Fəlsəfənin riyazi analizi - 1

Tarix: 24.08.2016 / 01:17
Bölmə: Sosial

İbn Sina: "Allah əriyi ərik etməyib, əksinə, əriyə varlıq bəxş edib"

Bu silsiləvari mövzularda fəlsəfi məsələlərin riyazi formada izahlarına baxacağıq. Fəlsəfi qanunların bacardığımız həddə riyazi analizini verməyə çalışacağıq. Bu dəfə ağıl dünyasının böyük öndərlərindən biri, Azərbaycanın dahi filosofu İbn Sinanın hikmət dolu fəlsəfi kəlamlarından biri ilə tanış olacağıq.

O deyir: "Allah əriyi ərik etməyib, əksinə, əriyə varlıq bəxş edib". O bununla demək istəyir ki, "mahiyyət" yaradılmır, əksinə, mahiyyətə "varlıq" bəxş olunur. Bu sözün dərin mənaları olsa da, burada bir mənasının izahına baxaq. Bunun üçün əvvəlcə "mahiyyət" və "varlıq" anlayışları ilə tanış olaq.

Anlayışlar 3 qismə bölünür: mahiyyət anlayışları, məntiqi və fəlsəfi anlayışlar. Mahiyyət dedikdə obyektiv aləmdə var olan varlıqlar başa düşülür. Məsələn, insan, heyvan, istilik və s. Bunların zehindəki inikasları isə mahiyyət anlayışlarıdır. Fəlsəfi anlayışlar dedikdə, obyektiv aləmdəki mahiyyət varlıqlarının bizim zehnimizdəki anlayışları, məfhumları və mənaları anlaşılır. Məsələn, canavar obyektiv aləmdə obyektiv olaraq canavardır. Amma biz onunla üzləşərkən ondan qorxanda, yaxud o bizə zərər vurduqda deyirik ki, canavar bizim qorxmağımıza, yaxud canavar zərər görməyimizə səbəb oldu. Burada, obyektiv aləmdə var olan şey yalnızca canavardır. Bizi canavar yox, ayı da qorxuda bilərdi. Yəni onun bizim qorxumuza "səbəb" olması onun canavarlığının zatında və daxilində deyil. O bizim qorxmağımıza səbəb oldu, amma bu "səbəb" canavar mahiyyətinin bir hissəsi deyil. Burada "səbəb"ə fəlsəfi anlayış deyilir. Həmçinin "nəticə" də fəlsəfi anlayışdır. Məntiqi anlayışlar isə yalnız zehində mövcuddur. Məsələn: hökm, təsdiq, mənfi, müsbət, inkar, anlayış və s. Bu haqda daha geniş məlumat üçün məntiq kitablarına müraciət oluna bilər.

İbn Sinanın "ərik" dedikdə məqsədi mahiyyət anlayışlarıdır. Yəni Allah-taala əriklik, yaxud insanlıq yaratmır. Əksinə, həqiqətlər və mahiyyətlər aləmində mümkün olan ərik və insana varlıq əta edir. İndi də gəlin bunu riyazi anlamda izah etməyə çalışaq.

Kim ədəd oxu üzərində 3 ilə 5-in yerini dəyişə bilər? Kim bizim bildiyimiz "3+4=7" biliyini "9" edə bilər? Hamımız bilirik ki, bu qeyri-mümkün və absurddur. Yəni bu ədədləri Allah ədəd olaraq yaratmayıb. Əksinə, Allah zatən ədəd olan bir şeyə varlıq bəxş edib. Allah deməyib ki, 3 ədədi 3 olsun, 4 ədədi 4 olsun, 5 də 5 və 3-ü ədəd oxu üzərində 0-dan üç addım, 4-ü dörd, 5-i isə beş addım sağda yerləşdirməyib. Əksinə, üç üçdür, dörd dörd və beş də beş. Amma burada sual yaranır ki, onda bəs burada Allahın rolu nədir? Cavab: öz zatı etibarilə müəyyən həqiqətlər olan ədədlər aləmi zatən olduğu kimidir. Allahın rolu ondan ibarətdir ki, maddi-fiziki aləm yaradıb və cisimlər əmələ gəlib. Bununla da biz zatən bir həqiqət olan ədədləri, ədədlər arasındakı 3+4=7 və 5>2 kimi zəruri bilikləri və s. cisimlər üzərində müşahidə edirik. Yuxarıdakı kimi riyazi biliklər fiziki çoxluqlar arasındakı təbii və zəruri münasibətlərdir. Heç vaxt ola bilməz ki, anladığımız "3"ün üzərinə "4" gələndə 9, yaxud 19 etsin. Bu qeyri-mümkündür. Deməli, Allah-taala ədəd yaratmayıb, ədədlər zatən mümkün olan özlərinə aid şeylərdir. Allah isə onları və onlar arasındakı əlaqələri göstərmək üçün fiziki çoxluq aləmini yaradıb. Obyektiv aləmdə ədəd deyilən şey yoxdur. Ədəd bizim zehnimizdədir. Biz əlimizi ədədə toxundura bilmərik. Əlimizi toxundurduğumuz əşyalar yalnızca əşyalardır. Əlimizi stolun üzərindəki iki qələmə vurduqda, əlimizi 2 ədədinə vurmuruq. Stolun üzərində ədəd yoxdur. Bu sadəcə qələmdir. Ədədlər fiziki çoxluğu müşahidə etdikdən sonra beynimizdə, şüurumuzda və zehnimizdə yaranır.

Allah-taala ədədlər arasındakı toplama-çıxma və böyüklük-kiçiklik qanunlarını bizə göstərmək üçün fiziki çoxluq aləmini yaradıb. Onlar isə öz zatlarında var. Onlar özləridir. İnsanların bu həqiqətləri əldə etməsi üçün isə Allah-taala onlara "varlıq" bəxş edib.

Onlar sanki mahiyyətlərdir və Allah-taala isə onların özlərini göstərməsi üçün, səhnəyə çıxması üçün, cilvələnmələri üçün fiziki aləmi yaradıb. Sanki həqiqətlər və mahiyyətlər aləmində "5" yüksək səslə qışqırır ki, mən "3"dən böyüyəm. Allah-taala da onun bu istəyini isbat etməsi və göstərməsi üçün onlara varlıq əta edib. Ümumiyyətlə, hər hansı bir şəkildə çoxluq yaradılmasa, riyazi biliklər üzə çıxa bilmir (diqqət!). Hər hansı şəkildə isbat etsəniz ki, 5 ədədi 3-dən böyükdür, yaxud 5+3=8 edir, bunun üçün mütləq və mütləq müəyyən çoxluq və kəsrət nəzərə alınmalıdır.

Allah-taala tərəfindən qərar verilməyib ki, 5+3=8 olsun, ədədləri topladıqda filan nəticə alınsın. Allah-taala əmr etməyib ki, 5>3 olsun. Allah-taala ədədləri elə yaratmayıb ki, onlar arasında bildiyimiz riyazi münasibətlər olsun. Allah-taala deyib deyə üçbucağın daxili bucaqlarının cəmi 180 dərəcəyə bərabər deyil. Yaxud Pifaqor teoremi Allah əmr edib deyə Pifaqor teoremi olmayıb. Xeyr! Bu, kəmiyyətlərin, ədədlərin və xətlərin zəruri xüsusiyyətləridir. Amma sadəcə olaraq bunların isbatı üçün, bunları müşahidə etmək üçün Allaha və Onun çoxluq aləmini yaratmasına ehtiyacımız var. Əgər Allah-taala fiziki çoxluq və kəsrət aləmini yaratmasaydı, heç bir zaman riyazi biliklər özünü göstərə bilməzdi. İbn Sinanın sözünün mənası da elə bu deməkdir.

Eynilə mahiyyətlər də belədir. Ümumiyyətlə, yaradılan şey mümkün ola biləcək bir şey olmalıdır ki, o yaradıla bilsin. Yaradılması zatən qeyri-mümkün olan şeyi yaratmaq mümkün deyil. Məsələn, elə bir ədəd ki, həm 5 olsun, həm də 3. Deməli, insan, heyvan, cisim və s. kimi yaradılmış mahiyyətlər həqiqətlər və şeylər aləmində mümkün olub ki, Allah da onlara can verib. Yəni onlar mahiyyətlər aləmində var idilər, Allah-taala da onların özlərini göstərməsi üçün "varlıq" bəxş edərək onları "mahiyyətlər" aləmindən çıxarıb bu obyektiv aləmə gətirdi. Deməli, İbn Sinanın sözünü belə əvəz edə bilərik: Allah-taala ədəd yaratmayıb, əksinə, ədədlərə özlərini göstərməsi üçün fiziki çoxluq olan maddi aləmə varlıq bəxş edib.

Rauf İmranoğlu

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 01.10.2026 / 14:56

“Universitetdən qovulmağımın qarşısını Mir Cəlal Paşayev aldı” – Nizami Təhməzov

Tarix: 01.10.2026 / 11:00

Kürdəmirdə toyda zəhərlənənlərin sayı 91-ə çatdı - AQTA araşdırmalara başladı...

Tarix: 01.10.2026 / 00:25

Kürdəmirdə toyda kütləvi zəhərlənmə - 30 nəfər xəstəxanaya müraciət etdi...

Tarix: 30.09.2026 / 21:47

Kolleclərə qəbul planı da, tələbə marağı da azalıb...

Tarix: 30.09.2026 / 17:34

“Nar” “AiNar” rəqəmsal köməkçisini istifadəyə verdi

Tarix: 30.09.2026 / 14:35

DİN-in Mərkəzi avtobus zolaqlarına daxil olan sürücülərə müraciət etdi - VİDEO

Tarix: 30.09.2026 / 12:50

Cəlilabadda kütləvi zəhərlənmə - araşdırma aparılır...

Tarix: 30.09.2026 / 12:06

"Bələdiyyələr 300-500 min evdən əmlak vergisi toplaya bilmir" - Siyavuş Novruzov

Tarix: 30.09.2026 / 11:10

Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi (Qədim dövr)” əsəri haqqında fəlsəfi düşüncələr

Tarix: 29.09.2026 / 20:25

Daxili işlər naziri Şəkidə vətəndaş qəbulu və sıra baxışı keçirəcək

Tarix: 29.09.2026 / 16:14

Lənkəranda zəlzələ olub

Tarix: 29.09.2026 / 15:52

Xətainin heykəlinin üzərindəki yazı ilə bağlı araşdırma başladı...

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 28.09.2026 / 22:22

Xüsusi şərtlərlə pensiya alan qulluqçuların pulları azala bilər...

Tarix: 28.09.2026 / 20:57

Azərbaycandakı Kürmük məbədinə Gürcüstan patriarxlığının iddiası... Real tarix...

Tarix: 28.09.2026 / 14:57

Dövlət qulluğuna qəbulun mürəkkəbləşdirilməsi ciddi suallar doğurdu...

Azərbaycanın regional və beynəlxalq əməkdaşlığında hərbi tərəfdaşlığın rolu sürətlə artır