Tarixdə iz buraxanlar: Molla Pənah Vaqif

Tarix: 03.06.2016 / 01:36
Bölmə: Sosial

Molla Pənah Vaqif 1717-ci ildə Qazax mahalının Salahlı kəndində anadan olub. Şairin əsl adı Pənah, atasının adı isə Mehdi ağadır. O, mədrəsədə təhsil alıb, fars və ərəb dillərini öyrənib. XIX əsr müəlliflərinin məlumatlarına görə Molla Pənah Vaqif memarlıq və astronomiya ilə də maraqlanıb. XVIII əsrin ortalarında Gürcüstan sərhədində baş verən qarışıqlıqlar nəticəsində, Qazax mahalının bir neçə ailəsi kimi, Vaqifin ailəsi də doğma yurdlarını tərk edib Qarabağa köçüb.

Vaqif burada məktəbdə çalışıb, məktəbdar olduğuna görə də Molla Pənah adı ilə xalq arasında tanınıb. İstedadlı bir elm adamı kimi də tanınan Vaqifin şöhrətini eşidən Qarabağ hakimi İbrahim xan 1769-cu ildə onu saraya çağırtdıraraq daxili işlər üzrə vəzir təyin edib. Bu vəzifədə işlədiyi müddətcə bu tarixi şəxsiyyət əhali ilə sıx əlaqə saxlayıb, onların dərdi ilə maraqlanıb və onların problemlərinin həll olunması üçün böyük səy göstərib. Bu səbəbdən də sadə camaatın və rəhbərliyin hörmətini və etimadını qazanıb.

Molla Pənah Vaqif bir insan kimi çox səmimi və canıyanan olub. Yaşadığı bölgədə yerləşən mədəni-tarixi abidələri, xalqın mədəniyyətini özündə yaşadan dəyərləri qoruyaraq gələcək nəsillərə çatdırmaq işində cani-könüldən səy göstərib, işinin çətin və məsuliyyətli olmasına baxmayaraq, çox böyük həvəslə və maraqla millətinə xidmət edib. O, mədəni-quruculuq işində çox fəal olub, milli məsələlərdə yüksək mövqe tutub, bir rəhbər kimi köməyini vətəndaşdan əsirgəməyib. Öz istedadı ilə böyük nüfuz qazanan şair xanlığın xarici siyasət işlərinə də rəhbərlik edib. Bu dahi atamız 27 il boyunca sarayın ən mötəbər adamlarından biri olub.

O zamanlar Azərbaycan bir sıra xanlıqlara ayrılırdı. Vaqif bacarıqlı bir dövlət adamı kimi bu parçalanmanın ölkənin mədəni-iqtisadi inkişafına mane olduğunu anlayır, xanlıqları birləşdirməyə can atırdı. Bu mümkün olmadıqda isə ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Azərbaycan xanlıqlarının Rusiya və Gürcüstanla olan münasibətlərini yaxşılaşdırmağa səy göstərib. Çünki İrandan Ağa Məhəmməd şah Qacar tərəfindən təhlükə gözlənirdi. Gözlənən təhlükənin gücləndiyini hiss edən Vaqif ölkəni müdafiə etmək üçün qonşu dövlətlərlə ittifaq bağlayıb. Məhz Vaqifin belə bir siyasi fəaliyyətinin nəticəsi olaraq Qarabağ xanlığı Şuşa qalasını Qacarın hücumundan müdafiə edərək qoruya bilib. Lakin Qarabağ xanlığı Qacarın ikinci hücumunun qarşısını ala bilməyib. Nəticədə, 1797-ci ildə Şuşa qalasını işğal edən Qacar, digər rəhbərlərlə yanaşı, Vaqifi də həbs etdirib zindana saldırıb. Həbs edilməsinə baxmayaraq, milliyyətçilik hissi, millət sevgisi onu rahat buraxmayıb. Şahın öldürülməsi nəticəsində Vaqif həbsdən azad edildikdə, millətini sevən hər bir insan onu böyük həyacan və sevgi ilə qarşılayıb.

Ağa Məhəmməd şah Qacarın məğlubiyyətindən sonra İbrahim xanın qardaşı oğlu Məhəmməd bəy Cavanşir xanlığı öz əlinə alır. Məhəmməd bəy Cavanşir də əmisi kimi Vaqifə pis münasibət bəsləyir və onu öldürtmək üçün bəhanə axtarır. Bu zaman Vaqifin vəziyyəti daha çox ağırlaşır. O, İbrahim xana qasid göndərib yazdığı məktubda xanın tez qayıtmasını istəyir. Lakin məktubu aparan qasid tutulur və Vaqifin xana yazdığı məktub ələ keçir. Məhəmməd bəy Cavanşir 1797-ci ildə şairi və onun "alim" təxəllüsü ilə şeir yazan oğlu Əli ağanı Şuşa şəhərində öldürtdürür. Beləcə, bütün həyatını vətəninə və xalqına həsr edən şairin həyat yolu faciə ilə bitir.

Vaqif faciəli bir həyat yaşayıb. O, sadə bir müəllim olsa da, öz qeyri-adi qabiliyyəti və bacarığı sayəsində Qarabağ xanlığının baş vəziri kimi fəaliyyət göstərib, ömrünün sonunadək bu vəzifədə çalışıb. Dövrünün ən bilikli şəxsiyyəti sayılan Vaqif saray çəkişmələrinin qurbanı olub.

Molla Pənah Vaqifin yaradıcılığı Azərbaycan poeziyası tarixində mühüm mərhələlərdən biridir. Onun yaradıcılığı ilə Azərbaycan şeir tarixində yeni bir dövr başlanır. Vaqif lirikası ilə poeziyada yeni bir səhifə açılır, poeziyamızda nikbin bir əhvali-ruhiyyə, həyati və dünyəvi gözəlliyə pərəstiş hissləri qüvvətlənir. Realist şeirin ilk nümunələri onun adı ilə bağlıdır. Vaqif yüksək zövq, incə hisslər, dərin və nikbin duyğular şairidir. Diqqətəlayiq cəhət odur ki, istər yaradıcılığın, istərsə də ictimai fəaliyyətin bütün sahələrində Vaqif istedadı həmişə özünü göstərib. Onun dərin mənalı sözləri və tövsiyələri insanlar arasında və bütün məmləkətində təsirli olub. Hər kəsə yaxşılıq edər, kimsəyə sıxıntı yaratmazdı. O, həyatı sevən, xalqın böyük arzu və əməllərini tərənnüm edən bir şair idi.

Vaqifin yaradıcılığında məhəbbət lirikası əsas yer tutur. Gözəllərin vəsfi Vaqif lirikasının əsas mötividir. Şair onların bədii portretini böyük məharətlə yaradıb, etnoqrafik detalları, milli koloriti qabarıq şəkildə əks etdirib. Onun qələmə aldığı gözəllər bütün xarici məlahəti və daxili zənginliyi ilə təsvir edilir.

Vaqif lirikasının əsas mövzusu məhəbbət və insan gözəlliyinin tərənnümüdür. Sevgiyə, yüksək romantik təmələ əsaslanan ənənəvi münasibətdən fərqli olaraq, Vaqif dünyəvi, cismani məhəbbəti tərənnüm edir. O, sevgiyə fəlsəfi məna axtarmır, onu hər gün qarşılaşdığı gözəllər ruhlandırır. Belə ki, şair milli və dini ehkamları bir yana qoyaraq poeziya üçün gözəlliyin yeni tipini konkret şəkildə təsvir edir.

Molla Pənah Vaqifin əsərlərində Azərbaycan xalqının adət və ənənələri, yerli və məhəlli xüsusiyyətləri özünün parlaq əksini tapır. O, insanı fiziki və mənəvi cəhətdən kamil, harmonik inkişafda görmək istəyirdi. M.P.Vaqif dünya və dünyəvi ideallar şairidir. Nikbinlik, həyatsevərlik onun poeziyasının ümdə xüsusiyyətidir. Onun şeirlərində ictimai ədalətsizlik və bərabərsizliyə nifrət ifadə olunur. Böyük şairin yaradıcılığında ruh yüksəkliyi və həyata bağlılıq əsas motivlərdən biridir. O, xalqdan qüvvət almış, xalq ədəbiyyatının nikbin əhvali-ruhiyyəsindən qidalanıb. Fəqət bu dahi insana xas olan ruh yüksəkliyi onun bütün yaradıcılığı boyu davam etmir. Şairin qarşılaşdığı ağır şərait onun şəxsi əhvali-ruhiyyəsinə təsir edir. Bu da şairin yaradıcılığında kəskin dönüş yaranması ilə nəticələnir. Həmin illərin məhsulu olan əsərlərin ruhunda ciddi dəyişiklik özünü göstərir. Bu zaman şairin yaradıcılığında ictimai motivlər, həyatın, zamanın gərdişindən şikayət öz əksini tapır. Əvvəl yazılan əsərlərdən fərqli olaraq, bu şeirlərdə dərin hüzn, kədər, bədbin bir əhval-ruhiyyə özünü göstərir. Vaqif yaradıcılığındakı bu dönüşü aydın ifadə edən əsər onun "Görmədim" müxəmməsidir. Şairin ictimai məzmunlu əsərləri içərisində mühüm yer tutan bu müxəmməsi Məhəmməd bəy Cavanşirin hakimiyyəti illərində qələmə alınıb. Burada yaşadığı mühitdə həddindən artıq ədalətsizliklərə məruz qalan şairin etirazları, zəmanəsindən şikayətləri ifadə olunur:

Mən cahan mülkündə mütləq doğru halət görmədim,

Hər nə gördüm əyri gördüm, özgə babət görmədim.

Aşinalar ixtilatında sədaqət görmədim,

Biətü iqrarü imanü dəyanət görmədim,

Bivəfadan lacərəm təhsili-hacət görmədim...

Alimü cahil, müridi mürşidi şagirdü pir,

Nəfsi-əmmarə əlində sərbəsər olmuş əsir,

Həqqi batil eyləmişlər, işlənir cürmü-kəbir,

Şeyxlər səyyad, abidlər abusən qəmtərir,

Heç kəsdə həqqə layiq bir ibadət görmədim...

Baş ağardı, ruzigarım oldu gün-gündən siyah,

Etmədim, səd heyf kim, bir mahi rüxsarə nigah,

Qədr bilməz həmdəm ilə eylədim ömrü təbah,

Vaqifə, ya rəbbəna, öz lütfünü eylə pənah,

Səndən özgə kimsədə lütfü inayət görmədim.

Molla Pənah Vaqif çəkdiyi acıları özü dərk edərək, qəzəbini lakonik ifadə edir.

Vaqif nə qədər şəhər mühitində yazıb-yaratsa da, onun şeirlərində kənddən gələn ifadələr daha mühüm yer tutur. Şair gözəl saydığı hər şeyi həyatla, təbiət zənginlikləri ilə müqayisədə verir. Onun şeirləri məna, məcaz, duyğu, düşüncə zənginliyi ilə yüklüdür. Bir kitabı dolduracaq dərinliyi və genişliyi olan fikirləri asanlıqla bir neçə misrada söyləmək Molla Pənah Vaqufdə görünür. Şairin gözəllik meyarı kənd təbiətidir. Onun

İxtilatı şirin, sözü məzəli,

Ellər yaraşığı, ölkə gözəli

adlandırdığı gözəllər "kəklik yerişli", "maral baxışlı", "şahmar saçlı" qızlardır ki, bu sifətlərin hamısı kənddən, xalq ədəbiyyatından gəlir. Məhz buna görədir ki, Vaqif yaradıcılığı şifahi xalq ədəbiyyatına da qüvvətli təsir göstərib. Şifahi xalq şeirindən gələn və Vaqifin yaradıcılığında yüksək bir zirvəyə qalxan həyatsevərlik XVIII əsr Azərbaycan poeziyasının ən böyük nailiyyəti və üstünlüyüdür. Vaqif Azərbaycan poeziyasının ən görkəmli liriklərindən biridir. Xalqçıdır, obrazlar zənginliyi, cilalanmış bədii sənətkarlıq, canlı və ifadəli dil, gerçəkliyi nikbin dərketmə - bütün bunlar Vaqifin yaradıcılıq simasının ən əhəmiyyətli xüsusiyyətləridir.

Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında Vaqifin xidməti böyükdür. O, heca vəznində yazdığı şeirlərdə xalq dilinin zəngin xəzinəsindən sənətkarlıqla istifadə edib, onu ədəbi-bədii dil səviyyəsinə qaldırıb. Vaqifin şeirlərindəki realizm ünsürləri Azərbaycan poeziyasının inkişafına güclü təsir göstərib. Onun şeirlərində çox incəliklər sezildiyinə görə oxunduqca insana yenidən oxuma həvəsi verir.

Molla Pənah Vaqifin dövlət xadimliyi və şairliyi ona xalq içərisində böyük şöhrət qazandırıb. El arasında "hər oxuyan Molla Pənah olmaz" məsəli məşhurdur. Onun şeirlərinin bir qismi ilk dəfə M.J.Nersesovun tərtib etdiyi "Məcmueyi-divani-Vaqif və digər müasirin" kitabında toplanıb.Vaqif poeziyası XIX əsrdən rus, polyak, alman ədəbiyyatçılarının diqqətini cəlb edib.

J.V.Çəmənzəminlinin "Qan içində" romanı, Səməd Vurğunun "Vaqif" pyesi və R.Mustafayevin "Vaqif" operası şairə həsr edilib. Onun bir sıra şeirlərinə musiqi bəstələnib. Anadan olmasının 250 illik yubileyi ümumittifaq miqyasında keçirilib.

Gözəl şeir öz təravətinin heç bir zaman itirmir. Əsrlər keçir, nəsillər bir-birini əvəz edir, əsl sənət əsəri olan şeirlər həmişə dodaqlarda səslənir, ürəklərə təsir edir, dillərdə əzbər olaraq yaşayır. Belə şeirlərin tərif və təbliğə ehtiyacı yoxdur. Əsrlərin imtahanından çıxıb unudulmayan belə əsərlər klassik irsimizin ən gözəl nümunələridir. Molla Pənah Vaqif də öz təravətini əsrlərcə yaşadan klassik şeirimizin ölməz nümunələrini yaradan sənətkarlardan biridir.

Fazil QARAOĞLU,

professor

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 01.10.2026 / 16:19

Nazir Vilayət Eyvazov MDB-nin DİN Şurasının iclasında iştirak edib - FOTO

Tarix: 01.10.2026 / 15:39

Əbədiyyət günəşinə dönən Vətən sevdalıları...

Tarix: 01.10.2026 / 14:56

“Universitetdən qovulmağımın qarşısını Mir Cəlal Paşayev aldı” – Nizami Təhməzov

Tarix: 01.10.2026 / 11:00

Kürdəmirdə toyda zəhərlənənlərin sayı 91-ə çatdı - AQTA araşdırmalara başladı...

Tarix: 01.10.2026 / 00:25

Kürdəmirdə toyda kütləvi zəhərlənmə - 30 nəfər xəstəxanaya müraciət etdi...

Tarix: 30.09.2026 / 21:47

Kolleclərə qəbul planı da, tələbə marağı da azalıb...

Tarix: 30.09.2026 / 17:34

“Nar” “AiNar” rəqəmsal köməkçisini istifadəyə verdi

Tarix: 30.09.2026 / 14:35

DİN-in Mərkəzi avtobus zolaqlarına daxil olan sürücülərə müraciət etdi - VİDEO

Tarix: 30.09.2026 / 12:50

Cəlilabadda kütləvi zəhərlənmə - araşdırma aparılır...

Tarix: 30.09.2026 / 12:06

"Bələdiyyələr 300-500 min evdən əmlak vergisi toplaya bilmir" - Siyavuş Novruzov

Tarix: 30.09.2026 / 11:10

Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi (Qədim dövr)” əsəri haqqında fəlsəfi düşüncələr

Tarix: 29.09.2026 / 20:25

Daxili işlər naziri Şəkidə vətəndaş qəbulu və sıra baxışı keçirəcək

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 28.09.2026 / 22:22

Xüsusi şərtlərlə pensiya alan qulluqçuların pulları azala bilər...

Tarix: 28.09.2026 / 20:57

Azərbaycandakı Kürmük məbədinə Gürcüstan patriarxlığının iddiası... Real tarix...

Tarix: 28.09.2026 / 14:57

Dövlət qulluğuna qəbulun mürəkkəbləşdirilməsi ciddi suallar doğurdu...

Azərbaycanın regional və beynəlxalq əməkdaşlığında hərbi tərəfdaşlığın rolu sürətlə artır