Eko­lo­gi­ya və ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si

Bi­zi əha­tə edən can­lı aləm - bit­ki­lər, hey­van­lar, su, ha­va və s. ol­ma­dan hə­yat ol­ma­dı­ğı ki­mi, bu ne­mət­lə­rin zə­rər gör­mə­si də bir çox prob­lem­lə­rə - tə­bi­ət­də ba­lan­sın po­zul­ma­sı­na, ət­raf mü­hi­tin kor­lan­ma­sı­na və tə­bii ki, in­san­la­rın, di­gər can­lı­la­rın da hə­ya­tın­da xəs­tə­lik­lə­rə, na­ra­hat­lıq­la­ra yol açır. Biz də tə­bi­ə­tin bir par­ça­sı­yıq. İn­san tə­bi­ə­tin qay­ğı­sı­na qal­ma­lı­dır ki, ət­raf aləm də in­sa­nın qay­ğı­sı­na qa­la bil­sin.

Ət­raf mü­hit de­dik­də, in­san fə­a­liy­yə­tin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, onu əha­tə edən can­lı tə­bi­ət ba­şa dü­şü­lür. Ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si eko­lo­ji hü­quq nor­ma­la­rın­da, qa­nun­ve­ri­ci­lik­də nə­zər­də tu­tul­muş mü­əy­yən prin­sip­lə­rə uy­ğun ola­raq, tə­bii möv­cud olan mad­di var­lıq­la­rın il­kin kə­miy­yət və key­fiy­yət­cə də­yiş­mə­si­nə yol ve­ril­mə­mə­si, qo­ru­nub sax­lan­ma­sı­dır. Bu prin­sip­lər ara­sın­da mər­kə­zi ye­ri in­san­la­rın hə­yat və sağ­lam­lı­ğı­nın mü­ha­fi­zə­si­nin üs­tün­lü­yü tu­tur. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Konsti­tu­si­ya­sı və eko­lo­gi­ya qa­nun­ve­ri­ci­li­yin­də və­tən­daş­la­rın hə­yat və sağ­lam­lı­ğı üçün tə­bii ət­raf mü­hit hü­qu­qu təs­bit olu­nur və onun tə­min olun­ma­sı­nın əsas zə­ma­nə­ti mü­əy­yən­ləş­di­ri­lir. Baş­lı­ca məq­səd isə in­san ya­şa­yı­şı üçün ət­raf mü­hi­tin ya­rar­lı ol­ma­sı­nı və bi­o­lo­ji müx­tə­lif­li­yin qo­ru­nub sax­lan­ma­sı­nı, eko­lo­ji sis­tem­lə­rin sa­bit is­ti­fa­də­si­ni tə­min edən key­fiy­yət gös­tə­ri­ci­lə­ri­nin mü­əy­yən olun­ma­sı, eko­lo­ji ta­raz­lı­ğın nor­mal­laş­dı­rıl­ma­sı­dır. Qa­nun­lar­la ya­na­şı, biz in­san­lar han­sı­sa cə­za­dan qorxdu­ğu­muz üçün de­yil, tə­bi­ə­ti sev­di­yi­miz üçün mü­ha­fi­zə et­mə­yi öy­rən­mə­li­yik.

Ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si dün­ya əha­li­si­nin sağ­lam hə­yat tər­zi­nin qu­rul­ma­sın­da və in­ki­şa­fın­da önəm­li ro­la ma­lik­dir. Eko­lo­ji prob­lem­lə­rin həll olun­ma­sı in­san­la­rın sağ­lam ya­şa­ma­sı, gə­lə­cək nə­sil­lə­rin bə­şə­riy­yə­tə fay­da­lı ola bil­mə­si üçün va­cib­dir. İn­san­lar onu əha­tə edən tə­bi­ə­tin mü­ha­fi­zə­si­ni hə­ya­ta ke­çir­mə­yə borclu­dur. Çün­ki ət­raf mü­hi­tə bi­ga­nə ya­na­şı­lar­sa, tə­bi­ət elə məhz in­san­la­rın gü­na­hı uc­ba­tın­dan bər­bad ha­la qa­lar, bu da get­dik­cə onun məhv ol­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xa­ra bi­lər.

Mə­lum­dur ki, XIX əs­rin son­la­rın­da el­min in­ki­şa­fı nə­ti­cə­sin­də ət­raf mü­hi­tə tə­sir­lər də ar­tıb və bu­nun nə­ti­cə­lə­ri XX əsrdə özü­nü gös­tər­mə­yə baş­la­yıb. İn­san­lar ar­tıq ət­raf mü­hi­tin məhv ol­du­ğu­nu gö­rə­rək bu­nun qar­şı­sı­nı al­maq ba­xı­mın­dan cid­di ad­dım­lar at­ma­ğa qə­rar ve­rib­lər. Bir çox öl­kə­lər və bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar bu­nun­la bağ­lı qə­rar­lar qə­bul et­mə­yə baş­la­yıb. 1972-ci il­də Bir­ləş­miş Mil­lət­lər Təş­ki­la­tı Baş Məc­li­si­nin İs­ve­çin pay­tax­tı Stok­holmda ke­çi­ri­lən ic­la­sın­da 5 iyun ta­ri­xi­nin Dün­ya Ət­raf Mü­hi­tin Mü­ha­fi­zə­si Gü­nü ki­mi qeyd olun­ma­sı­na qə­rar ve­ri­lib. O gün­dən son­ra mü­a­sir döv­rü­mü­zə­dək bu mə­sə­lə­lə­rə xü­su­si önəm ve­ri­lir, la­zı­mi is­ti­qa­mət­lər üz­rə iş­lər apa­rı­lır.

Azər­bay­can zən­gin tə­bii sər­vət­lə­rə və in­ki­şaf et­miş sə­na­ye sa­hə­lə­ri­nə ma­lik olan bir döv­lət­dir. La­kin uzun il­lər­dən bə­ri yı­ğı­lıb qal­mış eko­lo­ji prob­lem­lər vax­tın­da öz həl­li­ni tap­ma­dı­ğı üçün, res­pub­li­ka­mı­zın ət­raf mü­hi­ti mü­əy­yən də­rə­cə­də çirklən­di­ri­lib. Ha­zır­da res­pub­li­ka­mız­da həl­li­ni göz­lə­yən bir sı­ra eko­lo­ji prob­lem­lər var: su höv­zə­lə­ri­nin, o cüm­lə­dən Xə­zər də­ni­zi­nin mə­i­şət və sə­na­ye tul­lan­tı­la­rı ilə çirklən­di­ril­mə­si, Xə­zər də­ni­zi­nin sə­viy­yə­si­nin də­yiş­mə­si ilə əla­qə­dar vu­ru­lan zi­yan­lar, at­mos­fer qa­tı­na zə­rər­li qaz­la­rın yol ve­ri­lən nor­ma­dan ar­tıq atıl­ma­sı, bi­o­müx­tə­lif­li­yin azal­ma­sı, tor­paq­la­rın ero­zi­ya­ya uğ­ra­ma­sı və şo­ran­laş­ma­sı, sə­na­ye və mə­i­şət tul­lan­tı­la­rı­nın uti­li­za­si­ya­sı və s. La­kin bu prob­lem­lə­rin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də son il­lər mü­hüm ad­dım­lar atı­lıb, Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev tə­rə­fin­dən mü­va­fiq sə­rən­cam­lar im­za­la­nıb və bu­nun da müs­bət nə­ti­cə­si­ni gö­rü­rük. İn­di­ki dövrdə ət­raf mü­hit­lə bağ­lı möv­cud və­ziy­yət hər bir öl­kə­ni eko­lo­ji prob­lem­lə­ri ümum­bə­şə­ri sə­viy­yə­yə çı­xar­ma­ğa məc­bur edib. Bu gün ar­tıq ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si mə­sə­lə­lə­ri apa­rı­cı bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın proq­ram sə­nəd­lə­rin­də öz ək­si­ni ta­pıb. Öl­kə­nin eko­lo­ji stra­te­gi­ya­sı, ət­raf mü­hi­tin qo­run­ma­sı sa­hə­sin­də fə­a­liy­yə­tin ko­or­di­na­si­ya­sı­nın güc­lən­di­ril­mə­si yo­lu ilə mil­li, bey­nəl­xalq və re­gi­o­nal sə­viy­yə­lər­də tə­bii eh­ti­yat­la­rın mü­ha­fi­zə­si, el­mə əsas­la­nan in­ki­şaf prin­sip­lə­ri­nin tət­bi­qi in­di­ki və gə­lə­cək nə­sil­lə­rin ma­raq­la­rı­nı tə­min edən öl­kə­nin iq­ti­sa­di və in­san re­sursla­rı­nın is­ti­fa­də­sin­də da­vam­lı­lı­ğın tə­mi­na­tı­na yö­nə­lib.

Öl­kə­miz müs­tə­qil­lik əl­də et­dik­dən və ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı yo­lu­nu seç­dik­dən son­ra Azər­bay­can­da ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si sa­hə­sin­də eko­lo­ji si­ya­sət ye­ni vü­sət alıb və for­ma­laş­ma­ğa baş­la­yıb. Bu həm də eko­lo­ji mə­sə­lə­lə­rin ümum­bə­şə­ri bir prob­lem ki­mi qə­bul edil­mə­si ilə də izah edi­lir. Azər­bay­can­da bu dövrdə eko­lo­ji si­ya­sə­tə da­ir ilk sə­nəd ki­mi "Da­ya­nıq­lı in­ki­şaf" prin­sip­lə­ri­nə əsas­la­nan "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Eko­lo­ji Kon­sep­si­ya­sı"nı qeyd et­mək olar. Kon­sep­si­ya­da res­pub­li­ka­mız üçün ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si ba­xı­mın­dan ak­tu­al­lıq kəsb edən prob­lem­lə­rin həl­li üz­rə əsas prin­sip­lər öz ək­si­ni ta­pıb. Dün­ya öl­kə­lə­ri ilə ya­na­şı, Azər­bay­can­da da eko­lo­gi­ya­nın mü­ha­fi­zə­si­nə cid­di ya­na­şı­lır. Dün­ya Ət­raf Mü­hi­tin Mü­ha­fi­zə­si Gü­nü hər il öl­kə­miz­də ge­niş qeyd olu­nur. Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin tap­şı­rı­ğı­na əsa­sən, Azər­bay­can­da ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si, eko­lo­ji ta­raz­lı­ğın bər­pa edil­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də önəm­li ad­dım­lar atı­lır. Döv­lət baş­çı­sı 2010-cu ili Azər­bay­can­da "Eko­lo­gi­ya ili" elan edib. "Eko­lo­gi­ya ili"ndə öl­kə­miz­də mil­yon­lar­la ağac əki­lib, ye­ni parklar sa­lı­nıb, ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si və yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də çox­lu iş­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin özü­nün də bu təd­bir­lər­də iş­ti­ra­kı öl­kə­miz­də ət­raf mü­hi­tin qo­run­ma­sı­na xü­su­si diq­qə­tin gös­tə­ri­ci­si­dir.

2006-cı il­də Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da eko­lo­ji və­ziy­yə­tin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­na da­ir 2006-2010-cu il­lər üçün Kompleks Təd­bir­lər Pla­nı"nı təs­diq et­mə­si ilə eko­lo­ji təd­bir­lə­rin sis­tem­li şə­kil­də hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si döv­lət si­ya­sə­ti­nin əsas is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­nə çev­ri­lib. Bu kompleks təd­bir­lər pla­nın­da Ba­kı bux­ta­sı­nın, Bi­bi­hey­bət zo­na­sı­nın, Hey­dər Əli­yev adı­na Bey­nəl­xalq Ha­va Li­ma­nı ət­ra­fı­nın, Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın göl­lə­ri­nin, neftlə çirklən­miş tor­paq­la­rın, lay su­la­rı al­tın­da qal­mış sa­hə­lə­rin və is­teh­sal tul­lan­tı­la­rı ilə çirklən­miş di­gər əra­zi­lə­rin eko­lo­ji və­ziy­yə­ti­nin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı, bərk mə­i­şət tul­lan­tı­la­rı­nın ida­rə olun­ma­sı sxe­mi­nə uy­ğun Ba­kı və Sum­qa­yıt şə­hər­lə­rin­də for­ma­la­şan tul­lan­tı­la­rın ida­rə olun­ma­sı­nın tək­mil­ləş­di­ril­mə­si və s. mə­sə­lə­lə­rin həl­li me­xa­nizmlə­ri də­qiq­lik­lə gös­tə­ri­lib. Ba­kı şə­hə­ri­nin və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da­kı ya­şa­yış mas­siv­lə­ri­nin ka­na­li­za­si­ya­laş­dı­rıl­ma­sı, möv­cud tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­la­rın ye­ni­dən qu­rul­ma­sı və ye­ni tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­la­rın ti­kil­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də təd­bir­lər gö­rü­lüb.

2009-cu ilin so­nun­da Höv­san Ae­ra­si­ya Stan­si­ya­sı­nın is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si və bux­ta­ya axı­dı­lan ka­na­li­za­si­ya su­la­rı­nın qar­şı­sı alı­na­raq ae­ra­si­ya stan­si­ya­sı­na yö­nəl­dil­mə­si Ba­kı bux­ta­sı­nın təd­ri­cən tə­miz­lən­mə­si­nə müs­bət tə­sir edib.
Hey­dər Əli­yev Fon­du­nun eko­lo­gi­ya­nın, ət­raf mü­hi­tin qo­run­ma­sı­na xid­mət edən "Hə­rə­miz bir ağac əkək" la­yi­hə­si də bu sa­hə­yə bö­yük töh­fə­lər ve­rib. Fon­dun pre­zi­den­ti, UNES­CO-nun və İSES­CO-nun xoş­mə­ram­lı sə­fi­ri Meh­ri­ban xa­nım Əli­ye­va­nın tə­şəb­bü­sü ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lən bu la­yi­hə çər­çi­və­sin­də öl­kə­miz­də hek­tar­lar­la sa­hə ya­şıl­laş­dı­rı­lıb. Hey­dər Əli­yev Fon­du­nun vit­se-pre­zi­den­ti Ley­la Əli­ye­va­nın tə­şəb­bü­sü ilə 2011-ci il iyu­lun 12-dən fə­a­liy­yə­tə baş­la­yan İDEA - Ət­raf Mü­hi­tin Mü­ha­fi­zə­si üz­rə Bey­nəl­xalq Di­a­loq Kam­pa­ni­ya­sı çər­çi­və­sin­də öl­kə­miz­də ət­raf mü­hi­tin qo­run­ma­sı sa­hə­sin­də gö­rü­lən iş­lər Azər­bay­can­da eko­lo­ji prob­lem­lə­rin həl­li­nə ve­ri­lən önə­min gös­tə­ri­ci­si­dir.

Bu gün öl­kə­miz­də eko­lo­ji prob­lem­lə­rin həl­li­nə, ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si mə­sə­lə­lə­ri­nə da­ha çox diq­qət ye­ti­ri­lir. Mil­li parkla­rın ya­ra­dıl­ma­sı işi uğur­la da­vam et­di­ri­lir, tə­bii eh­ti­yat­la­rın qo­run­ma­sı üçün uzun­müd­dət­li döv­lət plan­la­rı nə­zər­də tu­tu­lub.

Onu da qeyd edək ki, eko­lo­gi­ya və tə­bii sər­vət­lər na­zi­ri H.Ba­ğı­rov mü­tə­ma­di ola­raq öl­kə­nin re­gi­on­la­rı­na sə­fər edir və yer­li sa­kin­lər­lə gö­rü­şür. Gö­rüş­lər­də və­tən­daş­la­rın ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si və mo­ni­to­rin­qi, me­şə­lə­rin qo­run­ma­sı, bi­o­müx­tə­lif­lik, hid­ro­me­te­o­ro­lo­gi­ya, ge­o­lo­gi­ya və s. mə­sə­lə­lər­lə bağ­lı şi­ka­yət və tək­lif­lə­ri din­lə­ni­lir, mü­ra­ci­ət­lə­ri­nə ba­xı­lır. Na­zir və­tən­daş­la­rın na­ra­zı­lı­ğı­na sə­bəb olan hal­la­rın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı, hər bir mü­ra­ci­ə­tin ope­ra­tiv şə­kil­də araş­dı­rıl­ma­sı, qal­dı­rı­lan mə­sə­lə­lə­rin qa­nun­ve­ri­ci­li­yə uy­ğun həl­li is­ti­qa­mə­tin­də na­zir­li­yin  ai­diy­yə­ti qu­rum­la­rı­nın rəh­bər­lə­ri­nə konkret tap­şı­rıq­lar ve­rir. Gö­rüş za­ma­nı mü­ra­ci­ət­lər­də qal­dı­rı­lan prob­lem­lə­rin bir his­sə­si ye­rin­də­cə öz həl­li­ni ta­pır.

Ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­sin­də döv­lət qu­rum­la­rı ilə ya­na­şı, cə­miy­yə­tin də bö­yük ro­lu var. Bu ba­xım­dan in­san­la­rın ma­a­rif­lən­di­ril­mə­si xü­su­si önəm da­şı­yır. Öl­kə­miz­də eko­lo­gi­ya və ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si haq­qın­da cə­miy­yə­tə mü­tə­ma­di ola­raq mə­lu­mat­lar ve­ri­lir və ma­a­rif­lən­dir­mə iş­lə­ri apa­rı­lır. Yer­li mət­bu­at­da bu is­ti­qa­mət­də ça­tış­maz­lıq­lar qa­bar­dı­lır və ai­diy­yə­ti qu­rum­lar mə­lu­mat­lan­dı­rı­lır. Gö­rü­lən iş­lə­rin me­di­a­da işıq­lan­dı­rıl­ma­sı in­san­la­rın mə­lu­mat­lı ol­ma­sı və ma­a­rif­lən­di­ril­mə­si məq­sə­di da­şı­yır.

Ekо­lо­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi­nin ta­be­li­yin­də оlan ida­rə­lər res­pub­li­ka­nın hər ye­rin­də la­zı­mi təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­rir, sa­kin­lə­rin ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si üçün apa­rı­lan məq­səd­yön­lü iş­lə­rə dəs­tək ver­mə­si­ni tə­min edir.

Sоn­da bil­di­rək ki, hər bi­ri­miz sağ­lam gə­lə­cək və in­ki­şaf üçün ət­raf mü­hi­tin qо­run­ma­sı­na yar­dım­çı оl­ma­lı, ai­diy­yə­ti оr­qan­lar­la ya­xın­dan əmək­daş­lıq et­mə­li­yik.

Vi­da­di XU­DA­ŞOV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­fоr­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fоn­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.