Azərbaycan Demokratik Respublikası və azərbaycançılıq ideyasının dövlət konsepsiyasına çevrilməsi...

Tarix: 05.03.2016 / 00:32
Bölmə: Sosial

Azərbaycançılıq məfkurəsini yaradan şəxsiyyətlər bu müqəddəs ideyanı ədəbiyyatda, mədəniyyətdə, dövlətçilikdə və digər sahələrdə inkişaf etdirib. Bu proses günümüzdə də davam etdirilir. Bilirik ki, son illər Azərbaycan elminin inkişafı ilə bağlı rəsmi səviyyədə saysız sənədlər qəbul edilib, sərəncam və fərmanlar verilib. Müasir Azərbaycan elmi milli ideologiya, azərbaycançılıq ideyası istiqamətində inkişaf edir.

Azərbaycan elmi ilk növbədə azərbaycançılığa, onun inkişafına xidmət etməlidir.

Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə də milli ideologiya, təhsil və elm siyasəti bir-birinə uyğun şəkildə həyata keçirilib.

"Ulu dil" saytı milli ideologiya konsepsiyasından bəhs edərkən yazır ki, hər bir xalqın milli azadlıq hissi, müstəqillik meyli onun özünü dərk etməsi prosesində formalaşır, həqiqi məna və aydın yönüm kəsb edir. Saytın yazdığına görə, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə "millətə hər bir fitnə-fəsadın mənbəyini göstər, onun nə tərəfdən və nə cür gəldiyini bildir, o zaman əminiz ki, millət nə edəcəyini bilər" fikrini irəli sürürdü. Mənbə bildirir ki, geniş maarifçilik və ardıcıl təbliğat güclü siyasi fəallıq yaratsa da, müstəqilliyi əldə etmək üçün ümummilli strateji mübarizə proqramı daha vacibdir. Bu prosesin zəruri tələblərindən biri milli ideologiyanın yaradılmasıdır: "Bütövlükdə, millətin mənafeyini, istək və arzularını ifadə edən ideyalar sistemi kimi milli ideologiyanın yaranması obyektiv tarixi hadisə kimi ilk növbədə milli azadlıq hərəkatı ilə bağlıdır, onun dalğaları üzərində yüksəlir və ona şüurlu nəzəri istiqamət verir. Azərbaycanda milli ideologiyanın yaranması heç də subyektiv meylin tələbi deyil, uzunmüddətli təbii-tarixi prosesin daxili məntiqi nəticəsi və ifadəsidir. Tarixi keçmişimiz bu meyli təsdiq edir".

Sayt Azərbaycan Respublikasının Prezidenti mərhum Heydər Əliyevin "Azərbaycan xalqı əsrlər boyu azadlıq arzusu ilə yaşamış, milli azadlıq, istiqlal uğrunda mübarizə aparmışdır. Xalqımız çoxminillik tarixində dəfələrlə öz milli azadlığına nail olmuş, milli dövlətini yaratmış, lakin sonralar müxtəlif səbəblər üzündən bunlardan məhrum olmuşdur. Orta əsrlərdə Azərbaycan xalqı Nizami, Xaqani, Nəsimi, Füzuli kimi dahilər yetirmiş və onlar azadlıq hissləri ilə yaşayıb yaratmışlar. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan çar Rusiyasının tərkibində, onun əsarəti altında olarkən azadlıq ideyaları ilə yaşayan ölkənin mütəfəkkir adamları, qabaqcıl siyasi xadimləri, yazıçı və şairləri olmuşdur. Mirzə Fətəli Axundov, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Seyid Əzim Şirvani, Üzeyir Hacıbəyov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi şəxsiyyətlərin yaradıcılığında milli azadlıq hissləri öz əksini tapmışdır. Siyasi rejimdən, kiminsə əsarəti altında yaşamasından asılı olmayaraq, xalqımız həmişə milli azadlığa, istiqlala can atmışdır" - fikrinə də yazıda yer verib.

Sayt yazır ki, bütün şüurlu həyatını vətənin mədəni dirçəlişinə həsr etmiş Mirzə Fətəli Axundov ilk dəfə ictimai-fəlsəfi fikir tariximizə "millət", "millətsevərlik", "milli tərəqqi" kimi anlayışları gətirib. Saytın yazdığına görə, görkəmli ictimai xadim və maarifçi demokrat Məhəmməd ağa Şahtaxtlı 1891-ci ildə "Kaspi" qəzetində dərc etdirdiyi "Zaqafqaziya müsəlmanlarını necə adlandırmalı?" məqaləsində "azərbaycanlı" və "Azərbaycan dili" sözlərini leksikonumuza gətirib: "Məlumdur ki, çox vaxt bizləri "tatar", dilimizi "tatar dili" adlandırmışlar. Çünki çar üsul-idarəsinə və onun əlaltılarına Azərbaycan xalqının "tatar", "musilmanin" adlandırılması daha sərfəli idi. Onların ardınca bolşeviklər də "Azərbaycan" sözündən qorxmuş, vahiməyə düşmüş, milli mənlik şüurunun formalaşıb proletar beynəlmiləlçiliyini üstələyəcəyindən ehtiyat etmişlər. Azərbaycan Demokratik Respublikası milli dövlətçiliyimizin, milli ideologiyanın reallığa çevrilməsi yolunda tarixi bir addım oldu. Cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq, Azərbaycan Demokratik Respublikası milli şüurun, milli dövlətçiliyin qərarlaşmasında mühüm rol oynayıb. Azərbaycanlı milli ideyası ümummilli ideologiyaya çevrilmə prosesində tarixi inkişaf baxımından, bir çox tədqiqatçıların haqlı olaraq qeyd etdikləri kimi, həm islamçılıq, həm də turançılıq-türkçülük mərhələlərini yaşamış, XX əsrin əvvələrindən etibarən müstəqil ideya cərəyanına çevrilməyə başlamış, Azərbaycan milli dövlətçiliyini meydana gətirib. O vaxt ki, demokrat ziyalılar milli azadlıq uğrunda mübarizədə turançılıq, türkçülük ideyasından daha çox konkret ölkənin müstəqilliyinə üstünlük verirdilər. Mustafa Kamal Atatürk Türkiyənin dövlətçiliyinin taleyi həll edilərkən turançılığı nicat yolu hesab etmirdi. O, 1917-ci ildə Xalq Respublika Partiyasının birinci qurultayında bildirib ki, "bütün türklərin bir dövlətdə birləşdirilməsi həyatakeçməz bir məsələdir". Tarixi təcrübədən görünür ki, panislamizm, yaxud pantürkizm müvəffəqiyyət qazana bilməz. Yusif Vəzir Çəmənzəminli Krımda turançılığın uğursuzluğu haqqında bəhs edərək yazırdı ki, bu ideya İsmayıl bəyə çoxsaylı əleyhdarlar qazandırdı, krımlıların fikrini azdırdı, onları Turanla birləşdirə bilmədi və hətta tatarlıqdan uzaqlaşdırdı. Məlum oldu ki, tatarlara milli şüur utopiya və romantik görünən turançılığa nisbətən daha yaxındır.

Reallığı dərk edən M.Ə.Rəsulzadə və Müsavat Partiyası turançılığın qeyri-mümkünlüyünü qəbul edib Azərbaycanın müstəqilliyi şüarını irəli sürdülər. Beləliklə, vətənpərvərlik, azərbaycançılıq, milli müstəqillik, milli dövlətçilik milli ideologiyamızın mahiyyətini, onun əsasını təşkil edən başlıca ideyalara çevrildi. Azərbaycan Demokratik Respublikası, sözün tam mənasında, azərbaycanlıların müqəddəs milli idealı olan milli dövlətçiliyimizin ilk tarixi təcəssümü idi.

Azərbaycan Demokratik Respublikası yarandığı gündən onun rəhbərləri hər şeydən əvvəl vacib saydıqları milli məsələyə həyati məsələ kimi baxmış, ona böyük diqqət yetirmişlər. Bu baxımdan ADR-in milli siyasətinin əsas prinsiplərini düzgün başa düşmək üçün onun ideoloqlarının millət və milli siyasət, millət və sinif, millətçilik və beynəlmiləlçilik haqqındakı fikirlərini, baxışlarını bir daha nəzərdən keçirmək maraqlıdır. Bir həqiqətdir ki, Azərbaycan Demokratik Respublikasının liderləri heç vaxt beynəlmiləlçilik əleyhinə olmamışlar, onlar kosmopolitizm əhval-ruhiyyəsini tənqid etməklə, millətlərin dostluq və əminamanlıq şəraitində yaşamalarını təqdir və təbliğ etmişlər. Bu cəhətdən M.Ə.Rəsulzadənin aşağıdakı sözləri səciyyəvidir. O, yazırdı ki, "K.Marksın "bütün ölkələrin proletarları birləşin" şüarı heç vaxt sözdən işə keçməyəcək, arzu olaraq qalacaq. Çünki dünyanın bütün millətləri birləşməyincə, füqərayi-kasibə birləşə bilməz. Ona görə lazımdır ki, əvvəlcə dünyanın bütün millətlərini birliyə çağırasan, sonra isə füqərayi-kasibənin birləşməsini tələb edəsən".

XX əsrin əvvəllərində millətə verilən tərif üzrə ictimai fikirdə kəskin qütbləşmə var idi. Burada millətin materialist, yaxud iqtisadi-siyasi izahı ilə mənəvi-psixoloji şərhi daha kəskin toqquşurdu".

Sayt yazır ki, Azərbaycan Demokratik Respublikasının siyasi liderləri sayılan müsavatçıların fikrincə, "millət öz dili, adəti, dini və məzhəbi ilə dolanan camaatdır". Müsavat Partiyasının proqramında millətin mövcudluq şərti kimi dil, adət-ənənə, ədəbiyyat əsas amil kimi götürülürdü: "M.Ə.Rəsulzadə siyasi və dövlətçilik fəaliyyətinin əvvəlki illərində millətin yaşaması üçün din birliyini zəruri saymış, islam xalqlarının hamısını "müsəlman milləti" kimi xarakterizə etmiş, dini qarşıdurmaya qarşı amansız olub. Rus imperiyası ölkədə vahid xristian din siyasətini həyata keçirir, islamı sünni və şiə məzhəbliyinə bölür, onların müvafiq ruhani idarələrini yaratmışdı. Bu barədə imperiya 1872-ci ilin aprel ayının 5-də və 1917-ci ilin iyul ayının 17-də islamı parçalayan, bir-birinə zidd məzhəblərə bölən qərəzli sərəncamlar qəbul etmişdi.

Azərbaycan Demokratik Respublikası dini ikitirəliyi, məzhəb ayrılığını, hansısa dinə üstünlük verilməsini aradan qaldırdı, dini azadlığı, dini sərbəstliyi təmin etdi. Hakim Müsavat Partiyasının proqramının 22-ci maddəsində qeyd edilirdi ki, "hökumət heç bir dinə, heç bir məzhəbə üstünlük verməməlidir və bir dinin zərərinə olaraq başqa dinə himayədarlıq etməməlidir". Bu prinsipə əsasən, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə Tiflis şəhərində fəaliyyət göstərən sünni və şiə ruhani idarələri ləğv edildi və Bakıda müsəlmanların ruhani idarəsi təsis edildi. ADR-in sosial-təminat və dini etiqad naziri Musa Rəfibəyovun sərəncamı ilə Molla Ağa Əlizadə Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin sədri - Şeyxülislam təyin edildi.

Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranması və mövcud olmasının təməlini azərbaycanlı milli mənlik şüurunun formalaşması, "azərbaycanlı" ideyası təşkil edib. M.Ə.Rəsulzadə 1911-1914-cü illərdəki yazılarında "azərbaycanlı" istilahını dönə-dönə işlətmiş və azərbaycanlıların digər türk tatar qövmlərindən fərqini vurğulayıb. O yazırdı ki, "Azəri olduğumuza" heç kim şübhə etməməlidir.

Ömrünün çox az olmasına baxmayaraq, Azərbaycan Demokratik Respublikası hökuməti azərbaycanlı milli ideyasının həyata keçirilməsində böyük rol oynadı. Onun fəaliyyəti hər şeydən əvvəl vətənçilik, azərbaycançılıq, milli dövlətçilik, istiqlalçılıq, cumhuriyyətçilik kimi ideal milli prinsiplərin həyata keçirilməsinə söykənirdi. M.Ə.Rəsulzadə deyirdi: "Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!", "Bu yolda ya qazi, ya da şəhid olacağıq" . Azərbaycan Demokratik Respublikası azərbaycanlıların bir millət kimi vahid milli ideologiya əsasında birləşməsinin tarixi başlanğıcı idi. M.Ə.Rəsulzadə hesab edirdi ki, respublika daxilində millətin vəhdəti və bölünməzliyinin təmin olunması siyasi sabitliyin möhtəşəm rəhnidir. Bunların biri digərini şərtləndirən başlıca amillərdir. Azərbaycan milləti türk etnosu zəmini üzərində yaranmış olsa da, min illərlə onunla qaynayıb qarışmış digər etnoslarla birlikdə keçdikləri uzun bir tarixi inkişaf yolu üzərində formalaşıb bugünkü millət halına gəlib çıxıb. Azərbaycan millətinin bütün soy köklərinin inteqrativ bir zəmində birləşdirilməsi millətin bütün etnik qruplarının maraqlarının gözlənilməsi əsasında baş tuta bilər".

Sayt onu da qeyd edir ki, Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaradıcısı M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycanda min illərlə birgə yaşayıb yaratmış türk, tatar, tat, ləzgi, talış və bütün islam xalqlarının hamısını bir adla- azərbaycanlı adı ilə adlandırmağı lazım bilib: "Bu onun çox uzaqgörən siyasətinin nəticəsi idi. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ziyalılarını ən çox düşündürən problem sosial tərəqqi problemi idi. O dövrdə Azərbaycan xalqı çarizmin əsarəti altında inləyən məhkum millət olduğuna görə onun qarşısında duran əsas vəzifə yeridilən müstəmləkəçilik siyasətinin ağır nəticələrinin təsirini mümkün qədər azaltmaq, xalqı soykökünə qaytarmaq, onun milli ruhunu qoruyub saxlamaqdan ibarət idi. M.Ə.Rəsulzadə milli tərəqqini sosial tərəqqinin əsası hesab edirdi. Onun fikrincə, hər hansı bir xalq sosial sahədə azadlıq əldə etməzdən əvvəl özü azad olmalı, milli istiqlala çatmalıdır.

Bu gün Azərbaycan Respublikası milli müstəqillik yolunda mətin addımlar atır, Azərbaycan Demokratik Respublikasının varisi kimi dünya dövlətlər birliyində tamhüquqlu, layiqli yer tutur. Bu işdə xüsusi xidmətləri olan mərhum prezident Heydər Əliyev dövlətçiliyimizin sosial, siyasi, milli-mənəvi bünövrəsinin strateji istiqamətlərini müəyyən edib, onun ideoloji təməlini yaradıb. Prezidentimizin əqidəsincə "milli ideologiyamız tarixi keçmişimizlə, millətimizin adət-ənənələri ilə, xüsusiyyətləri ilə, xalqımızın, dövlətimizin bu günü və gələcəyi ilə bağlı olmalıdır". Milli ideologiyamızın inkişaf konsepsiyasında vətənpərvərlik idealının mühüm yeri var. Vətənpərvərlik hər şeydən əvvəl vətənçilik və azərbaycançılıqla bağlıdır. Azərbaycançılıq ideyası milli ideologiyamızın özülünü təşkil edir. Vahid milli ideologiya milli və ümumbəşəri mənəvi sərvətlərin vəhdətinə, Azərbaycanda məskunlaşmış bütün millət və xalqların bir amal uğrunda mübarizəsinə, onların tam hüquq bərabərliyinə, vətənin ərazi birliyinin, mənafeyinin, müstəqilliyinin qorunması üçün məsuliyyətinin dərk olunmasına əsaslanır. Heç kimdən asılı olmayan, azad, müstəqil, suveren Azərbaycanın milli ideyası yalnız adda, rəmzlərdə deyil, həyatda, mahiyyətdə, xalqın mövcudluğunda, mənəviyyatında, dünyanın siyasi xəritəsində yaşayır, "yoxdan yaranmış" üçrəngli müqəddəs Azərbaycan bayrağı parlament üzərində qururla dalğalanır".

"Ulu dil" saytında milli dövlətçilik tariximizə qayıdış, ADR dövründə dövlətçiliyimizin, dilimizin yaşaması üçün görülən işlər, Azərbaycan Respublikası ikinci dəfə müstəqillik əldə etdikdən sonra ilk demokratik respublikamızın yolunu davam etdirməsi haqqında yer alan bu dəyərli fikirlər təqdirəlayiqdir. Azərbaycanda dövlətçilik, elm, təhsil, ədəbiyyat, mədəniyyət ənənələrinin tarixi qədimdir və mütləq mənada azərbaycançılığa bağlıdır.

İradə SARIYEVA

Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 01.10.2026 / 19:34

Ali Məhkəmə hüquqşünas olmayan gənclərlə bağlı mühüm layihənin sonuna yetişir...

Tarix: 01.10.2026 / 16:19

Nazir Vilayət Eyvazov MDB-nin DİN Şurasının iclasında iştirak edib - FOTO

Tarix: 01.10.2026 / 15:39

Əbədiyyət günəşinə dönən Vətən sevdalıları...

Tarix: 01.10.2026 / 14:56

“Universitetdən qovulmağımın qarşısını Mir Cəlal Paşayev aldı” – Nizami Təhməzov

Tarix: 01.10.2026 / 11:00

Kürdəmirdə toyda zəhərlənənlərin sayı 91-ə çatdı - AQTA araşdırmalara başladı...

Tarix: 01.10.2026 / 00:25

Kürdəmirdə toyda kütləvi zəhərlənmə - 30 nəfər xəstəxanaya müraciət etdi...

Tarix: 30.09.2026 / 21:47

Kolleclərə qəbul planı da, tələbə marağı da azalıb...

Tarix: 30.09.2026 / 17:34

“Nar” “AiNar” rəqəmsal köməkçisini istifadəyə verdi

Tarix: 30.09.2026 / 14:35

DİN-in Mərkəzi avtobus zolaqlarına daxil olan sürücülərə müraciət etdi - VİDEO

Tarix: 30.09.2026 / 12:50

Cəlilabadda kütləvi zəhərlənmə - araşdırma aparılır...

Tarix: 30.09.2026 / 12:06

"Bələdiyyələr 300-500 min evdən əmlak vergisi toplaya bilmir" - Siyavuş Novruzov

Tarix: 30.09.2026 / 11:10

Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi (Qədim dövr)” əsəri haqqında fəlsəfi düşüncələr

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 28.09.2026 / 22:22

Xüsusi şərtlərlə pensiya alan qulluqçuların pulları azala bilər...

Tarix: 28.09.2026 / 20:57

Azərbaycandakı Kürmük məbədinə Gürcüstan patriarxlığının iddiası... Real tarix...

Tarix: 28.09.2026 / 14:57

Dövlət qulluğuna qəbulun mürəkkəbləşdirilməsi ciddi suallar doğurdu...

Dağ-mədən sənayesində yeni mərhələ - “Böyük Qayıdış”ın məşğulluq perspektivləri...