Muğanımız - tariximiz, sərvətimiz

Tarix: 13.05.2016 / 01:41
Bölmə: Sosial

...Sükuta qərq olmuş ürəyimlə mən

Keçirəm yenə də Muğan çölündən.

Yanında balası, yağış gölündən

Əyilib su içir bir ana ceyran!

Çoxlarımız Muğanı Səməd Vurğun poeziyasından tanıyıb sevmişik. Heç kəsə qəribə gəlməsin, mənə elə gəlir ki, Muğanın obrazını, necəliyini, təbiətini, relyefini, flora və faunasını Səməd Vurğun qədər incəliklə ifadə edən olmayıb. Təsadüfi deyil ki, onun poeziyasında Muğanın qışı da, baharı da, payızı da, yayı da canlı boyalarla təsvir edilib. O, "Muğan" poemasında yazırdı:

De, yolun düşdümü Muğan düzünə?

Piyada gəzdinmi çölləri sən də?

Söz qoşub ceyranın qara gözünə,

Dincini aldınmı bir göy çəməndə?

Muğan düzü (Muğan çölü), Muğan eli Azərbaycanın həm güneyində, həm də qüzeyində var. Hər ikisi də əziz, hər ikisi də doğma. Anamız Azərbaycanın qoşa hörüyüdür Muğanlar.

Muğan haqqında yazarkən tarixi mənbələrə müraciət etməyi lazım bildik. Məlumatlara görə, Azərbaycanın cənub-şərq hissəsində geniş bir sahəni əhatə edən Muğan şimalda Şirvan, qərbdə Qarabağ, cənubdan isə Cənubi Azərbaycanla sərhədlənir.

Ucu-bucağı görünməyən əfsanəvi Muğan düzü əkinçilik və maldarlıq üçün yararlı olduğundan, hələ qədim dövrlərdən məskunlaşıb. Bəllidir ki, bölgədən Araz və Kürün keçməsi əkinçiliyin inkişafı üçün təbii imkan yaradır. Bol sulu Araz və Kür Muğan düzünə həyat verib həmişə. Məlumdur ki, bu çaylardan çəkilən arxların köməyi ilə süni suvarma sistemləri yaradılıb və əhali burada əkinçiliklə, digər fəaliyyətlə məşğul olub. Tarixçilər yazır ki, qədim arx izləri indi də Muğanın bəzi yerlərində (Sabirabad və Saatlı bölgəsində) qorunub saxlanır. Tarixi mənbələrdə bu nəhəng suvarma sistemləri Govurarx adlandırılır. Tədqiqatçılar qeyd edir ki, Muğanda həyati əhəmiyyətə malik olan suvarma arxları tez-tez dağıdılırdı. Çingiz xanın hərbi qüvvələri XIII əsrin əvvəllərində Mingixanın başçılığı altında Muğana hücum edərkən suvarma sistemlərini də dağıdıb. 1368-ci ildə Teymur dağılmış sistemi bərpa etdirib. Məlum olduğu kimi, orta əsrlərdə nəhəng şəhərlər və digər yaşayış yerləri iri çay, göl və dəniz kənarlarında salınırdı. Muğan ərazisində Kür və Araz sahillərində belə şəhərlərin salınması təbii idi. Muğanın təbiəti barədə orta əsr yazılı mənbələrində xeyli məlumat var. Həmdullah Qəzvinin "Hüzhət əl-Qülüb" əsərinin dördüncü bölməsi Muğan və Arran əyalətlərinin təsvirinə həsr edilib. Həmidullah Qəzvini yazırdı: "Bu əyalətlərin havası isti və nəmişlidir. Əyalət Şirvan və Xəzər dənizi ilə sərhədlənir. Payızda Savalan dağları görünməz olanda bütün ərazidə ot quruyur (dirmanə) və zəhərli olur. Yazda onun zəhərliyi aradan qalxır. Savalan göründüyü vaxt otlaq tamamilə təhlükəsiz olur".

H.Z.Şirvani Muğan barədə daha ətraflı yazır: "Muğan məşhur bir vilayətdir. Qədim şəhərləri və böyük nahiyələri var. Beşinci iqlimdən hesab olunur. Ab-havası xoş və gözəldir. Şimaldan onun sərhədi Şirvandır. Cənubdan Cənubi Azərbaycanla, şərq tərəfdən Talış, qərbdən Gürcüstanla sərhədlənir. Zəhərli otları çoxdur. Mal-qaranı onun zəhəri öldürür. Baharda otların zəhəri azalır. Deyirlər oranı Muğan adlı bir adam bina edib. Bəziləri isə deyir ki, oranı müğlər və möbüdlər abad etmişlər. Uzaqdan gələn adamlarla mehribandırlar. Qızılbaş tayfasından şahsevənlər o ölkədə çoxdur".

Tədqiqatçılar yazır ki, arxeoloji tədqiqatlar zamanı Muğandaki Saatlı və Sabirabad ərazisində Araz çayının qədim yataq yerlərinin şahidi olduq. Çay yataqları qalın duz təbəqəsi ilə örtülüb. Bu dəyişiklik Sabirabad ərazisində (Muğan-Güdəcühür arasında) Kür çayında da baş verib. Dəyişmiş çay axarı indi də aydın müşahidə edilir.

Muğan ərazisində min illər boyu hər iki çay axarı bir neçə dəfə dəyişib. Ərazinin düzənlik, torpaq laylarının isə yumşaq olması bunun üçün təbii imkanlar yaradıb.

Məlumatlara görə, Araz çayı axırıncı dəfə 1896-cı ildə özünə yeni yataq açmış, suyunun xeyli hissəsini bu yataqla axıtmış və bunun nəticəsində Muğanda bir çox göllər əmələ gəlmiş, onların ətrafında qamışlıqlar yaranıb.

Muğan ərazisində yerləşən rayonlardan biri günümüzün inkişaf etmiş inzibati ərazilərindən olan Saatlıdır. "Saatlı" etnoniminin özü olduqca maraqlıdır. Bu etnonim necə yaranıb? Məlumatlara görə, XIV əsrin sonunda Arpaçayın aşağı axarı və Araz çayının sağ sahilində yerləşən Çuxur Səəd adlı əyalətdə yaranıb. Əvvəllər Arpaçayın aşağı axarı və Arazın sağ sahilində yaşayan saatlıların xeyli hissəsi XV əsrin 30-cu illərindən qonşu ərazilərə köçmüşlər. Saatlıların bir qismi Qazax zonasında, 1795-1798-ci illərdə isə digər bir hissəsi Qarabağda məskunlaşmışlar. Saatlı tayfasının adı Çuxur Səəddə yaşayan tayfanın, yaxud Əmir Səədin adını daşıyan və qədimdən Ağrıdağ vadisində yaşamış Azərbaycan türklərinin-Saadlı tayfasının etnik adıdır.

Saatlı haqqında yazılır ki, yayı quraq keçən mülayim isti, yarımsəhra və quru çöl iqlimi olan Saatlı rayonu ərazisində qədim dövrə aid yaşayış məskənlərinin olduğu sübut edilib. Azadkənd, Fətəlikənd, Cəfərxan, Varxankənd, Əlisoltanlı kəndlərində e.ə. II-III minilliklərə aid arxeoloji abidələr, o cümlədən saxsı qabların qalıqları tapılıb.

Saatlı rayonunun Muğan düzünün mərkəzində yerləşməsi, Araz çayının bol suyu bu ərazidə əhalinin məskunlaşmasına, əkinçilik, heyvandarlıq və quşçuluqla məşğul olmasına əlverişli şərait yaradıb. Saatlı rayonunun hazırkı Cəfərxan kəndində hələ XX əsrin əvvəllərində yaradılmış təcrübə stansiyası, sonralar "Muğan-təcrübə meliorasiya stansiyası" adını almış məntəqənin Muğan düzündə torpaqların şoranlaşmasının qarşısının alınmasında, meliorasiya işlərinin elmi-nəzəri əsaslarla aparılmasında böyük rolu olub. Xüsusən XX əsrin 50-ci illərindən sonra bu stansiyanın fəaliyyəti genişlənərək bölgədə əsl elmi bazaya çevrilib. Görkəmli tədqiqatçı alimlərimiz C.Ə.Əliyev, S.X.Hüseynzadə, V.P.Valabuyev və digərləri uzun illər həmin Cəfərxan Muğan-təcrübə meliorasiya stansiyasında səmərəli elmi tədqiqat işləri aparmışlar.

Saatlı rayonunun təşkil edilməsi 1941-1945-ci illər müharibəsi dövrünə düşüb. Həmin illərdə rayondan 1600 nəfər cəbhəyə göndərilib və onlar 77-ci, 223-cü, 402-ci, 416-cı diviziyalarda şərəflə döyüşüblər. Onlardan 533 nəfər həlak olub. 1949-cu ildə Ermənistan SSR-in bir sıra rayon və kəndlərindən zorla qovulmuş azərbaycanlı əhalinin xeyli hissəsi, 1953-cü ildə Mərkəzi Komitənin xüsusi göstərişi ilə İranla sərhəd ərazidən köçürülən Cəlilabad rayonunun 7 kəndinin əhalisi, 1958-1959 və 1989-cu illərdə Orta Asiya respublikalarından Axıska türkləri, 1988-1989-cu illərdə başlanan Ermənistanın işğalçılıq siyasəti nəticəsində Qərbi Azərbaycandan dədə-baba torpaqlarından didərgin salınan soydaşlarımızın müəyyən hissəsi Saatlı rayonunda məskunlaşıb.

Ermənistanın respublikamıza təcavüzü nəticəsində başlanan müharibədə Saatlı rayonunun gəncləri də qəhrəmancasına döyüşmüşlər. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda gedən döyüşlərdə Saatlı 116 nəfər şəhid verib. 1995-ci ilin mart hadisələrində igidcəsinə həlak olmuş Hüseynov Elşən İbrahim oğlu qəhrəmanlığına görə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Azərbaycan Respublikasının digər bölgələri kimi Saatlı rayonunun da sosial-iqtisadi və mədəni-siyasi həyatının bütün sahələrində dirçəliş və inkişaf, əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi 1970-ci ildən sonra başlanıb. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əlirza oğlu Əliyev Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi işlədiyi dövrdə 3 dəfə-1974, 1976 və 1980-ci illərdə, müstəqil Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olduğu dövrdə isə 1998-ci ildə Saatlı rayonunda olub, rayonun iqtisadiyyatının dirçəldilməsi, əhalinin həyat səviyyəsinin və rifah halının yaxşılaşdırılması üçün tapşırıq və tövsiyələrini verib.

XX əsrin 70-80-ci illərində Saatlı rayonunda 19 məktəb binası, 390 çarpayılıq mərkəzi xəstəxana, 450 yerlik mədəniyyət sarayı, 11 kənd həkim məntəqəsi, musiqi məktəbi, 450 yerlik məktəbəqədər müəssisələr, 32 mənzilli beşmərtəbəli 2 yaşayış binası, ikimərtəbəli univermaq, universam, bir sıra idarə və müəssisələr üçün yeni inzibati binalar, pambıq təmizləmə və süd zavodları, çörəkbişirmə kombinatı tikilərək rayon əhalisinin istifadəsinə verilib, çoxsaylı sənaye, nəqliyyat və xidmət təşkilatları yaradılıb.

Məlumatlara görə, müstəqillik illərində rayonda tikinti-quruculuq, abadlıq işləri geniş vüsət alıb. Həmin illərdə Araz çayı üzərində uzunluğu 238 və 320 metr olan iki böyük körpü, 800 yerlik "Came" məscidi, 2030 yerlik 8 yeni məktəb binası, 750 yerlik iki şadlıq sarayı, şəhidlərin xatirəsinə abidə kompleksi, 31 mart - azərbaycanlıların soyqırımı xatirə kompleksi, "Heydər" parkı, "Muğan" və "Fəvvarələr" parkları, 5 yeni həkim məntəqəsi, stadion, idman meydançaları, quşçuluq broyler fabriki, çoxsaylı sosial obyektlər və özəl istehsalat müəssisələri tikilərək əhalinin istifadəsinə verilib.

Qeyd edək ki, 2004-cü ildə Heydər Əliyevin adını daşıyan meydanda xalqımızın böyük oğlunun əzəmətli büstü qoyularaq abidə kompleksi ucaldılıb.

Tədqiqatçılar yazır ki, rayona Saatlı şəhəri və Azadkənd, Varxan, Qarayevkənd, Mircəlal, Nəsimikənd, Şirinbəyli, Fətəlikənd, Xanlarkənd, Əlisultanlı, Potubəyli, Hacıqasımlı, Kamallı, Qaracalar, Gömuşçu, Seyidoba, Qara-Nuru, Qazanbatan, Qıraqlı, Bəylik, Mustafabəyli, Yeni Novruzlu, Məmmədabad, Əliabad, Genişkənd, Nərimankənd, Dəllər, Novruzlu, Musalı, Sarıcalar, Cəfərxan, Əbilkənd, Mollavazlı, Sımada, Günəşli, Bəylər, Dədə Qorqud, Heydərabad, Əhmədbəyli, Qaralar, Məzrəli, Naharlı, Soltanabad, Çolpı kəndləri daxildir.

Saatlı rayonunun ərazisi düzənlikdir və dəniz səviyyəsindən 28 metr aşağıdır. Antropogen çöküntüləri yayılıb. Yayı quraq keçən mülayim isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi var.

Ərazisindən Araz çayı, şimal sərhədindən Kür çayı, Sabir adına və Aşağı Muğan suvarma kanalları, Mil-Muğan kollektoru keçir. Sarısu gölünün bir hissəsi rayonun ərazisindədir.

Rayonda boz-çəmən, boz, şorakət, bataqlıq-çəmən torpaqları yayılıb. Bitkiləri əsasən yarımsəhra və səhra tiplidir. Heyvanları: çöl donuzu, qumsiçanı, su qunduzu, canavar, tülkü, dovşan, ilan, çaqqal və s. Quşları: bəzgək, turac, dovdaq və s. Saatlı əsasən kənd təsərrüfatı rayonudur, təsərrüfatlarında pambıqçılıq, taxılçılıq, heyvandarlıq, tərəvəzçilik və s. mühüm yer tutur. "Saatlı Pambıq" ATSC-nin emal zavodu, "Şəki İpək" ASC-nin pambıqçılıq idarəsi və pambıq qəbulu məntəqəsi, "Pambıq" kiçik müəssisəsi, şirə emalı müəssisələri, 16 un dəyirmanı, 2 üzlük plitə sexi, quşçuluq-broyler sexi və s. var.

Qeyd edək ki, rayonda 48 ümumtəhsil məktəbi, peşə liseyi, 6 məktəbdənkənar tərbiyə müəssisəsi, 19 məktəbəqədər tərbiyə müəssisəsi, mərkəzi kitabxana, 63 kitabxana filialı, 27 klub, kinoteatr, yeddiillik uşaq musiqi məktəbi, tarix-diyarşünaslıq muzeyi, rəsm qalereyası, 7 xəstəxana, 17 həkim ambulatoriyası, 16 feldşer-mama məntəqəsi, gigiyena və epidemiologiya mərkəzi, 16 aptek, idman mərkəzi, voleybol klubu və s. var.

Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən olan, tariximizin, mədəniyyətimizin, mənəviyyatımızın beşiklərindən sayılan Muğan əbədi sərvətimizdir. Bu sərvətlə hələ neçə əsrlər sonra da nəsillər öyünəcək. Tariximizin Muğan adlı böyük bir abidəsi var və bu abidə yüzillər uzunu xalqımızın qürur mənbəyi olacaq. Yovşanlı, pambıqlı Muğan çöllərindən əsən rüzgar hər zaman ruhumuza sevinc çiləyəcək...

İradə SARIYEVA

Yazı Azərbaycan Mətbuat Şurasının və Saatlı Rayon İcra Hakimiyyətinin "Muğanımız - tariximiz, sərvətimiz" mövzusunda keçirdiyi müsabiqəyə təqdim olunur.

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 11.07.2026 / 19:45

"Soyqırım və deportasiya qurbanlarına dəstək" adlı layihənin icrası davam edir

Tarix: 11.07.2026 / 19:03

Yazıçı-publisist Aydın Tağıyevin kitabının təqdimatı olub - FOTO

Tarix: 11.07.2026 / 09:44

Vətənə və xalqa xidmət edən ömür Doğum gününüz mübarək, hörmətli Rasim Məmmədov!

Tarix: 10.07.2026 / 19:55

Ermənilərin məhkəməsi çıxışlarla davam etdirilib FOTO

Tarix: 10.07.2026 / 18:40

Xaricdə təhsil şirkətləri ilə bağlı vətəndaşlara xəbərdarlıq edildi... - "özünü "təhsil ekspertləri" kimi təqdim edənlər..."

Tarix: 10.07.2026 / 17:35

Nazir Vilayət Eyvazovun göstərdiyi rəqəmlərlə bağlı müzakirə başladı - necə və hansı üsullarla?...

Tarix: 10.07.2026 / 17:19

Professor Məhərrəm Zülfüqarlının “ Atillanın yeni sərgüzəştləri” kitabı nəşr olundu - FOTO

Tarix: 10.07.2026 / 15:58

“XXI Əsrin Qadınları” İctimai Birliyinin layihəsinin yekun tədbiri Ağsuda keçirilib

Tarix: 10.07.2026 / 15:41

Marketlər yerli istehsalçılardan 100 min manat istəyir? – Deputatdan iddia...

Tarix: 10.07.2026 / 15:27

Ölkədə qulaqdibi xəstəliyinin artması iddiaları ilə bağlı rəsmi açıqlama...

Tarix: 10.07.2026 / 14:34

Kəlbəcərdə mina partladı...

Tarix: 10.07.2026 / 14:18

Bakıda sərnişinlərdən küsən avtobus sürücüsü ilə bağlı QƏRAR VERİLDİ...

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 09.07.2026 / 21:52

İrandan Trampa “İrəvan mesajı” - sülh olmasa, TRIPP marşrutuna dözmərik...

Tarix: 09.07.2026 / 19:38

Vətəndaşın məmurlarla birbaşa ünsiyyətində sıfır hədd - rəqəmsallaşma dövrünün hədəfi...

Tarix: 09.07.2026 / 18:51

Çin və ABŞ-ın mübarizə apardığı Gürcüstan limanında Azərbaycan həlledici söz sahibinə çevrilir...

Diasporumuza Rusiyada problemlər yaradılandan sonra Avropa, Amerika istiqamətində fəallıq başladı...