Müasir Azərbaycan elmi azərbaycançılıq dəsti-xəttinə uyğun olaraq inkişaf edir. Milli elmimizin qarşısında duran məsələlərdən biri onun azərbaycançılığa xidmət etməsidir. Bilirik ki, uzun illər sovet ideologiyası Azərbaycan elminə böyük təsir göstərib.
Bu illərdə, demək olar ki, elmimiz milli düşüncədən uzaq olub. Əlbəttə, sovet illərində Azərbaycan elminin nəhəngləri yetişib. Onların yazdıqları kitablar, tədqiq etdikləri elm sahələri xalqın inkişafına təsirsiz ötüşməyib.
Azərbaycan 25 ildir müstəqildir və bu illərdə elmimizin yeni istiqamət prinsipləri müəyyən olunub.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Prezidenti, akademik Akif Əlizadə çağdaş Azərbaycan elminin inkişafı haqqında yazdığı məqalədə qeyd edir: "Bəşəriyyətin qədim sivilizasiya mərkəzlərindən olan Azərbaycan, eyni zamanda, zəngin dövlətçilik ənənələrinə də malikdir. Şərqlə Qərbin qovuşuğunda yerləşən Azərbaycanda istər eramızdan əvvəlki dövrlərdə, istərsə də orta əsrlərdə çoxsaylı güclü dövlətlər mövcud olmuş, bu region tarixin bütün dönəmlərində mədəniyyət və sivilizasiya beşiyi kimi tanınıb. Belə zəngin dövlətçilik ənənələrinə və mədəni inkişaf tarixinə malik olan xalqımız XIX-XX yüzillərdə də sivilizasiyalar və mədəniyyətlərarası körpü funksiyasını yerinə yetirməkdə davam edib. Bu dövrdə milli ictimai fikir Qərb elmi-nəzəri düşüncəsinin nailiyyətləri ilə sintez olunmaqla, tamamilə fərqli keyfiyyətdə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Məhz bunun nəticəsidir ki, 1918-ci ildə bütün müsəlman dünyasında ilk demokratik respublika - Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti qədim dövlətçilik təcrübəsinə malik olan xalqımız tərəfindən yaradılıb. Qısa müddət ərzində fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti demokratik dövlət idarəetmə mədəniyyətinin, müasir tipli elm və təhsil infrastrukturunun, milli-ideoloji düşüncə standartlarının bərqərar olmasında müstəsna rol oynayıb".
A.Əlizadə yazır ki, xalqımızın qədim və zəngin dövlətçilik ənənələrini, azadlıq, müstəqillik eşqini öz qəlbində daim qoruyub saxlamasının və yaşatmasının nəticəsidir ki, 70 illik sovet hakimiyyətindən sonra - 1991-ci ilin oktyabrında Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini yenidən bərpa edə bildi: "...Bütün çətinliklərə baxmayaraq, müasir Azərbaycan dövlətinin memarı Heydər Əliyevin titanik fəaliyyəti nəticəsində onu qoruyub saxlamağa nail oldu. Ümummilli lider Heydər Əliyevin memarı olduğu müstəqil Azərbaycan artıq iyirmi beş ildir öz strateji hədəflərinə doğru inamla addımlamaqda, beynəlxalq aləmdə nüfuzu günü-gündən artmaqdadır. Ölkəmiz dünyanın ən mühüm strateji məsələlərinin - enerji, ərzaq, sosial təhlükəsizlik problemlərinin müzakirə olunduğu, idman, sağlamlıq və sülh çağırışlarının hədəf seçildiyi çoxsaylı mötəbər tədbirlərin keçirildiyi məkanlardan birinə çevrilib. Son illərdə respublikamızda təşkil olunan Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumu, BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansının 7-ci Qlobal Forumu, "Avroviziya" mahnı müsabiqəsi, Avropa Oyunları və "Formula 1" Avropa Qran Prisi kimi irimiqyaslı tədbirlər ölkəmizin beynəlxalq nüfuzunun və inkişafının göstəricisidir.
Azərbaycanın bütün sahələr üzrə hərtərəfli inkişafı onu deməyə əsas verir ki, müasir dünyadakı kataklizmlərə baxmayaraq, ölkəmiz neft kapitalının insan kapitalına çevrilməsi istiqamətində, intellektual inkişaf modelinə əsaslanan modern cəmiyyət quruculuğu yolunda uğurla addımlamaqdadır.
Müstəqillik illərində ölkənin sosial-iqtisadi, mədəni-mənəvi tərəqqisinə adekvat olaraq inkişaf edən istiqamətlərdən biri də elmi fəaliyyət sahəsidir. Son iyirmi beş il ərzində, bütün sferalarda olduğu kimi, milli sərvətimizin tərkib hissəsi olan elmi potensialın qorunması, inkişaf etdirilməsi dövlət siyasətinin vacib istiqamətlərindən birini təşkil edib. Bu illər ərzində istər elmin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi, istər infrastrukturunun müasir tələblər səviyyəsində qurulması, istərsə də prioritetlərinin dünya elminin inkişaf tendensiyaları və ölkənin tələblərinə uyğunlaşdırılması istiqamətində əhəmiyyətli nailiyyətlər əldə edilib".
A.Əlizadənin yazdığına görə, ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində həm regionda, həm də dünyada olduqca mürəkkəb bir vəziyyət yaranıb və SSRİ-nin süqutu, ənənəvi dövlət və ictimai institutların dağılması, dərin iqtisadi böhran, hüquqi vakum cəmiyyətin üzləşdiyi problemlərin yalnız bir qismi olub. Onun bildirdiyinə görə, cəmiyyətdə gedən proseslərin məntiqi nəticəsi kimi, Azərbaycan elmi də öz inkişafı tarixində ən ağır böhran mərhələsinə qədəm qoymuşdu: "Qeyd olunan proseslər elmi potensialın tənəzzülünə, elmi infrastrukturun dağılmasına, yüksək ixtisaslı kadrların xarici ölkələrə axınına gətirib çıxarmışdı. Bu proses elmi fəaliyyətin təşkili, elmi nəticələrin istehsalata tətbiqi işinə mənfi təsir göstərməklə bərabər, elmdə varislik münasibətlərinin də köklü şəkildə zədələnməsinə səbəb oldu. Ən acınacaqlısı isə o idi ki, həmin dövrdə ölkə rəhbərliyində təmsil olunan şəxslər yaranmış vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq əvəzinə, Azərbaycanın intellektual beyin mərkəzi, müqəddəs elm məbədi olan Elmlər Akademiyasını bağlamaq kimi absurd bir qərara gəlmişlər.
Belə bir şəraitdə ümummilli lider, müstəqil Azərbaycan dövlətinin memarı Heydər Əliyev xalqın təkidi ilə yenidən Azərbaycanda hakimiyyətə gəldi və əsaslı dövlət quruculuğu konsepsiyası, yetkin siyasi-ideoloji, sosial-mədəni və iqtisadi mexanizmlər tətbiq etməklə ölkəmizdə vəziyyəti köklü şəkildə dəyişməyə nail oldu. Nəticədə Azərbaycan elmi, milli intellektual potensial məhv olmaq təhlükəsindən xilas oldu.
Heydər Əliyev Azərbaycana rəhbərliyə qayıtdıqdan sonra ictimaiyyətlə ilk görüşünü 1993-cü ilin sentyabrında Elmlər Akademiyasında keçirib. Bu tarixi görüşdən sonra elmi fəaliyyət sahəsində canlanma baş verdi. Elmdən uzaq düşən, xaricə üz tutan alimlərimiz tədricən geri qayıtmağa başladılar. Ulu öndərin tövsiyələrini rəhbər tutaraq akademiyada islahatların aparılması, müstəqil Azərbaycan elminin yeni ictimai-siyasi şəraitdə inkişaf perspektivlərinin müəyyənləşdirilməsi üzrə tədbirlər getdikcə intensivləşdi.
1994-cü ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin bilavasitə rəhbərliyi ilə xalqımızın müasir tarixində əlamətdar bir hadisə olan "Əsrin müqaviləsi" imzalandı. "Əsrin müqaviləsi" çərçivəsində imzalanan neft müqavilələri, həyata keçirilən enerji layihələri və Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi beynəlxalq əhəmiyyətli neft kəmərinin işə düşməsi müstəqil Azərbaycanın sonrakı iqtisadi inkişafının əsasında dayanan mühüm amillərə çevrildi".
Alim vurğulayır ki, elmin cəmiyyətdə mövqeyinin möhkəmləndirilməsi və müstəqil dövlət quruculuğunda, ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında daha yaxından iştirakının təmin edilməsi məqsədilə Heydər Əliyev 15 may 2001-ci il tarixli Fərmanı ilə ölkənin əsas intellektual potensialının cəmləşdiyi Elmlər Akademiyasına "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası" statusunu verdi. Akademik yazır ki, bu status vaxtilə sovet elm sisteminin tərkib hissəsi kimi formalaşmış və inkişaf etmiş Azərbaycan elminin müstəqillik mərhələsinin tələblərinə uyğun olaraq milli əsaslar üzərində yenidən təşkilində müstəsna rol oynadı.
Akademikin bildirdiyinə görə, 2001-ci ilin aprelində müstəqil Azərbaycan elmi üçün olduqca əlamətdar olan digər bir hadisə baş verib. O yazır ki, on iki illik fasilədən sonra AMEA üzvlüyünə növbəti seçkilər keçirildi, akademiyanın tərkibi xeyli gəncləşdirildi, kadr potensialı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirildi: "Ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən 2002-ci ilin 12 avqustunda AMEA-nın Naxçıvan bölməsinin yaradılması haqqında imzalanmış tarixi Sərəncam Azərbaycan elminin regionlarda da yeni milli əsaslarla təşkilində mühüm rol oynadı.
4 yanvar 2003-cü il tarixli başqa bir Sərəncamla AMEA-nın yeni Nizamnaməsi təsdiq edildi. Yeni nizamnaməyə əsasən, akademiyaya Azərbaycan Respublikasında elmin inkişafını təşkil və təmin edən, dövlətin elmi və elmi-texniki siyasətini həyata keçirən, bütün elmi müəssisələr və ali məktəblər arasında elmi araşdırmaları əlaqələndirən və istiqamətləndirən, respublikanı xarici ölkələrdə elmi və elmi-texniki fəaliyyət sahəsində təmsil edən ali dövlət elmi təşkilatı statusu verildi. Bununla da milli müstəqillik mərhələsində akademiyanın fəaliyyət dairəsi xeyli genişləndirildi, onun səlahiyyətləri artırıldı, Azərbaycanda elmi-texniki potensialı qorumaq və inkişaf etdirmək, iqtisadiyyatı gücləndirmək, mədəniyyəti zənginləşdirmək, xalqın milli mənafeyini qorumaq baxımından akademiya qarşısında mühüm vəzifələr qoyuldu.
Həmin illərdə ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycan elminin yeni əsaslar üzərində qurulması istiqamətində həyata keçirdiyi bu siyasət alimlərin ağır və şərəfli əməyinin stimullaşdırılması ilə bağlı digər çoxsaylı fərman və sərəncamlarla da müşayiət olundu.
Milli dövlət quruculuğunda elm siyasətindən danışarkən bu dövlətin elmi-ideoloji əsasları üzərində xüsusi dayanmaq lazımdır. Ümummilli lider Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycan Respublikasının ideologiyasını azərbaycançılıq kimi formalaşdırıb. Son iki yüz ildə Azərbaycanın mütəfəkkir şəxsiyyətləri tərəfindən dəfələrlə gerçəkləşdirilməsinə cəhd olunan bu ideyalar XX əsrdə məhz Heydər Əliyev dühası sayəsində nəzəri müstəvidən real sosial müstəviyə keçdi. Hələ ötən əsrin ortalarında, Azərbaycanın SSRİ-nin tərkibində olduğu dövrlərdə Heydər Əliyev həmin ideoloji çərçivələrin imkan verdiyi şəraitdə, hətta bəzən bu çərçivələri aşaraq azərbaycançılıq ideologiyasının təməl prinsiplərinin əməli tətbiqi və bu ideyaların kütləviləşərək milli ideyaya çevrilməsi istiqamətində xeyli işlər görüb. Azərbaycan dilinin dövlət dili elan olunması, neçə-neçə şair və yazıçının, ziyalının təntənəli yubileylərinin keçirilməsi, əsərlərinin kütləvi nəşri, milli-mənəvi dəyərlərin, adət-ənənələrin qorunması istiqamətində mühüm addımlar Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.
Ötən əsrin 90-cı illərində Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə azərbaycançılıq ideyası məhz dövlət quruculuğunun əsas ideologiyası səviyyəsinə qaldırıldı. Dövlət dilinin tətbiqi, latın əlifbasına əməli olaraq qayıdış, Füzulinin və "Kitabi-Dədə Qorqud"un yubileyləri, azərbaycanlıların dünya forumu ilə bağlı qərar və sərəncamlar, azərbaycançılıq ideyasını daşıyan elm və sənət xadimlərinin dövlət qayğısı ilə əhatə olunması və digər neçə-neçə tədbirlər məhz bu məqsədə xidmət edən əməli addımlar idi.
Azərbaycançılıq ümummilli lider Heydər Əliyevin bu tezisində özünün mükəmməl elmi ifadəsini tapıb: "Azərbaycançılıq hər şeydən əvvəl öz milli mənsubiyyətini, milli-mənəvi dəyərlərini qoruyub saxlamaq deməkdir!"
Müstəqillik illərində yeni ideoloji şərait Azərbaycan elmi qarşısında yeni milli vəzifələr qoyurdu. Təbii ki, o dövrdə müasir elmi araşdırmalar səviyyəsində tədqiqatlar apararaq dünya elminə töhfələrin verilməsi müstəqil Azərbaycan elmi qarşısında dayanan başlıca vəzifə idi".
Akadkmik yazır ki, milli intellektual potensialın səfərbər edilməsi, elmi fəaliyyətin təşkili və koordinasiyası, elmi nailiyyətlərin cəmiyyətin inkişafında fəal iştirakının təmin olunması da mühüm vəzifələr sırasına daxil idi.
Onun vurğuladığına görə, müstəqil Azərbaycan elminin qarşısında duran digər bir mühüm missiya milli varlığımızın qorunması istiqamətində tədqiqatların genişləndirilməsi idi. Elə bunun nəticəsi idi ki, Azərbaycanın tarixini, mədəniyyətini, xalqımızın milli-mənəvi dəyərlərini, dilini, etnoqrafiyasını, folklorunu öyrənən elm sahələri məhz bu dövrdə akademik səviyyədə geniş vüsət aldı: "Müstəqil Azərbaycan elminin qarşısında duran digər bir mühüm missiya elmi kadr potensialının yüksək səviyyədə inkişafının təmin edilməsi, elmi biliklərin populyarlaşdırılması və təhsilə ötürülməsi idi.
Bu illər ərzində müstəqil Azərbaycan elminin inkişafı respublikada güclü təhsil sisteminin formalaşmasına təkan vermiş, təhsili yüksək ixtisaslı elmi kadrlarla təmin etmiş, bir sıra yeni fənlərin tədrisi üçün geniş elmi imkanlar açıb. Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrinin prioritet hesab olunan yeni fənn kafedralarının və fakültələrinin formalaşması məhz akademik elmi biliklərin transformasiyası nəticəsində mümkün olub.
Müstəqil Azərbaycan elminin cəmiyyətimizə verdiyi digər mühüm töhfə milli kadrların yetişdirilməsi ilə bağlıdır. Akademiyanın yetişdirdiyi kadrlar, alim və mütəxəssislər elmi fəaliyyət sahəsi ilə bərabər, bu illər ərzində dövlət idarəçiliyində, qanunvericilik fəaliyyətində, digər mühüm vəzifələrin həyata keçirilməsində yaxından iştirak etmiş, bu gün də onlar ən məsul dövlət vəzifələrində müstəqil Azərbaycanın inkişafına öz töhfələrini verməkdədirlər".
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.