Tarixdə iz buraxanlar: İbrahim Abay

Çağdaş qazax ədəbiyyatının qurucusu və yazılı ədəbiyyatın klassiki qəbul edilən İbrahim Abay, şairliyi ilə yanaşı, filosof, mütərcim, bəstəkar və dövlət adamı sifətlərilə də qazax türklərinin mədəniyyət tarixində yönləndirici bir təsirə sahibdir. Atası Kunanbay Özkenbay oğlu Arqın boyundan Tobuktu soyunun lideri olub. Onun qazax boyları arasında tutduğu mövqe o qədər mühüm və yüksək olub ki, sultan nəslindən olmadığı halda digər boylar onu "Sultan" seçiblər.
Anası isə Boşan soyunun tanınan bəyi Bertis nəslindən Ulcandır. 10 avqust 1845-ci ildə Çingiz dağları yaxınlığındakı Semeyin Kaskabulaq kəndində anadan olub. 1904-cü ildə 59 yaşında vəfat edib. Əsl adı İbrahimdir. Abay adı anasının oğluna qarşı olan sevgi ifadəsindən irəli gəlir. Şair bu ifadəni sonradan ləqəb olaraq istifadə edib.
İbrahim Abay ətrafındakıları heyran edəcək dərəcədə nəcib insanlardan biri olub. O, mədəni, şəfqətli, dostpərəst, sərt və qırıcı mübahisələrdən xoşlanmayan bir xüsusiyyətə sahib idi. Diqqətə layiq cəhət odur ki, istər yaradıcılığının, istərsə də ictimai fəaliyyətinin bütün sahələrində Abay istedadı həmişə parlaq şəkildə özünü göstərib. Onun adı bütün dünyada qazax şeirinin şərəf və şöhrət rəmzinə çevrilib.
Yüksək ideya və bədii keyfiyyətlərinə görə bu dahi insanın əsərlərinə maraq gündən-günə artıb və güclənib. Qeyri-adi yaradıcılığı, qabaqcıl fəlsəfi dünyagörüşü ilə millətinin həyatını dərindən əks etdirən şair qəhrəman əsgərlərin və yaradıcı insanların parlaq surətlərini yaradıb. Yüksək vətənpərvərlik duyğuları, insaniyyəti, humanizmi, xalqlar dostluğu, təmiz ailə məhəbbəti İbrahim Abayın şeirlərinin tərkib hissəsidir. O, sözün əsl mənasında həyatı sevən, əsrin müsbət yaradıcı ruhunu, xalqın böyük arzu və əməllərini tərənnüm edən bir şair idi.
Şairin gözəl xasiyyətinə iki adam təsir edib. Biri onda dövlət və millət sevgisi oyandıran, ədalət və həqiqət fikrini inkişaf etdirən sərt təbiətli atası, digəri isə sevgi, eşq, mərhəmət və gözəllik hisslərini inkişaf etdirən anasıdır. İbrahim Abay ilk şeirini hələ 13 yaşında ikən yazıb.
Şair Semey mədrəsəsində oxuduğu zaman buradakı dil bilgilərilə qane olmayıb, ərəb və fars dillərilə birlikdə Türk dünyasının şimalında dövrün ortaq dili olan çağatay dili ilə də yaxından məşğul olub. Buna görə də şairin 19 yaşına qədər yazdığı şeirlərdə çağatay şeirlərinin və şərq mədəniyyətinin izləri açıqca hiss edilir. Şairin bu illərdə yazdığı şeirlərdə Nizami, Füzuli, Firdovsi və Nəvainin adları da keçir.
Abayın faydalandığı digər bir mənbə isə rus ədəbiyyatıdır. Ögey qardaşı Kaliola Öskenbay vasitəsilə rus ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olan Abay daha sonra Rüsiyanın bəzi yazıçı və ziyalıları ilə görüşlər keçirib, rus ədəbiyyatını dərindən mənimsəyib, bir çox əsərini də qazax dilinə tərcümə edib. Abayın həyatını araşdıran alimlərə görə, şair rus ədiblərindən Puşkin, Lermontov, Tolstoy, Saltıkov-Şedrin, Nekrasov, Belinski, Gertsen, Çernışevski və Dobrolyubovu tanıyıb. Qərb şairlərindən Höte, Bayron; filosoflardan Spinoza və Darvin kimi dahilərin həyatlarını araşdırıb, Puşkin, Lermontov, Tolstoy, Turgenev, Nekrasov, Krılov və Höte kimi tanınmış dahilərin əsərlərindən bir çoxunu qazax dilinə tərcümə edib.
İbrahim Abay yazılarının mövzusunu zamanından alıb və dövrünün məsələlərinə toxunub. Məşhur qələm sahibi hər şeydən əvvəl hər kəsin böyük həyacanla diqqətini çəkən üslubu ilə özünü kütlələrə sevdirib.
Onun üslubundakı təbiilik və səmimiyyət, suyun axışı kimi rəvan, sadə üslubu məcazındakı doğruluq və rahatlıqdan doğar. Dili cəlbedicidir. Realist görünmək qorxusu ilə şivə təqdirlərinə qacmaz, üslubuna ayıb cümlə və çirkin söz qatmazdı.
Tarixi şəxsiyyət Abayın əsərlərinin üçüncü mənbəyi isə milli mədəniyyətidir. Şairin ruhundakı incəliyi, coşqunluğu və zəkası onun çox mürəkkəb fəlsəfi fikirləri ana dildə rahatca tələffüz etməsinə yol açıb. Kekitay İsaqulu: "Abay 20 yaşında ikən xalqın arasında xatiblik edib. Xalqını tanıyıb, ənənəsini öyrənib, hələ gənc yaşlarından etibarən hörmətlə qəbul edilən və dinlənən şeirlərini, hikmətli sözlərini hər kəsə qəbul etdirib..." - sözlərilə Abayın xalq ədəbiyyatını dərindən və çox yaxşı bildiyinə və hərtərəfli inkişaf etdirdiyinə şahidlik edir.
Onun əsərlərinin çoxunda bariz bir şəkildə sevgi və şəfqət təlqinləri müşahidə edilir. Yalan, riya kimi cəmiyyət qüsurlarını israrla müzakirə edib, bu kimi davranışların türk millətindən uzaq olduğunu açıq bir şəkildə qeyd edib.
Araşdırmaçılar Abayın əsərlərini üç qrupa ayırırlar: a) qazax türkcəsilə yazılan şeirlər; b) ruscadan qazax tükcəsinə tərcümə etdiyi mənzumələr; c) nəsrlər: 45 "Qara söz(nəsihət)," 3 məqalə və bir məktub.
İbrahim Abayın şeirləri dünya dillərinin bir çoxuna tərcümə edilib. Onun şeirlərindəki dil ifadə gücü ilə xəyal dünyasının, eyni zamanda çağdaş qazax ədəbiyyatının yazılı ilk nümunələrini əmələ gətirir. Bilindiyi kimi, bu dahi şair rus dilində şeir yazmayıb. Ancaq ruscadan tərcümə etdiyi şeirlərin böyük bir qismində bəzi mənzumələri özü yenidən şəkilləndirib.
Şairin şeirlərində istifadə etdiyi dil qazax dilçiləri tərəfindən tədqiqat mövzusu olub və bu sahədə çox sayda qiymətli əsərlər ortaya qoyub. "Abay dilinin tədqiqatı" qazax alimləri üçün zəngin bilgilərə qovuşma imkanı verib. Abayın əsərlərində istifadə olunan dil haqqında diqqətçəkici məlumatları verən K.Jumaliyevdir.
O, qələmə aldığı əsərində belə deyir: "İbrahim Abayın yaşadığı dövrdə qazaxların ədəbi dilini, qəlibləşən ifadələri zamanının texnik metodları ilə inkişaf etdirib, o dövrdə dilə hakim olan çağataycaya və tatarcaya qarşı qazax dilini zənginləşdirib. Buna görə yeni sözlər, ifadə qəlibləri qurub, şeir tipli qəlibləşən şəkillərini pozaraq ona canlılıq və hərəkətlilik gətirib. 1968-ci ildə nəşr edilən "Abay dili lüğəti" şairin geniş dil mədəniyyətini göstərir".
Abayın şeirlərində və nəsrlərində vermək istədiyi xəbərlər olduqca çoxdur. O, hər şeydən əvvəl dövrün ən böyük çatışmazlığı və ciddi məsələsi olan idarəçilərin xalqa qarşı pis davranışlarını tənqid edib, xalqı öyrənməyə və birləşməyə çağırıb. Ədalətsizlik, mədəniyyətsizlik, paxıllıq, özünü öymə, yalan, dedi-qodu və tənbəllik kimi mənfi halları bütün həqiqətləri ilə ortaya çıxarıb və tənqid edib. Sosial həqiqətlər və cəmiyyət içərisindəki bərabərsizlikləri simvolik təsvirləri ilə ortaya qoyub.
Abaydan əvvəl ədəbiyyatda müxtəlif tərzlərdə işlənən qadın mövzusu onun bir çox əsərlərində də yer alıb. O, "Mashut" adlı poemasında qadının sosial həyatdakı yeri və əhəmiyyətinə diqqət çəkir. Qadının ev içərisindəki rolunu, ümumiyyətlə, millətin həyatındakı təməl funksiyasını çox dərindən, incəliklərinə qədər anladıb. Abayın təsvir etdiyi qadın, ənənələrimizdəki türk qadını tipidir. Yəni ailəni quran iki quşdan biridir. Kişi qartal kimi gücün və qoruyuculuğun simvoludur. O, zaman-zaman hirslənib bağırsa da, qadın hər zaman ailədə müvazinət ünsürü olmalıdır. Bir göyərçin kimi sevgi və şəfqətlə ailə səadətini davam etdirməli, ağlından mükəmməl, hərtərəfli istifadə etməlidir. Bu fikirlər bizə "Dədə Qorqud" hekayələrindəki qadın tiplərindən tanış gəlir. Şərq mədəniyyətindən uzaq olmayan bu türk mədəniyyətinin içərisində yetişən şairin şeirlərində də bu tiplər yaşadılıb, qadının ailə içərisindəki roluna, yaşayışına islamiyyətə uyğun bir tərzdə qiymət verilib.
Dahi şair, filosof Abay insanı reallığına görə qəbul edər: doğular, böyüyər və ölər. Ancaq insanı heyvandan ayıran ən mühüm fərq onun həqiqətlər arxasınca qaçmağa çalışması, elmlə məşğul olması, faydalı işlər görməsidir. Abay ağlın gücünə inanan bir şair olub. O: "Bir şey ağlınıza yatmırsa, ona inanmayın" - deyib.
Türk dünyasının tarixi şəxsiyyəti İbrahim Abay qazax türklərinin yaşayış tərzindən gələn "doğru olma" şüuruna sahib olub. O, 45 nəsihətdən meydana gələn "Qara söz" adlı kitabının 32-ci qara sözündə elmlə məşğul olan, öyrənmək həvəsinə qapılan insanlara nələri bilməsini bu sətirlərlə anladıb:
"Elm arxasınca gedənlər, bunu dünya nemətlərindən faydalanmaq qayəsi ilə etməməlidirlər.
Elmi həqiqi məqsədlə bilmək üçün öyrənmək lazımdır. Elm rəqabət qayəsi ilə öyrənilməməlidir. Rəqabət insanı pozar.
İnsan həqiqəti ürəklə öyrənməlidir. Əgər bir adam özü bir şeyə hörmət göstərməzsə, bunu başqasından necə gözləyə bilər?
Elm mülahizə və mühafizə ilə inkişaf edər.
Elmi qoruyan çox ciddi bir xapakterə sahib olmalıdır. Bu xarakter pozulmamalıdır. Birinin boş sözünə uyaraq bir anlıq xoşbəxtliyə aldanılırsa, xarakterin sağlamlığı pozular. Bundan sonra isə oxuma və öyrənmənin heç bir faydası olmaz".
Abayın bizlərə hədəf olaraq göstərdiyi bu beş xüsusiyyət Mövlanə Cəlaləddinin "Məsnəvi" adlı əsərindəki hekayələrdə, Yunus Əmrənin dünyagörüşündə və şair Məhməd Akif Ərsoyun düşüncə tərzinin təməlində olan xüsusiyyətlərlə eynidir. Bir-birindən uzaq coğrafiyalarda təxminən eyni təməl fikirləri ifadə edən bu məşhur türk ədəbiyyatçılarının ortaq mədəniyyətləri bizə zövq verir və biz tam bir qətiyyətlə onların tövsiyələrinə əməl etməliyik.
Qazax ədəbiyyatına gur bir səs qazandıran Abay özündən sonra yetişən çox sayda şairə və ziyalıya təsir edib, milli mücadilə, siyasət və pedaqoji sahələrdə Əhməd Bəydursunoğlu (1873-1937), Mağcan Cumabayoğlu (1896-1937) və Miryaqub Dulatoğlu (1885-1936) kimi qiymətli adların yetişməsinə vəsilə olub. Təəssüflər olsun ki, sayılan bu üç ad və daha bir çoxları 1937-ci ildə rusun qeyri-insani siyasəti nəticəsində həyata keçirilən ziyalı qətliamı ilə müxtəlif işgəncə və zülmlərə uğrayıb, vətənlərindən Sibirə sürgün edilib, öldürülüblər. Ancaq qazax ziyalıları bu şəhidləri uzun illər boyunca rəsmi kitablarda yox deyiləcək qədər az yer almalarına baxmayaraq unutmayıblar, milli hafizələrində saxlayıblar. 1980-ci ildən sonra onlara layiq olduqları haqlı dəyərli sözlərlə və yayınladıqları əsərlərlə verməyə çalışıblar.
Bax, Abay bu ziyalı insanların yetişməsi üçün tarixi seyr içərisində taleyin ən uyğun mövqedə yerləşdirdiyi parlaq bir ad olaraq yerini alıb. O, bütün varlığı ilə doğma xalqının adət və ənənələri ilə bağlı olan, xalqın ən gözəl sifətlərini hamıdan artıq duyan və hamıdan çox sevən bir qələm sahibi olub. Onun yaradıcılığı yalnız öz xalqı üçün deyil, bütün həqiqət aşiqləri üçün qiymətli və əzizdir.
Fazil QARAOĞLU,
professor