

Uşaq və gənclə­rin mə­nə­vi tər­bi­yə­si­nin for­ma­laş­ma­sın­da bə­dii ədə­biy­ya­tın xü­su­si ye­ri var. Bu gün tə­əs­süf ki, uşaq və gənclə­rin bir qis­mi ki­tab­dan kə­nar dü­şüb. Hal­bu­ki, ki­ta­bın in­sa­na ver­di­yi­ni heç bir elektron təc­hi­zat ve­rə bil­məz. Şa­girdlə­rin ək­sə­riy­yə­ti ki­tab oxu­maq əvə­zi­nə, is­tə­di­yi­ni in­ter­net­dən tap­maq­da ma­raq­lı­dır. Bu on­dan qay­naq­la­nır ki, za­ma­nın­da va­li­dey­ni onu bə­dii oxu­ya yö­nəltmə­yib.

Bir ne­çə il əv­vəl öl­kə­miz­də ya­şa­nan ki­tab böh­ra­nı ye­ni nəs­lin ki­tab­dan so­yu­ma­sı­na şə­ra­it ya­rat­dı. Bi­li­rik ki, bö­yük bir nə­sil bə­dii ki­tab­sız bö­yü­dü. Son il­lər gənc nəs­lin ki­ta­ba qay­ta­rıl­ma­sı üçün döv­lət tə­rə­fin­dən bir sı­ra la­yi­hə­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Bi­li­rik ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Təh­sil Na­zir­li­yi, elə­cə də Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi tə­rə­fin­dən bə­dii ədə­biy­ya­tın təb­li­ği apa­rı­lır.

Bu gün ki­tab ma­ğa­za­la­rın­da ib­ti­dai və yu­xa­rı si­nif şa­girdlə­ri üçün si­nif­dən­xa­ric oxu ki­tab­la­rı təq­dim edi­lir. Əl­bət­tə, si­nif­dən­xa­ric oxu ki­ta­bı­nın ki­tab ma­ğa­za­la­rın­da ol­ma­sı təq­di­rə­la­yiq hal­dır və bu və­sa­it­lər uşaq və ye­ni­yet­mə­lə­rin dün­ya­gö­rü­şü­nün for­ma­laş­ma­sın­da mü­hüm rol oy­na­yır.

Si­nif­dən­xa­ric oxu ki­tab­la­rı müx­tə­lif mü­əl­lif­lər və  nəş­riy­yat­lar tə­rə­fin­dən çap olu­na­raq ma­ğa­za­la­ra ve­ri­lir.

Si­nif­dən­xa­ric oxu ki­tab­la­rı uşaq­la­rı cəlb edir­mi?

Ki­tab ma­ğa­za­la­rın­da çe­şid­li bə­dii ədə­biy­ya­tın ol­ma­sı, sa­tıl­ma­sı müs­bət hal­dır. Çe­şid bol­lu­ğu isə bir tə­rəf­dən yax­şı, di­gər tə­rəf­dən isə çaş­dı­rı­cı­dır. Yax­şı­dır ona gö­rə ki, əv­vəl­lər bu ki­mi və­sa­it­lə­rə rast gəl­mir­dik. De­mək olar ki, la­tın qra­fi­ka­sı ilə çap olu­nan uşaq ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­ri­nin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti ya key­fiy­yət­siz idi, ya da ora­da yer alan mətnlər mü­ba­hi­sə do­ğu­rur­du. Çaş­dı­rı­cı­dır ona gö­rə ki, təq­dim edi­lən ədə­biy­yat çe­şi­di ara­sın­da va­li­deyn və uşaq se­çim et­mək­də çə­tin­lik çə­kir. Si­nif­dən­xa­ric oxu ba­rə­də da­nı­şan ekspertlə­rin ək­sə­riy­yə­ti bil­di­rir ki, və­sa­it­lər bir-bi­rin­dən elə də çox fərqlən­mir. Folklor ör­nək­lə­rin­dən baş­la­yıb çağ­daş ədə­biy­ya­tı­mı­za qə­dər döv­rü əha­tə et­mə­yə ça­lı­şan mü­əl­lif­lə­rin uşaq­la­ra təq­dim et­di­yi mətnlə­rin ək­sə­riy­yə­ti baş­dan­sov­du ha­zır­la­nıb. Mətnlər­də hərf səhvlə­ri, cüm­lə qu­ru­lu­şu xə­ta­la­rı da az de­yil. Bə­zi ki­tab­la­ra uşaq­la­rın an­la­ya­ca­ğı for­ma­da ya­zı­lan he­ka­yə­lər, şe­ir­lər sa­lın­sa da, bə­zi­lə­ri­ni uşaq qav­ra­maq­da çə­tin­lik çə­kir.

Qeyd edək ki, bi­rin­ci si­nif üçün tər­tib edi­lən si­nif­dən­xa­ric oxu ki­ta­bı­na elə mətnlər sa­lı­nıb ki, on­lar 8-9 yaş­lı uşaq­lar üçün­dür. Bu mətnlər, əs­lin­də, yaş qru­pu­na uy­ğun ol­ma­lı­dır. Sa­də söz və cüm­lə­lər­lə ifa­də olun­ma­lı olan he­ka­yə və şe­ir­lə­ri 1-ci si­nif şa­girdlə­ri çə­tin qav­ra­yır. Bə­zən de­yir­lər ki, uşaq o mətnlə­ri əz­bər­lə­yir­sə, de­mək qav­ra­yır. Qə­tiy­yən be­lə de­yil, bə­zən əz­bər­lə­yir, onu de­yir, am­ma sö­zün mə­na­sı­nı bil­mir uşaq. Bu hal­da han­sı qav­ra­yış­dan söh­bət ge­də bi­lər? Bir də xo­şa­gəl­məz cə­hət­lər­dən bi­ri odur ki, və­sa­it mü­əl­lif­lə­ri bu nəşrlə­rə uşaq psi­xo­lo­gi­ya­sı­nı nə­zə­rə al­ma­dan öz dost-ta­nış­la­rı­nın əsər­lə­ri­ni sa­lır. Bu hal­la­ra da çox rast gə­li­nir.

An­caq bu­nun­la be­lə, si­nif­dən­xa­ric oxu ki­tab­la­rın­da müs­bət ça­lar­lar da çox­dur. Bi­rin­ci­si, bu­ra­da alim əmə­yi var və alim öz dü­şün­cə­si­nə uy­ğun yax­şı say­dıq­la­rı­nı ki­ta­ba sa­lır. Si­nif­dən­xa­ric oxu ki­tab­la­rın­da olan bə­zi mətnlər uşaq­la­rın yaş qru­pu­na uy­ğun olur.

İb­ti­dai si­nif­lər üçün si­nif­dən­xa­ric oxu ki­ta­bı­nın ha­zır­lan­ma­sı, çap edil­mə­si bü­töv­lük­də müs­bət hal­dır və bu ad­dı­mı atan­lar, hə­qi­qə­tən də, fay­da­lı işə im­za atıb. Bu gün uşaq­la­rı­mız si­nif­dən­xa­ric oxu va­si­tə­si ilə bə­dii ədə­biy­ya­ta bağ­la­nır. Mə­lum­dur ki, bə­dii ədə­biy­yat da uşaq­la­rı for­ma­laş­dı­rır.

Si­nif­dən­xa­ric oxu ki­tab­la­rı haq­qın­da mü­za­ki­rə açar­kən dü­şün­dük ki, mü­za­ki­rə­də ta­nın­mış ya­zar­lar, uşaq ədə­biy­ya­tı mü­tə­xəs­sis­lə­ri də iş­ti­rak et­sin.

"Si­nif­dən­xa­ric oxu üçün elə əsər­lər, he­ka­yə­lər, şe­ir­lər se­çil­mə­li­dir ki..."

Azər­bay­can Ya­zı­çı­lar Bir­li­yi­nin Gən­cə fi­li­a­lı­nın rəh­bə­ri, ta­nın­mış şa­i­rə Xa­zən­gül Hü­sey­no­va bi­zim­lə söh­bə­tin­də si­nif­dən­xa­ric oxu və­sa­i­ti­nin müs­bət tə­rəf­lə­ri­ni önə çək­di: "Şa­girdlə­rin dün­ya­gö­rü­şü­nü, ət­raf mü­hi­tə mü­na­si­bə­ti­ni, öy­rən­di­yi fən­lə­ri, nə­zə­riy­yə­lə­ri izah et­mək ba­ca­rı­ğı­nı in­ki­şaf et­dir­mək üçün ib­ti­dai si­nif­dən baş­la­yıb yu­xa­rı si­nif­lə­rə qə­dər si­nif­dən­xa­ric oxu məş­ğə­lə­lə­ri­nə da­ha yük­sək yön­lü tə­ləb­lə ya­naş­maq la­zım­dır. Şa­gir­din hər han­sı möv­zu­da özü­nü ifa­də et­mək ba­ca­rı­ğı si­nif­dən­xa­ric oxu mətnlə­rin­dən çox ası­lı­dır. On­la­rın söz xə­zi­nə­si bol ol­ma­lı­dır ki, bir ifa­də ya­dın­dan çıx­sa, o ifa­də­ni ey­ni­lə izah edən ikin­ci ifa­də ilə asan­lıq­la izah edə bil­sin. Bu­nun üçün si­nif­dən­xa­ric oxu üçün elə əsər­lər, he­ka­yə­lər, şe­ir­lər se­çil­mə­li­dir ki, şa­gir­din ma­raq da­i­rə­si­nə uy­ğun ol­sun. Bu məş­ğə­lə­lər­də müt­ləq klas­sik­lər­lə ya­na­şı, mü­a­sir ya­zar­la­rı şa­girdlə­rə ta­nıt­maq və sev­dir­mək la­zım­dır. Bu ya­zar­lar­la ta­nış­lıq za­ma­nı şa­gird keç­miş­lə mü­a­sir­li­yin ara­sın­da­kı ox­şar və fərqli cə­hət­lə­ri özü kəşf et­mək, mü­qa­yi­sə et­mək ba­ca­rı­ğı əl­də edir. Si­nif­dən­xa­ric oxu­da şa­gir­din ma­raq da­i­rə­si­ni elə əha­tə et­mək la­zım­dır ki, şa­gird o da­i­rə­nin pik nöq­tə­si­ni əl­də edə bil­sin. Bu­ra­da şa­girdlə mü­əl­lim ara­sın­da elə bir-bi­ri­nə inam, sev­gi mü­na­si­bə­ti ya­ran­ma­lı­dır ki, mü­əl­li­min se­çi­mi, gös­tə­ri­şi şa­gir­din ürə­yin­dən ol­sun. Bax, on­da si­nif­dən­xa­ric oxu bi­zim is­tə­di­yi­miz tə­si­rə ma­lik olar".

"Bu­na müt­ləq Təh­sil Na­zir­li­yi­nin nə­za­rə­ti ol­ma­lı­dır"

Ta­nın­mış ya­zı­çı-pub­li­sist Kə­nan Ha­cı isə bi­zim­lə söh­bə­tin­də qeyd et­di ki, si­nif­dən­xa­ric oxu çox va­cib bir sa­hə­dir və uşaq­la­rın dün­ya­gö­rü­şü­nün for­ma­laş­ma­sın­da mü­hüm rol oy­na­yır. O bil­dir­di ki, bu iş pə­ra­kən­də şə­kil­də hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­li de­yil, bu sa­hə­yə Təh­sil Na­zir­li­yi, əla­qə­dar qu­rum­lar cid­di nə­za­rət et­mə­li­dir: "Bu­na müt­ləq Təh­sil Na­zir­li­yi­nin nə­za­rə­ti ol­ma­lı­dır. Çox mə­su­liy­yət­li mə­sə­lə­dir. Təh­sil üz­rə ekspertlə­rin rə­yi ol­ma­dan be­lə ki­tab­lar çap edi­lə bil­məz. Si­nif­dən­xa­ric ədə­biy­yat uşaq­la­rın zeh­ni in­ki­şa­fın­da, dün­ya­gö­rü­şü­nün for­ma­laş­ma­sın­da həl­le­di­ci rol oy­na­yır. Am­ma bu­na hök­mən bir nə­za­rət ol­ma­lı­dır. Se­çi­lən mətnlər uşaq­la­rın yaş döv­rü­nə və qav­ra­ma qa­bi­liy­yə­ti­nə uy­ğun ol­ma­lı­dır. Mə­sə­lən, mən 2-ci si­nif­də oxu­yan­da anam mə­ni apa­rıb kənd ki­tab­xa­na­sı­na üzv yaz­dır­dı. Ora­dan mə­nə an­caq na­ğıl ki­tab­la­rı ve­rir­di­lər. Təd­ri­cən ya­şım artdıq­ca, ya­şı­ma uy­ğun ki­tab­la­rı oxu­ma­ğa ve­rir­di­lər. İs­tə­di­yim ki­ta­bı ora­dan gö­tü­rə bil­məz­dim. Va­li­deyn yön­lən­dir­mə­si də çox va­cib­dir. Mü­əl­lim bi­zim oxu­duq­la­rı­mı­zı ne­cə qav­ra­ma­ğı­mı­zı, han­sı nə­ti­cə­lər çı­xar­dı­ğı­mı­zı öy­rən­mək is­tə­yir­di. Ri­ya­ziy­yat mü­əl­li­mim var­dı, Xa­li­də mü­əl­li­mə. Bir gün mə­nə de­di ki, oxu­duq­la­rın haq­da qeydlə­ri­ni yaz. On­da 6, ya da 7-ci si­nif­də oxu­yur­dum.

Bu mə­nə çox ma­raq­lı gö­rün­dü. Elə o vaxtdan oxu­du­ğum ki­tab­lar haq­qın­da öz dü­şün­cə­lə­ri­mi dəf­tər­lə­rə yaz­ma­ğa baş­la­dım. Bəl­kə də mə­ni ədə­biy­ya­ta bu hə­vəs gə­tir­di".

"Si­nif­dən­xa­ric oxu və­sa­i­ti dərslik qə­dər va­cib­dir"

Ta­nın­mış uşaq ya­zı­çı­sı Se­vinc Nu­ru­qı­zı­nın bil­dir­di­yi­nə gö­rə, bu möv­zu­ya ge­niş ya­na­şıl­ma­lı­dır: "Bu, ge­niş söh­bə­tin möv­zu­su­dur. O ar­tıq hər mü­əl­li­fin şəx­si zöv­qün­dən, mü­ta­li­ə­sin­dən, se­çim im­kan­la­rın­dan ası­lı­dır. Ha­mı­sı da ba­za­ra ayaq açır. Ümu­miy­yət­lə, si­nif­dən­xa­ric oxu və­sa­i­ti dərslik qə­dər va­cib­dir.

Bi­rin­ci­si, onun mü­əl­li­fi klas­sik və mü­a­sir dün­ya və Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nın bi­li­ci­si ol­ma­lı­dır. İkin­ci­si, se­çi­mi uğur­lu et­mək üçün mü­a­sir uşa­ğın zöv­qü­nə he­sab­la­ma­lı­dır. Yə­ni uşa­ğa nə­yi ver­mək la­zım ol­du­ğu­nu bil­mə­li­dir. Za­man, mə­kan, möv­cud so­si­al du­rum ba­xı­mın­dan".

S.Nu­ru­qı­zı bil­dir­di ki, onun tər­tib­çi­li­yi ilə "Təh­sil" nəş­riy­ya­tı bir ne­çə si­nif­dən­xa­ric oxu ki­ta­bı çap edib və bu nəşrlər uşaq­lar üçün çox fay­da­lı olar. "Bi­zim 4 ki­ta­bı­mız çox­dan çı­xıb. "Na­ğı­la bax na­ğı­la" (iki his­sə­li), "Sa­rı ağac­də­lən or­de­ni" və "Gü­nəş­dən gə­lən pay". Diq­qət ye­tir­mə­li mə­qam odur ki, bu və­sa­it­lər­də həm dün­ya ədə­biy­ya­tın­dan, həm dün­ya klas­sik­lə­rin­dən, həm mil­li ədə­biy­ya­tı­mız­dan, folklo­ru­muz­dan, mü­a­sir ya­zar­la­rın əsər­lə­rin­dən is­ti­fa­də edil­mə­li­dir. Məq­səd odur ki, uşaq­lar on­la­ra la­zım olan bü­tün ma­te­ri­al­la­rı bir ki­tab­dan ta­pa bil­sin. Xa­ri­ci ədə­biy­yat nü­mu­nə­lə­ri­ni se­çər­kən diq­qət­li ol­maq la­zım­dır. Çün­ki ola bil­sin ki, əsə­ri mü­ta­liə üçün təq­dim edi­lən ya­zı­çı dün­ya­nın bö­yük ya­zı­çı­sı­dır, an­caq onun əsər­lə­ri uşaq­lar üçün qə­tiy­yən ya­ra­mır" - de­yə S.Nu­ru­qı­zı bil­dir­di.

S.Nu­ru­qı­zı qeyd et­di ki, tə­sa­dü­fi adam­la­rın əsər­lə­ri si­nif­dən­xa­ric oxu və­sa­it­lə­ri­nə sa­lın­ma­lı de­yil. Onun bil­dir­di­yi­nə gö­rə, bu ki­tab­lar elə tər­tib edil­mə­li­dir ki, on­lar uşaq­la­rın dün­ya­gö­rü­şü­nün for­ma­laş­ma­sı­na tə­sir et­sin, on­la­ra tər­bi­yə­vi cə­hət­lər aşı­la­sın.

Si­nif­dən­xa­ric oxu ki­tab­la­rı­nın uşaq­la­ra fay­da­sı bö­yük­dür. Bu əsər­lə­rin tər­ti­ba­tı­na ol­duq­ca diq­qət­lə ya­naş­maq la­zım­dır ki, uşaq­lar bu­ra­dan fay­da­la­na bil­sin.

Bir sı­ra mü­tə­xəs­sis­lər he­sab edir ki, bu və­sa­it­lə­ri nəşr edən nəş­riy­yat­lar mü­əl­lif se­çi­mi­nə xü­su­si diq­qət ye­tir­mə­li­dir.

İra­də SA­RI­YE­VA