Multikultural mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların dialoquna töhfə - Azərbaycan nümunəsi...

Tarix: 12.08.2016 / 01:37
Bölmə: Sosial

III yazı

Azərbaycanda multikulturalizmin həyat tərzinə çevrilməsi cəmiyyətdə sağlam əhvalın hökm sürdüyünü ifadə edir. Cəmiyyətimizdə qeyri-sağlam münasibətlər formalaşsaydı, heç vaxt ölkəmizdə multikulturalizm həyat tərzinə çevrilə bilməzdi. Lakin Azərbaycanda əsrlərdən bəri formalaşan saf mühit insanların, toplumların, mədəniyyətlərin bir-birilə sıx əlaqəsini daha da möhkəmləndirir.

Multikulturalizm elə bir məfhumdur ki, o müxtəlif mədəniyyətlərin çuğlaşmasını, ayrı-ayrı siyasi, mənəvi, sosial dünyagörüşlərin eyni məcrada birləşməsini təmin edir. Azərbaycanda dərin köklərə malik multikulturalizm ənənəsinin ölkəmizin bütün vətəndaşları tərəfindən dəstəklənməsi onu göstərir ki, cəmiyyətimiz kifayət qədər sağlam düşüncəyə malikdir.

Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, tarixçi alim, tədqiqatçı Zaur Əliyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin multikulturalizmi dövlət siyasəti elan etməsinin əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Onun bildirdiyinə görə, ölkə başçısının Sərəncamı ilə 2016-cı ilin "Multikulturalizm ili" elan edilməsi bir daha göstərir ki, Azərbaycan xalqı ənənələrə sadiqdir.

Tədqiqatçı vurğulayır ki, ölkə başçısının multikulturalizmi dövlət siyasəti elan etməsi həm multikulturalizmin ən yaxşı modeli olan ölkəmizin inkişafının tarixi reallıqları ilə, həm də müasir dünya sivilizasiyası məkanı və zamanı daxilində Azərbaycanın davamlı inkişaf tələbatları ilə elmi cəhətdən əsaslandırılıb.

Alim qeyd etdi ki, multikulturalizm eyni bir ölkədə yaşayan müxtəlif xalqların nümayəndələrinin mədəniyyət hüquqlarını tanıyan humanist dünyagörüşü və ona uyğun olan siyasətdir: "O ayrıca götürülmüş ölkədə və bütövlükdə dünyada müxtəlif millətlərə və məzhəblərə məxsus insanların mədəni müxtəlifliklərinin qorunması, inkişafı və harmoniyasına, azsaylı xalqların dövlətlərin milli mədəniyyətinə inteqrasiyasına yönəldilib. Humanist və demokratik nəzəriyyə, yaxud ideologiya olaraq multikulturalizm tolerantlığın təcəssümüdür ki, onsuz humanizm, yüksək fərdi və beynəlxalq münasibətlər mədəniyyəti, insanlar arasında qarşılıqlı anlaşma, qarşılıqlı zənginləşmə, dostluq və əməkdaşlıq mümkün deyil. Multikulturalizm mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların dialoqunun zəruri alətidir. Bəzi xalqların nümayəndələri bu və ya digər dövlətlərin milli mədəniyyətinə nə assimilyasiya, nə də inteqrasiya olmağı arzu edir".

Tədqiqatçılar vurğulayır ki, bu vəzifənin həlli üçün bütün dünyada "Homo sapiens" tipli insandan "Homo culturalies" tipli insana keçid beynəlxalq proqramının işlənib hazırlanması və tətbiq edilməsi zəruridir. Bu baxımdan Azərbaycan multikulturalizm ənənəvi siyasətinin çox yaxşı modelidir. Filosof və sosioloqlar qeyd edir ki, müasir multimədəni cəmiyyətlər kulturoloji strategiyalara əsaslanan düşünülmüş multikulturalizm siyasəti olmadan sabit inkişaf edə bilməz. Sosioloqlar qeyd edir ki, bunun sübutlarından biri Azərbaycanın inkişafıdır ki, burada ölkənin milli mədəniyyətinə müvəffəqiyyətlə inteqrasiya olunan müxtəlif xalqların nümayəndələri harmonik inkişaf edir. Multikulturalizmdən imtina isə bütün dünyada getdikcə artan anlaşılmazlığa, fobiyaya, qarşıdurmaya, milli və dini münaqişələrə aparan yoldur.

Tədqiqatçıların yazdığına görə, mədəniyyətlərin və dinlərin harmoniyası və ənənəvi siyasəti sayəsində Azərbaycan həmişə müxtəlif etnosların nümayəndələrinin mədəniyyətləri və dinlərinin inteqrasiya məkanına çevrilib.

Tanınmış gürcü jurnalisti, şair və bədii tərcümə ustası Giya Paçxataşvili Azərbaycanda multikulturalizm ənənələrindən danışarkən qeyd edir ki, burada müsəlman, xristian və yəhudi əhalisinin nümayəndələri arasındakı tolerant və dostluq münasibətləri Azərbaycan xalqının humanist ruhi mədəniyyəti üçün hər zaman xarakterik olub: "Azərbaycanda bu sahədə çox böyük işlər görülür. Burada yaşayan bütün xalqlara eyni gözlə yanaşılır. Hər kəs öz dinini, dilini, mədəniyyətini, mənəvi dəyərlərini qoruyur. Ölkə başçısı İlham Əliyev qeyd edib ki, Azərbaycanda bütün dinlərə aid abidələr əsaslı şəkildə təmir-bərpa edilir: "Biz bütün dini abidələri bərpa edirik. Azərbaycan elə bir ölkədir ki, orada müxtəlif dinlər mövcuddur, xalqlar həmişə sülh, həmrəylik, əməkdaşlıq şəraitində yaşayıblar".

Yadınıza gəlirsə, Prezident İlham Əliyev bu sözləri Jen-Mironosits kilsəsinin yerləşdiyi ərazidə yeni tikilən Bakı və Azərbaycan Yeparxiyasının Pravoslav Dini-Mədəniyyət Mərkəzinin açılışında deyib. O, həmçinin, bildirib ki, Qafqazda ən qədim kilsənin Azərbaycanda, Şəki şəhərinin yaxınlığındakı kiçik bir kənddə yerləşməsi fəxr olunmalı faktdır".

Müsahibimizin bildirdiyinə görə, ölkə başçısı çıxışlarında qeyd edib ki, qloballaşma dövründə, informasiya mübadiləsinin və bütövlükdə inteqrasiya proseslərinin fəallaşdığı bir vaxtda özünütəcridlə məşğul olmaq, sadəcə, məhvə məhkum olmaqdır. G.Paçxataşvili vurğulayır ki, qlobal dünyanın inkişaf meyllərinə, dinamik ritminə inteqrasiya edən Azərbaycanda sosio-mədəni reallıqlarda da dəyişmələr gedir. Bu baxımdan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Bakıda "XXI əsr: ümidlər və çağırışlar" devizi ilə keçirilən Beynəlxalq Humanitar Forumda dediyi fikirlər dediklərimizə gözəl misaldır: "Öz dininə hörmət başqa dinə hörmətdən başlayır. Multikulturalizm ayrıseçkiliyə yol vermir, əksinə, bütün xalqları birləşdirir. Eyni zamanda, hər bir ölkənin öz qaydaları, öz ənənələri var".

G.Paçxataşvili bildirdi ki, ölkənin birinci xanımı Mehriban Əliyevanın sözləri də çox dəyərlidir: "Öz mədəniyyətinə, öz tarixinə, öz ənənələrinə, öz əməllərinə hörmətlə yanaşan xalq, gərək eyni şəkildə fərqli mədəniyyətlərə də, fərqli tarixə də hörmətlə yanaşsın".

Mütəxəssislərə görə, multikulturalizm cəmiyyətində onun iki tipini ayırmaq daha məqsədəuyğundur: ənənəvi və müasir. Mütəxəssislər ənənəvi cəmiyyətlərdə əsasən androkratiya, yəni kişinin tam hakimiyyəti, müasirlikdə isə gender - kişi və qadınların cəmiyyətdə balanslı rollarının əsas xarakteristikasına diqqət çəkir.

Ekspertlərin bildirdiyinə görə, multikulturalizm siyasətində onun liberal tərəfinin də interpretasiyasına nəzər yetirilməsi aktuallaşır. Sosioloqlar bildirir ki, əsasən bu fenomendən bəhs edərkən qadın məsələsinə də xüsusi diqqət yönəldilməsi vacib şərtdir. Belə ki, qadının tarixin müxtəlif inkişaf mərhələsində sosial statusunda baş verən dəyişilmələrdə mədəni identiklik problemi siyasi-sosioloji aspektdə daha çox özünü göstərir. Araşdırmalar göstərir ki, bu reallıq etnik azlıqlar və onların əsasən kişi səsinin üstün olduğu, milli mentalitetin qorunduğu cəmiyyətlərdə öz ənənəvi adətlərini də qoruması yollarının öyrənilməsinə zəruri ehtiyac yaradır.

Tədqiqatçılar vurğulayır ki, mədəni müxtəliflik məkanında müxtəlif etnoslar eyni bir fiziki mühitin təsiri altında yaşayır. Bildirilənə görə, burada müvafiq olaraq fərdi səviyyədə məkanın təsiri altında genotip də dəyişir. Beləliklə də müntəzəm şəkildə digər etnosların, istər kişi, istərsə də qadın yeni genotipləri hesabına sosio-mədəni müxtəliflik mühiti yeniləşir. Bu isə mental keyfiyyətlər kompleksini daha da rəngarəng edir. Tədqiqatçılar deyir ki, prosesin tədriciliyi etnosun bir hissəsinin digərindən əvvəl transformasiya edilə biləcəyi deməkdir.

Sosioloqların yazdığına görə, hər hansı transformasiyanın tədriciliyi millətin bir hissəsinin ümumi prosesdə digərini geridə buraxa bilməsinin mümkünlüyü deməkdir. Burada isə mədəni müxtəliflik və milli eynilik etnik eyniliyə təsir edir. Məsələn, etnik əlaqələrə və yeni etnosların yaranmasına səbəb olur. İnsan həyatı və kollektiv insan birlikləri vektoru üzrə kişiliyin və qadınlığın qarşılıqlı təsiri qeyri-iradi hisslərin (genotipə analoji) məntiqi üzrə inkişaf edir. Beləliklə, konkret sosial şəraitdə sinif, irq, millət və gender siyasi-sosioloji mətndə bərabərsizliyin eyni zamanda mövcud olan sistemlərini formalaşdırmağa qabildir.

Qeyd edək ki, cəmiyyətin mədəniyyət çərçivəsində ilk baxışda qeyri-tipik mədəni müxtəliflik hadisələri onun daxili mədəni modellərini ifadə edir. Sosioloqlar deyir ki, bu halda isə onun təsiri son halda labüd nəticələr verir. Tədqiqatçılar yazır ki, məsələn, cəmiyyətdə bütövlükdə mədəniyyət dəyişikliklərini qabaqlayan elitar adlanan mədəniyyətin statusu belədir.

Tədqiqatçılar multikulturalizm və genderdən də bəhs edirlər və yazırlar ki, burada ümumnəzəri yanaşma, həmin sosio-mədəni konstruktun praktiki görünüşünü səciyyələndirən konkret forma, şərait, amil və əlaqələrin abstraktlaşmasına yol verilə bilər. Tədqiqatçılar yazır ki, gender bərabərliyinin konkret tarixi şəraitdəki problemlərinin tədqiqi isə sosial-sinfi, irqi, etnik və bilavasitə gender statusu da daxil olmaqla, gender fərqinin həmin subyektinin bütün sosial status və mövqe əlaqələrinin mütləq nəzərə alınmasını tələb edir.

Tədqiqatçılar vurğulayır ki, respublikada multikulturalizm bir kampaniya deyil, Azərbaycan dövlətinin milli-mənəvi, ümumbəşəri, humanist dəyərlərə söykənən siyasi kursu davamlı və ardıcıldır. Multikulturalizm bir ideya və termin kimi ilk dəfə Qərbdə, Avropada dövriyyəyə çıxarılsa da və son dövrlərdə bu ideyadan geriçəkilmələrə yol verilsə də, Azərbaycan mühitində bu sahə artıq cəmiyyətin əxlaq kateqoriyasına çevrilib. Sosioloqlar vurğulayır ki, dövlət bu sahədə yarana biləcək problemlərə qarşı qabaqlayıcı tədbirləri yubanmadan həyata keçirməkdədir. Dünyanın müxtəlif bölgələrində din və milli zəmində baş verən qarşıdurma və münaqişələr, dini konfessiyaların, təriqətlərin, institutların cəmiyyətin siyasi həyatına, ayrı-ayrı dövlətlərin idarəçilik sisteminə təsir göstərmək cəhdləri bu gün də din-dövlət münasibətlərini gündəmdə saxlayır və ictimai müzakirəsini aktuallaşdırır.

Tədqiqatçılar deyir ki, bu baxımdan 2014-cü il mart ayının 7-də Bakıda Beynəlxalq Media Mərkəzində "Dini etiqad azadlığı, missionerlik fəaliyyəti və media" mövzusunda keçirilən konfrans əks-səda doğurub. Milli Məclis deputatlarının, aparıcı KİV başçılarının, alimlərin, ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirak etdiyi konfransda rəsmi nümayəndələr də iştirak edib.

Sosioloqlar qeyd edir ki, Azərbaycan dövləti rəsmi şəkildə din-dövlət münasibətlərinin hüquqi əsasları, dini ibadət azadlığından və multikulturalist mühitdən sui-istifadə halları ilə mübarizə, medianın və jurnalistlərin vəzifələri haqqında hər zaman fikir bildirib. Məlumdur ki, müasir dünya cəmiyyətlərinin ən mütərəqqi dəyərlərindən biri hesab olunan dini tolerantlıq mühiti Azərbaycan cəmiyyətinin nümunəvi birgəyaşayış normasına çevrilib.

Tədqiqatçılar yazır ki, hazırda ölkədə keçirilən çoxsaylı beynəlxalq tədbirlərdə dünyada milli və dini tolerantlığın gücləndirilməsi, multikulturalist dəyərlərin təbliği, dini zəmində ekstremizmə və ayrıseçkiliyə qarşı birgə mübarizə yollarının araşdırılması, fərqli dinlərin və mədəniyyətlərin daşıyıcısı olan insanlar arasında dialoq və qarşılıqlı anlaşmanın bərqərar edilməsi və s. aktual problemlər geniş müzakirə olunur. Prezident İlham Əliyev tərəfindən elan olunmuş multikulturalizm siyasətinə yardım edən proqramlar, layihələr işlənib hazırlanıb. Bu istiqamətdə vaxtaşırı tədbirlər həyata keçirilir. Ortada kifayət qədər uğurlu nəticələr var. Elə həftə olmur ki, respublikanın bölgələrində dövlət qurumları və QHT-lər tərəfindən multikulturalizmlə bağlı tədbirlər keçirilməsin. Azərbaycan dövləti multikulturalizm siyasətini yürüdür və onun daha əhatəli şəkildə təbliğini həyata keçirir.

İradə SARIYEVA

Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 01.10.2026 / 15:39

Əbədiyyət günəşinə dönən Vətən sevdalıları...

Tarix: 01.10.2026 / 14:56

“Universitetdən qovulmağımın qarşısını Mir Cəlal Paşayev aldı” – Nizami Təhməzov

Tarix: 01.10.2026 / 11:00

Kürdəmirdə toyda zəhərlənənlərin sayı 91-ə çatdı - AQTA araşdırmalara başladı...

Tarix: 01.10.2026 / 00:25

Kürdəmirdə toyda kütləvi zəhərlənmə - 30 nəfər xəstəxanaya müraciət etdi...

Tarix: 30.09.2026 / 21:47

Kolleclərə qəbul planı da, tələbə marağı da azalıb...

Tarix: 30.09.2026 / 17:34

“Nar” “AiNar” rəqəmsal köməkçisini istifadəyə verdi

Tarix: 30.09.2026 / 14:35

DİN-in Mərkəzi avtobus zolaqlarına daxil olan sürücülərə müraciət etdi - VİDEO

Tarix: 30.09.2026 / 12:50

Cəlilabadda kütləvi zəhərlənmə - araşdırma aparılır...

Tarix: 30.09.2026 / 12:06

"Bələdiyyələr 300-500 min evdən əmlak vergisi toplaya bilmir" - Siyavuş Novruzov

Tarix: 30.09.2026 / 11:10

Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi (Qədim dövr)” əsəri haqqında fəlsəfi düşüncələr

Tarix: 29.09.2026 / 20:25

Daxili işlər naziri Şəkidə vətəndaş qəbulu və sıra baxışı keçirəcək

Tarix: 29.09.2026 / 16:14

Lənkəranda zəlzələ olub

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 28.09.2026 / 22:22

Xüsusi şərtlərlə pensiya alan qulluqçuların pulları azala bilər...

Tarix: 28.09.2026 / 20:57

Azərbaycandakı Kürmük məbədinə Gürcüstan patriarxlığının iddiası... Real tarix...

Tarix: 28.09.2026 / 14:57

Dövlət qulluğuna qəbulun mürəkkəbləşdirilməsi ciddi suallar doğurdu...

Azərbaycanın regional və beynəlxalq əməkdaşlığında hərbi tərəfdaşlığın rolu sürətlə artır