Azər­bay­ca­nın "Xa­ti­rə Ki­ta­bı" yad­da­şı­mı­zın abi­də­si­dir... - FOTO

Be­lə bir de­yim var: unut­saq unu­du­la­rıq. Bu bir hə­qi­qət­dir. Keç­mi­şi­miz­dən qop­saq, gə­lə­cə­yi­miz bi­zim­lə əla­qə­ni bir­də­fə­lik iti­rər. Gə­lə­cək­lə keç­mi­şin ara­sın­da kör­pü ol­du­ğu­muz üçün ta­rix­də baş ve­rən­lə­ri əbə­di­ləş­dir­mək, tor­paq­la­rı­mız uğ­run­da, öl­kə­mi­zin müs­tə­qil­li­yi, su­ve­ren­li­yi na­mi­nə ca­nın­dan ke­çən və­tən oğul və qız­la­rı­nın xa­ti­rə­si­nə mə­nə­vi abi­də qoy­maq bi­zim bor­cu­mu­za çev­ri­lib. 

Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi nəz­din­də fə­a­liy­yət gös­tə­rən Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı "Xa­ti­rə Ki­ta­bı" re­dak­si­ya­sı tor­paq­la­rı­mız uğ­run­da ca­nı­nı fə­da edən və­tən öv­lad­la­rı­nın xa­ti­rə­si­ni əbə­di­ləş­dir­mək mis­si­ya­sı­nı hə­ya­ta ke­çi­rir. 

Mü­sa­hi­bi­miz Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı "Xa­ti­rə Ki­ta­bı" re­dak­si­ya­sı­nın baş re­dak­to­ru Nə­za­kət Məm­mə­do­va­dır.

- Nə­za­kət xa­nım, Siz "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın ilk qa­dın baş re­dak­to­ru­su­nuz. Bir qa­dın ola­raq çi­yin ver­di­yi­niz iş çə­tin de­yil ki?

- Doğ­ru­dur, ol­duq­ca mə­su­liy­yət­li bir və­zi­fə­yə tə­yin olun­mu­şam. Tə­bii, çə­tin­li­yi də var. An­caq mən uzun il­lər bu re­dak­si­ya­da iş­lə­di­yim üçün bü­tün pro­ses­lər göz­lə­rim qar­şı­sın­da baş ve­rib.

Xa­ti­rə de­yən­də be­lə an­la­yı­rıq ki, xa­ti­rə in­sa­nı keç­mi­şə apa­rır, on­da nos­tal­gi­ya his­si ya­ra­dır. An­caq "Xa­ti­rə Ki­ta­bı" bi­zim üçün hə­ya­tın­dan ke­çən­lə­rin xa­ti­rə­si­ni əbə­di­ləş­di­rən bir ki­tab­dır, çap ör­nə­yi­dir. O, ey­ni za­man­da, gə­lə­cək nə­sil üçün bir ar­xiv­dir.

Za­man-za­man bö­lü­nüb par­ça­la­nan Azər­bay­can­da və­tən üçün hə­ya­tı­nı qur­ban ve­rən o qə­dər in­san­lar olub ki... "Xa­ti­rə  Ki­ta­bı"nı yad­da­şı­mı­zın abi­də­si ad­lan­dır­maq olar. "Xa­ti­rə  Ki­ta­bı" İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­sin­də, mə­həl­li mü­na­qi­şə­lər­də, Əf­qa­nıs­tan, Pol­şa, Çe­xos­la­va­ki­ya ha­di­sə­lə­rin­də, 20 Yan­var fa­ci­ə­sin­də, Xo­ca­lı soy­qı­rı­mın­da, Qa­ra­bağ dö­yüş­lə­rin­də, mil­li müs­tə­qil­lik yo­lun­da, tor­paq­la­rı­mı­zın azad olun­ma­sı uğ­run­da ge­dən dö­yüş­lər­də hə­lak ol­muş və it­kin düş­müş soy­daş­la­rı­mı­zın haq­qın­da en­sik­lo­pe­di­ya­dır. 20 cilddə nə­zər­də tu­tu­lub. Mə­nim rəh­bər­li­yim döv­rün­də "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın 15-ci cil­di işıq üzü gör­dü. 17 il­dir bu re­dak­si­ya­da ça­lı­şı­ram.

- Nə­za­kət xa­nım, "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın ya­ran­ma­sı ta­ri­xi haq­qın­da nə de­yə bi­lər­si­niz?

- Ümum­mil­li li­de­ri­miz Hey­dər Əli­ye­vin tap­şı­rı­ğı ilə Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti 1 may 1997-ci il ta­ri­xin­də "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın bər­pa edil­mə­si haq­qın­da" xü­su­si qə­rar qə­bul et­miş­di. Son­ra isə Hey­dər Əli­ye­vin im­za­la­dı­ğı 23 de­kabr 1997-ci il ta­rix­li "Və­tən uğ­run­da hə­lak olan­la­rın xa­ti­rə­si­nin əbə­di­ləş­di­ril­mə­si haq­qın­da" Qa­nun qüv­və­yə min­di. Be­lə­lik­lə, "Xa­ti­rə Ki­ta­bı" re­dak­si­ya­sı ay­rı­ca bəndlə döv­lət büd­cə­si­nə da­xil edil­di. Bu­nun­la da re­dak­si­ya­nın fə­a­liy­yə­tin­də dö­nüş ya­ran­dı. Ona gö­rə də Hey­dər Əli­ye­vin ru­hu­na min­nət­dar­lıq əla­mə­ti ola­raq hər cild o bö­yük in­sa­nın portre­ti və "Hey­dər Əli­yev "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın ya­ra­dı­cı­sı­dır" söz­lə­ri ilə açı­lır.

- Ye­ri gəl­miş­kən, mə­lum sə­nə­din qə­bu­lu­na qə­dər re­dak­si­ya­nın fə­a­liy­yə­ti­nin zə­if­lə­mə­si­nin sə­bə­bi nə idi?

- Söz­süz ki, tor­paq uğ­run­da hə­ya­tı­nı fə­da edən in­san­la­rın xa­ti­rə­si­ni ya­şat­maq, adı­nı gə­lə­cək nə­sil­lə­rə ötür­mək mü­qəd­dəs bir iş­dir. On­la­rın ad­la­rı­nı gə­lə­cək nəs­lə apa­ran yal­nız qra­nit abi­də­lər, tunc hey­kəl­lər de­yil, həm də mə­nə­vi abi­də­lər­dir, hər sə­hi­fə­sin­də qəh­rə­man­la­rın izi olan san­bal­lı ki­tab­lar­dır. Bir mə­qa­mı da vur­ğu­la­yım ki, dün­ya­nın  qa­baq­cıl, si­vil öl­kə­lə­rin­də xa­ti­rə ki­tab­la­rı ya­rat­maq hə­mi­şə diq­qət mər­kə­zin­də olub. De­yim ki, ne­çə-ne­çə qan­lı mü­ha­ri­bə gör­müş Al­ma­ni­ya­da "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın 800-ə ya­xın cil­di çap­dan çı­xıb. Al­ma­ni­ya fak­ti­ki iş­ğal­çı döv­lət idi və baş­qa öl­kə­lə­rin əra­zi­si­nə tə­ca­vüz edib min­lər­lə in­sa­nın hə­ya­tı­na son qo­yub. Am­ma on­lar da mü­ha­ri­bə­də iş­ti­rak edən in­san­la­rı­nın xa­ti­rə­si­ni əbə­di­ləş­di­rib. 

Müs­tə­qil Döv­lət­lər Bir­li­yin­də "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın 1400 cil­di­nin bu­ra­xıl­ma­sı nə­zər­də tu­tu­lur­du. Bu mo­nu­men­tal nəş­rin 20 cil­di Azər­bay­ca­nın pa­yı­na dü­şür. Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti­nin 21 av­qust 1991-ci il ta­rix­li, 277 say­lı Qə­ra­rı ilə Azər­bay­can So­vet En­sik­lo­pe­di­ya­sı­nın nəz­din­də fə­a­liy­yət gös­tə­rən müs­tə­qil qu­ru­ma çev­ri­lir. La­kin bu­ra­da nə­zə­rə­çar­pa­caq də­rə­cə­də bir iş gö­rül­mə­yib. 1994-cü il­də Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti ye­ni­dən qə­rar ver­sə də, iş ye­nə öz məc­ra­sı­na düş­mə­yib.  De­yər­dim ki, öl­kə­də baş ve­rən ic­ti­mai-si­ya­si ha­di­sə­lə­rin gər­gin­li­yi və iq­ti­sa­di çə­tin­lik­lər uc­ba­tın­dan re­dak­si­ya­nın fa­ə­liy­yə­ti üçün və­sa­it ay­rıl­ma­sı mə­sə­lə­si öz həl­li­ni tap­ma­mış­dı. Hey­dər Əli­ye­vin sə­yi nə­ti­cə­sin­də möv­cud və­ziy­yə­tə na­il ol­duq. "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın ilk baş re­dak­to­ru Nə­ri­man Hə­sən­li olub. O, dün­ya­sı­nı də­yiş­dik­dən son­ra "Xa­ti­rə Ki­ta­bı" ya­zı­çı Na­hid Ha­cı­za­də­nin rəh­bər­li­yi ilə fə­a­liy­yə­ti­ni da­vam et­di­rib. Üçün­cü baş re­dak­to­ram ki, be­lə nü­fuz­lu, də­yər­li, döv­lət, xalq üçün əhə­miy­yət­li iş­lər gö­rən bir re­dak­si­ya­ya rəh­bər­lik edi­rəm. 17 il­dir bu re­dak­si­ya­da ça­lış­dı­ğım üçün mə­su­liy­yət­lə və alın açıq­lı­ğı ilə de­yə bi­lə­rəm ki, han­sı çə­tin, ağır işin qul­pun­dan ya­pış­saq, onu ye­ri­nə ye­tir­mi­şik.

- Qar­şı­nı­za han­sı­sa çə­tin­lik­lər çı­xır­mı?

- Bil­di­yi­miz ki­mi, "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nda Qa­ra­bağ­da şə­hid olan, it­kin dü­şən in­san­lar haq­qın­da da mə­lu­mat­lar var. Düz­dür, bu­ra­da İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­sin­də hə­lak olan­la­rın və it­kin dü­şən­lə­rin si­ya­hı­sı get­mə­li idi. Am­ma iş elə gə­tir­di ki, məc­bu­rən mü­ha­ri­bə­yə cəlb olun­duq, er­mə­ni­lə­rin tor­paq­la­rı­mı­za tə­ca­vü­zü nə­ti­cə­sin­də bö­yük it­ki­lə­ri­miz ol­du və biz Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­sin­də şə­hid olan­la­rı da ki­ta­ba sal­dıq.

- Şə­hid ai­lə­lə­ri yə­qin ki, re­dak­si­ya­ya tez-tez gə­lir?

- İna­nın ki, hər gün şə­hid ana­sı, şə­hid ba­cı­sı, şə­hid hə­yat yol­da­şı qa­pı­mı­zı dö­yür. On­lar şə­hid olan əziz­lə­ri­nin adı­nı ki­tab­da gö­rüb tə­səl­li ta­pır­lar ki, on­la­rı xa­tır­la­yan, adı­nı əbə­di­ləş­di­rən­lər var. Bu ki­tab İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­si­nə gö­rə 20 cilddən iba­rət­dir. Bi­zim öl­kə­də hə­lə mü­ha­ri­bə bit­mə­di­yi üçün, biz Qa­ra­bağ şə­hid­lə­ri haq­da mə­lu­mat­lar­la,  ay­rı­ca cildlər­lə ki­ta­bın nəş­ri­ni da­vam et­di­rə­cə­yik. Hət­ta mən bu­nun­la bağ­lı Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi­nə də mü­ra­ci­ət et­mi­şəm. Qa­ra­bağ şə­hid­lə­ri­nin adı­nı əbə­di­ləş­dir­mək bi­zim mə­nə­vi bor­cu­muz­dur.

Al­lah ulu ön­də­rə qə­ni-qə­ni rəh­mət elə­sin, "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"na o nə­fəs ver­di, hə­yat bəxşt et­di. Hey­dər Əli­ye­vin xal­qı­mız, döv­lə­ti­miz, mə­də­niy­yə­ti­miz qar­şı­sın­da xid­mət­lə­ri unu­dul­maz­dır.

- Əsa­sən han­sı qu­rum­lar­la iş­lə­yir­si­niz?

- Siz "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın re­dak­si­ya he­yə­ti­nə bax­sa­nız gö­rər­si­niz ki, bü­tün va­cib döv­lət qu­rum­la­rı ilə əmək­daş­lıq edi­rik. Bu ya­xın­lar­da Döv­lət Təh­lü­kə­siz­li­yi Xid­mə­ti­nin rəh­bə­ri Mə­dət Qu­li­ye­və və di­gər güc struk­tu­ru rəh­bər­lə­ri­nə  mək­tub­la mü­ra­ci­ət et­miş­dik. Mək­tub­lar­la bağ­lı ha­mı­sın­dan müs­bət rəy al­mı­şıq. On­lar bi­zə la­zım olan mə­sə­lə­lər­də kö­mək edə­cək. Hət­ta Mə­dət Qu­li­yev bir tək­lif irə­li sü­rüb ki, müş­tə­rək ola­raq əsir və it­kin düş­müş­lər­lə bağ­lı ay­rı­ca bir cild bu­ra­xaq. Bu la­yi­hə­ni bir­gə iş­lə­yə­cə­yik, sağ­lıq ol­sun, 2017-ci il­də sö­zü­ge­dən ki­tab işıq üzü gö­rə­cək.

Mü­ha­ri­bə biz­dən də­yər­li in­san­la­rı­mı­zı alıb. Əv­vəl­lər mü­ha­ri­bə səh­nə­lə­ri­ni filmlər­də gö­rür­dük­sə, onun ba­rə­sin­də ki­tab­lar­dan oxu­yur­duq­sa, XX əs­rin so­nu­na ya­xın mü­ha­ri­bə­nin iş­ti­rak­çı­sı­na çev­ril­dik, ağ­rı-acı, qan-qa­da gör­dük. 20 Yan­var fa­ci­ə­si də, Xo­ca­lı soy­qı­rı­mı da, di­gər fa­ci­ə­lər də göz­lə­ri­miz önün­də ya­şan­dı. Biz bu­nu gör­dük, ki­tab­lar­dan oxu­ma­dıq.

- "Xa­ti­rə Ki­ta­bı" ta­rix ya­zır əs­lin­də. İna­nı­rıq ki, gə­lə­cək nə­sil­lər bu ta­ri­xi öy­rə­nə­cək...

- Məq­sə­di­miz də odur ki, baş ve­rən­lə­ri gə­lə­cə­yin in­san­la­rı­na çat­dı­raq. Ta­rix­də bir ne­çə də­fə er­mə­ni­lər­lə mü­na­qi­şə ya­şa­mı­şıq, am­ma heç bi­ri­ni ya­dı­mız­da sax­la­ma­mı­şıq. Bi­zim bə­la­mız odur ki, unut­qa­nıq, düş­mə­nin et­dik­lə­ri­ni çox tez unu­du­ruq. Əs­lin­də, unut­ma­ma­lı­yıq. Bu ki­tab yad­daş­dır. O hər və­rəq­lən­dik­cə, qar­şı­mı­za çı­xan ad­la­rın ha­mı­sı bir ta­rix­dir, qəh­rə­man­lıq­dır, bir ana­nın inil­ti­si, fər­ya­dı­dır, bir igid­lik nü­mu­nə­si­dir. Bi­lir­si­niz ki, ən bö­yük ağ­rı­nı şə­hid ana­sı, şə­hid ba­cı­sı ya­şa­yır. Hər ki­tab­da ən azı 17-18 min nə­fər şə­hi­din adı var. Bu, dü­şü­nən­də elə-be­lə rə­qəm de­yil. Hər gün ürək­dağ­la­yan mə­qam­lar­la üz­lə­şi­rəm. Hər gün şə­hid ana­la­rı ilə qar­şı­laş­maq, on­la­rı din­lə­mək, on­la­rın ağ­rı­sı­na şə­rik ol­maq ya­zı­lıb ta­le­yi­mə. Mən bir qa­dın, bir ana ki­mi on­la­rın ya­şa­dı­ğı ağ­rı­la­rı ürə­yim­dən ke­çi­rib ya­şa­yı­ram. Mən o ana­la­rın qar­şı­sın­da baş əyi­rəm.

Doğ­ru­dan da öv­la­dı ana qə­dər du­yan, hiss edən, tə­mən­na­sız se­vən ikin­ci bir var­lıq ola bil­məz. Öv­lad bö­yük se­vincdir. Mü­ha­ri­bə qə­fil bu se­vin­ci ana­nın əlin­dən alır­sa, gö­rün on­da o nə­lər çə­kir. Hə­mi­şə de­yi­rəm ki, ta­ri­xi­mi­zi ye­ni­dən yaz­maq für­sə­ti­miz ol­say­dı, ta­ri­xi­mi­zi bir baş­qa cür ya­zar­dıq. Bu ona gö­rə la­zım­dır ki, heç ol­ma­sa, dos­tu­muz­la düş­mə­ni­mi­zi bir-bi­rin­dən ayı­ra bi­lər­dik. Gö­zə­lə göz di­kən çox olar. Azər­bay­can da gö­zəl məm­lə­kət ol­du­ğu üçün, baş­qa­la­rı öl­kə­miz­dən is­tə­di­yi ki­mi ya­rar­lan­dı. Er­mə­ni­lə­rə tor­pa­ğı­mız­dan pay ver­dik, on­lar da bi­zim ba­şı­mı­za oyun­lar gə­tir­di. Ye­ga­nə döv­lə­tik ki, dörd tə­rəf­dən öz də­də-ba­ba tor­paq­la­rı­mız­la həm­sər­hə­dik. Bu­nun da ba­şın­da Azər­bay­ca­nın ba­şı­bə­la­lı ta­le­yi du­rur. "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nda nə­lə­ri ya­zı­rıq, nə­lə­ri ta­ri­xə çe­vi­ri­rik, nə­lə­ri gənclə­ri­mi­zin yad­da­şı üçün ər­sə­yə gə­ti­ri­rik, bu hə­qi­qə­tən də ör­nək olan bir iş­dir. 

- De­yə­sən "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın say­tı da var.

- Bə­li. Ar­tıq 5 il olar ki, say­tı­mız fə­a­liy­yət gös­tə­rir. Hər cil­di­miz çıx­dıq­ca, onu say­ta yer­ləş­di­ri­rik. Bu mə­lu­mat­lar­dan da is­tə­yən hər bir kəs fay­da­la­na bi­lir. Ün­va­nı­mı­za çox­lu mək­tub gə­lir, gör­dü­yü­müz iş­lə­ri təq­dir edir­lər.

- "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın rus, ya­xud in­gi­lis di­lin­də va­ri­an­tı­nı dü­şü­nür­sü­nüz­mü?

- Xeyr, ha­zır­da be­lə bir fi­kir yox­dur. Ki­tab Azər­bay­can di­lin­də­dir. Onun anno­ta­si­ya­sı­nı Azər­bay­can, in­gi­lis və rus dil­lə­rin­də ve­ri­rik. Tex­no­lo­gi­ya elə yük­sək sə­viy­yə­də in­ki­şaf edib ki, is­tə­dik­lə­ri di­lə tər­cü­mə edib oxu­yur­lar.

- Nə­za­kət xa­nım, be­lə bir mə­su­liy­yət­li iş, tə­bii ki, güc­lü kol­lek­ti­vin əmə­yi sa­yə­sin­də re­al­la­şır. Bu ba­rə­də fik­ri­ni­zi bil­mək ma­raq­lı olar­dı...

- Bi­lir­si­niz ki, şə­hid­lə­rin ru­hu anıl­dıq­da, xa­tır­lan­dıq­da ra­hat­lıq ta­pır. Res­pub­li­ka "Xa­ti­rə Ki­ta­bı"nın kol­lek­ti­vi sa­vab və xe­yir­xah iş­lə məş­ğul­dur. Biz ki­ta­bın re­dak­si­ya he­yə­ti ilə sıx əmək­daş­lıq edi­rik. Əmək­daş­la­rı­mı­zın bö­yük sə­yi nə­ti­cə­sin­də bu iş­lər ba­şa gə­lir. Elə hal­lar olur ki, bir adı, so­ya­dı də­qiq­ləş­dir­mək üçün əmək­daş­la­rı­mız bir ün­va­na iki də­fə ezam olu­nur. İkin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­sin­də hə­lak olan­la­rın ad­la­rı­nın də­qiq­ləş­di­ril­mə­si üçün ar­xiv­lə­rə mü­ra­ci­ət edir­lər. Qa­ra­bağ şə­hid­lə­ri­nin ad­la­rı­nı də­qiq­ləş­dir­mək üçün ai­lə­lə­ri ilə əla­qə sax­la­yı­rıq.

Bu ya­xın­lar­da əmək­da­şı­mız Mol­do­va­ya ezam olun­muş­du. Ora­dan bir ki­tab gə­ti­rib, o ki­tab­da 200-dən ar­tıq soy­da­şı­mı­zın qəb­ri­nin aş­kar olun­ma­sı haq­qın­da mə­lu­mat yer alıb. On­lar Mol­do­va­nın azad olun­ma­sın­da hə­lak olan azər­bay­can­lı­lar­dır. Biz bir çox hal­lar­da müx­tə­lif öl­kə­lər­dən al­dı­ğı­mız mək­tu­bun izi ilə ora ge­di­rik. Bu ya­xın­lar­da Al­ma­ni­ya­dan mək­tub al­mış­dıq, ora­da azər­bay­can­lı­la­rın mə­za­rı aş­kar­lan­mış­dı. Bi­zim əmək­da­şı­mız get­di və 7 nə­fər ad üzə çı­xar­dı. Hal­bu­ki, on­lar in­di­yə qə­dər it­kin düş­müş sa­yı­lır­dı. On­lar haq­qın­da ki­tab­da mə­lu­mat ve­ril­di. Nəşrdə So­vet İt­ti­fa­qı Qəh­rə­man­la­rı haq­qın­da da dol­ğun mə­lu­mat ve­ri­rik.

- Ye­ni la­yi­hə­niz var­mı?

- Bə­li, ar­tıq na­zir­lik­dən tap­şı­rıq al­mı­şıq ki, So­vet İt­ti­fa­qı Qəh­rə­nan­la­rı və Mil­li Qəh­rə­man­lar haq­qın­da bə­dii- pub­li­sis­tik əsər­lər ya­zıl­sın. Yə­ni mə­lu­mat­lar sırf in­for­ma­si­ya xa­rak­ter­li ol­ma­sın. On­la­rın ob­ra­zı bə­dii şə­kil­də can­lan­dı­rıl­sın. Əl­bət­tə, bə­dii ya­zı­nın tə­sir gü­cü da­ha bö­yük­dür. Sağ­lıq ol­sun, növ­bə ilə qəh­rə­man­la­rı­mız haq­qın­da ki­tab­lar ya­zı­la­caq. Gö­rə­cə­yi­miz iş­lər çox­dur. Biz işi­mi­zi həm də mət­bu­at­la qu­ra­ca­ğıq. Qə­zet­lər­də So­vet İt­ti­fa­qı və Mil­li Qəh­rə­man­la­rı­mız­la bağ­lı mün­tə­zəm ola­raq ya­zı­lar dərc et­di­rə­cə­yik. Son­ra on­lar da ki­tab­laş­dı­rı­la­caq. Ye­ni la­yi­hə­lə­ri­miz çox­dur, biz on­la­rı hə­ya­ta ke­çi­rə­cə­yik. 

İra­də SA­RI­YE­VA