"Ax Avropa, Avropa..." deyə yüz illərdi həsrətini çəkdiyimiz "qoca qitə"nin həqiqətən də ağlı qocalıq qısqanclığına bürünüb: nəsillərarası savaşdan - gəncliyə, gözəlliyə qibtədən yaxasını qurtara bilmir. Digər "cavan", "geridəqalmış" qitələrə daim müasirlik, sərbəstlik dərsləri keçən, buna əməl etməyənləri barmaqlarının arasından hədəfə tutan bu "qoca qitə" indi əsrlər boyu diktə etdiklərini geri götürür.
Müasirlik də bir yerə qədər. Ya da hər məsələdə birincilik şakəri... Dünya gözünü daim bu qitəyə tutub ki, görəsən nə yenilik, nə müasirlik edəcəklər biz də təkrarlayacağıq. Ədəbiyyat, incəsənət, yaşam tərzi, hələ moda, ta elə bir sahə qalmayıb ki Avropanı daban-dabana izləməyək. Bunun uğrunda nə qurbanlar vermişik. Nə şairlərimiz, yazıçılarımız, aktyorlarımız, hətta sadə insanımız mürtəcelərin qurbanı olub. Səbəb də məhz qeyd etdiyim kimi avropalaşma, müasir dəyərləri Şərqdə, müsəlman toplumunda tətbiq etmək olub.
İndi Avropa özü təbliğ etdiyi müasirlikdən imtina ərəfəsindədir. Bir müddət öncə Qərbin təhsil sistemi oğlan və qızların ayrı-ayrı təhsil almalarını aktuallaşdırmışdı və bəndeyi-həqiriniz də bunu yazıb diqqətinizə çatdırmışdı. Daha sonra yarım əsrdən çoxdur ki, nikahsız yaşantını təbliğ edən Avropa artıq bunun əksini tərənnümə keçdi. Filmlərində, əsərlərində, kliplərində, hətta TV proqramlarında yenidən cütlükləri kilsə mehrabına gətirərək, dini xeyir-dualı izdivacın vacibliyini önə çəkməyə başladı. (Halbuki bizim avropasevərlərimiz hələ də Şərqin dini nikahları qılınclamaqla məşğuldu). Böyük Britaniyanın məşhur telekanallarının birində toy, dini xeyir-duanın vacibliyindən bəhs edən bir neçə veriliş var: toy ərəfəsində olan cütlüklər valideynlərinin müşayiəti ilə gəlinlik və bəylik libasları satılan yerlərə gəlir, daha sonra birgə yaşayacağı evi də böyüklərinin iştirakı ilə döşəyirlər. Üstündən də qeyd edirlər ki, ailə böyüklərinin məsləhəti ilə qurulan düzən daha xeyir-bərəkətli olur. Boy! Bəs bu Avropa dünənə qədər uşaqları on səkkiz yaşından valideyndən ayırıb sərbəstliyin ucsuz-bucaqsız ənginliklərinə pərvazlandırırdı. Nədi, yoxsa qanadları sınıb?! Hələ bir verilişləri də var: adı "Bizi valideynlərimiz evləndirdi". O "Əhməd hardadır?" filmində Əhmədlə Leylanın atası uşaqlardan gileylənib deyirlər ha: "Leylanın anası toy gecəsində mənim üzümü gördü", "Elə mən də Əhmədin anası ilə evləndiyimi toy günü bilmişəm". Biz Ü yəni Sovet çərçivəsində olsa da avropalaşmış azərbaycanlılar əlli ildən artıqdır ki, filmin bu hissəsində uğunub gedirik ki, belə şey olar? Budur, cavabı Şirin kişinin yerinə Corc kişi verir, deyir ki, ən yaxşı izdivac ata-ananın seçimi ilə olur. Yoxsa uşaqlar kimi seçəcəyini bilmirlər. Biz təcrübəli olduğumuzdan nəyin yaxşı, nəyin pis olduğunu daha gözəl bilirik. Çox pakizə! Şirin kişi nə bilir! Geridə qalmış müsəlmandı da, ən yaxşısısı Corc kişi bilər, avropalıdı axı!
İndi də Avropa daha maraqlı bir addımla diqqətləri özünə çəkib. Bir neçə Avropa ölkəsində qanun layihəsi hazırlanır. Qanuna əsasən gözəl qadınlar sosial şəbəkələrdə diqqətçəkən şəkillərinə, ictimai yerlərdə açıq-saçıq paltarlarına görə vergi ödəyəcəklər. Təbii ki, qadın gözəlliyi qarşısıalınmaz silahdır, amma kişilər də bu silahın gülləsinə məmnuniyyətlə hədəf olurlar. Bu dəfə isə qadının gözəlliyi hədəf olub, özü də məmurlara. Bunu belə izah edirlər ki, yad qadınların gözəlliyi kişiləri işindən-gücündən edir, ailəsindən soyudur. Burdan nə nəticəyə gələk? Avropa açıqlıqdan doyub yenidən qapanır, puritanlıq (qatı xristianlıq) qalib gəlir, ya da qoca qitənin ağlı qoca vaxtı xərifləyir...
Molla Nəsrəddin demiş "Heç cavan vaxtı da bir şey deyildim". Məsələ burasındadır ki, Avropa cavanlığında da vaxtaşırı xərifləyib. Dəyərləri də moda kimi zaman-zaman təkrarlayıb. Tarixə nəzər salsaq, Avropa bir neçə dəfə soyunub, geyinib. Eradan əvvəl açıq səma altında böyük əxlaqsızlıq yuvası olan Roma İmperiyasının başına sözün həqiqi mənasında kül ələnəndən sonra ağlı başına gəldi. (Pompeydə bir neçə saatın içində vulkan püskürməsindən yaranan kül bütün şəhəri bürümüşdü. Fəlakət elə sürətlə baş vermişdi ki, insanlar nəinki qaçıb canlarını qurtara bilməmişdilər. Hətta kütləvi eyş-işrətlə məşğul olduqları halda külün altında qalmışdılar. Əsrlər sonra Pompey şəhəri yerin altından üzə çıxarılanda daşlaşmış əcaib pozalardakı meyitlər alimləri belə şoka salmışdı.) Bir müddət "abırlı" həyat tərzi keçirən Avropa çox dözə bilmədi. İntibah dövründə yenidən "dirçəliş" adı altında çirkin təxəyyülünü dirçəltdi. İntibah Ü ədəbiyyata, incəsənətə yeni nəfəs gətirmiş bir dövrdür. Çılpaq, toppuş gözəllərlə dolu təsvirlər yaradılsa da, hər halda mükəmməldi. Amma intibaha rəssam və şair gözüylə deyil, adi insan gözüylə baxaq. Belə ki bu dövrdə açıq-saçıqlıq o qədər geniş vüsət alır ki, cızığından nəinki çıxır, cızığın özünü darmadağın edir. Təsəvvür edin (əgər təsəvvür etmək mümkünsə): evində neçə otaq olursa-olsun, bütün ailə üzvləri, hətta qulluqçular da bir yataq otağında lüt-üryan yatmalıydı. Belə olduqda da çoxsaylı insest münasibətlər baş alıb gedirdi. Hələ evə qonaq gəldimi? Şam süfrəsindən sonra evin rəisi qonağı yataq otağına gətirib çılpaq yatmış qızını, gəlinini göstərir ki, bax, gör necə gözəlliyə sahibəm. Elə bil ki, Rafaelin, Da Vinçinin qulağından uzaq sənə canlı rəsm əsəri göstərirəm.
İntibahdan sonra yenidən qapanan Avropa XIX əsrə qədər soyunma-geyinmə tərəddüdündə dəfələrlə var-gəl elədi. Bu arada isə Avropadan təsirlənmiş Şərqin siyasi liderləri və qələm adamları çadrasını atanları mədh elədi və niyyətinə də çatdı. Bəzi müsəlman kişilər arvadı çadrasını çıxardanda sevincək göyə atdığı papağını hələ də havada gəzir. Tapana muştuluq. Hələ XX əsrin əvvəllərində Türkiyədə avropalı qadınlar kimi geyinməyən Anadolu qadınlarına cərimə kəsilirdi. Avropanın ətəyi isə Koko Şanel kimi feministlərin sayəsində yavaş-yavaş qısalırdı.
İndi isə Avropa düz bir əsrdir ki, ətəyinin altından göstərdiyini göstərib, indi daha ətəyin ucunun yerə dəymək vaxtıdır. Deyir, day bəsdi bu qədər yoldan çıxdıq, düz yola qayıdaq. Qayıtmaq istəməyən vergi ödəsin. Güman ki, bu fikri məmurların başına dindarlar salıb, çoxdandır puritanlıq hissləri güc gəlirdi. Olsun, əslində burda pis bir şey yoxdur, abır-həya nə vaxtdan pis olub ki! Amma di gəl pis ola biləcək başqa bir məsələ yaranıb. Axı biz asiyalılar da Avropanın həvəsinə elə təzə-təzə soyunmağa başlamışıq, indi necə olacaq? Yer dəyişəcəyik?
Şəfiqə Şəfa
