Dilimizdə 110 min söz, onun da 40 mini "o söz"...

Tarix: 02.03.2016 / 01:23
Bölmə: Sosial

Buludxan Xəlilov: "Orfoqrafiya lüğəti elə bir lüğətdir ki, orda bütün zövqləri ödəmək mümkün deyil"

"Orfoqrafiya lüğətində aşkar olunan hansısa səhvi faciə kimi deyil, inkişaf kimi qəbul etmək lazımdır"

"Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətində toplanmış 110 min sözdən təxminən 40 minə yaxını qondarma sözlərdir". Bunu AMEA-nın müxbir üzvü, millət vəkili Nizami Cəfərov Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının 2015-ci il üzrə hesabatının müzakirəsi zamanı deyib.

N.Cəfərov qeyd edib ki, Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətində verilən "ab", "aba" və s. sözlər sünidir.

Orfoqrafiya lüğətində olan yanlışlıqlar barədə fikir bildirən filologiya elmər doktoru, professor, dilçi alim Buludxan Xəlilov "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında qeyd etdi ki, lüğətçilik dilin ən çətin sahələrindən biridir: "Ona görə çətin sahədir ki, lüğət qədər dili qoruyan ikinci bir mənbə yoxdur. Dövr, zaman dəyişir, dilin lüğət tərkibinə yeni sözlər daxil olur. Dilin lüğət tərkibinə daxil olan sözlərin bir qismi aktiv, bəziləri isə passiv fonda keçir. Elmi-texniki tərəqqi lüğət tərkibində olan sözlərin gəliş və gedişi üçün müəyyən şərait yaradır. Ona görə lüğət yeganə mənbələrdən biridir ki, dilin lüğət tərkibində olan sözləri ehtiva etsin. Söhbət bütün lüğətlərdən gedir. Həm izahlı, həm orfoqrafiya, həm də ayrı-ayrı yazıçıların lüğətindən".

Həmsöhbətimizin sözlərinə görə, 1929-cu ildən bu günə kimi 6 lüğət istifadə olunub: "Təbii ki, bu dövrlər ərzində hazırlanan orfoqrafiya lüğətlərinin içərisində dilin nizama salınması üçün vacib olan sözlər öz əksini tapıb. Məsələn, biz bugünkü orfoqrafiya lüğəti ilə 1929-cu ildə nəşr olunan lüğəti müqayisə edə bilmərik. Həmin lüğətin ehtiyatı çox kasad olub. Həmçinin, 1975-ci ildə nəşr olunan orfoqrafiya lüğəti ilə də müqayisə oluna bilməz. Çünki dil ictimai-siyasi proseslərlə bağlıdır. Hər gün dilimizə yeni sözlər daxil olur. Dilimizə yeni sözlər daxil olarkən orfoqrafiya lüğəti də zənginləşir. Amma bu yeniləşmədə hökm vermək olmaz ki, hansısa bir vaxt dilin lüğət tərkibinə daxil olan söz yeni tərtib olunan orfoqrafiya lüğətinə düşməsin. Dilin lüğət tərkibi o dildə olan bütün sözləri əhatə edir. Orfoqrafiya lüğəti isə dilin lüğət tərkibində olan bütün sözləri əhatə edə bilməz. Orfoqrafiya lüğətində yazılışında çətinlik çəkdiyimiz sözlər mövcuddur".

B.Xəlilovun sözlərinə görə, orfoqrafiya lüğəti mütəxəssis üçün nəzərdə tutulmayıb. Bu lüğət hər bir kəs üçündür. Mövcud orfoqrafiya lüğətindən orta məktəb şagirdi, müəllim, istənilən bir şəxs istifadə edə bilər.

Həmsöhbətimiz hesab edir ki, orfoqrafiya lüğətində hər kəsin tələbatını ödəmək mümkün deyil: "Orfoqrafiya lüğəti elə bir lüğətdir ki, orda bütün zövqləri ödəmək mümkün deyil. Məlumdur ki, həyatımız o qədər müntəzəm şəkildə inkişaf edir ki, sonuncu çıxan lüğət bir neçə ildən sonra yenisi ilə əvəz olunmaq məcburiyyətində qalacaq. Həyatımıza o qədər yeni sözlər daxil olur ki, mövcud orfoqrafiya lüğəti o sözlərin yazılış tələbatını ödəyə bilməyəcək".

Dilçi alim onu da əlavə etdi ki, indiyə qədər çap olunan hər bir orfoqrafiya lüğətində müəyyən qüsurlar olub: "Qəzetiniz vasitəsilə elmi ictimaiyyətə, o cümlədən orfoqrafiya lüğətindən istifadə edən hər bir kəsə bildirmək istəyirəm ki, bu günə kimi tərtib olunan orfoqrafiya lüğətlərinə iradlar olub. Amma bu demək deyil ki, biz həmin orfoqrafiya lüğətlərinin üstündən xətt çəkməliyik. Gələcəkdə orfoqrafiya lüğətləri çap olunanda səsləndirilən qüsurlar nəzərə alınır. Adıçəkilən lüğətdə aşkar olunan hansısa səhvi faciə kimi deyil, inkişaf kimi qəbul etmək lazımdır. Nəşr olunacaq yeni orfoqrafiya lüğətlərində alternativlərin olması yeni bir stimul deməkdir. Xatırladım ki, əvvəlki orfoqrafiya lüğətində 80 min söz var idisə, hazırkı lüğətdə 110 min söz mövcuddur. Bunun özü bir uğurdur".

B.Xəlilov hesab edir ki, ictimaiyyət tərəfindən lüğətlərə tələbat artıbsa və bu mövzuda müxtəlif fikirlər səslənirsə, bu, dilçilik elminin gələcəkdə inkişafı üçün vacibdir. Amma mövcud olan lüğəti dəyərdən salmaq olmaz: "Tarixən belə olub ki, yeni çap olunan kitab və ya lüğət müzakirəyə səbəb olub. Mövcud lüğətlə bağlı kimlərinsə iradı varsa, gələcəkdə çap olunacaq yeni orfoqrafiya lüğətində bütün qüsurlar nəzərə alınacaq".

Günel CƏLİLOVA

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 11.07.2026 / 19:45

"Soyqırım və deportasiya qurbanlarına dəstək" adlı layihənin icrası davam edir

Tarix: 11.07.2026 / 19:03

Yazıçı-publisist Aydın Tağıyevin kitabının təqdimatı olub - FOTO

Tarix: 11.07.2026 / 09:44

Vətənə və xalqa xidmət edən ömür Doğum gününüz mübarək, hörmətli Rasim Məmmədov!

Tarix: 10.07.2026 / 19:55

Ermənilərin məhkəməsi çıxışlarla davam etdirilib FOTO

Tarix: 10.07.2026 / 18:40

Xaricdə təhsil şirkətləri ilə bağlı vətəndaşlara xəbərdarlıq edildi... - "özünü "təhsil ekspertləri" kimi təqdim edənlər..."

Tarix: 10.07.2026 / 17:35

Nazir Vilayət Eyvazovun göstərdiyi rəqəmlərlə bağlı müzakirə başladı - necə və hansı üsullarla?...

Tarix: 10.07.2026 / 17:19

Professor Məhərrəm Zülfüqarlının “ Atillanın yeni sərgüzəştləri” kitabı nəşr olundu - FOTO

Tarix: 10.07.2026 / 15:58

“XXI Əsrin Qadınları” İctimai Birliyinin layihəsinin yekun tədbiri Ağsuda keçirilib

Tarix: 10.07.2026 / 15:41

Marketlər yerli istehsalçılardan 100 min manat istəyir? – Deputatdan iddia...

Tarix: 10.07.2026 / 15:27

Ölkədə qulaqdibi xəstəliyinin artması iddiaları ilə bağlı rəsmi açıqlama...

Tarix: 10.07.2026 / 14:34

Kəlbəcərdə mina partladı...

Tarix: 10.07.2026 / 14:18

Bakıda sərnişinlərdən küsən avtobus sürücüsü ilə bağlı QƏRAR VERİLDİ...

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 09.07.2026 / 21:52

İrandan Trampa “İrəvan mesajı” - sülh olmasa, TRIPP marşrutuna dözmərik...

Tarix: 09.07.2026 / 19:38

Vətəndaşın məmurlarla birbaşa ünsiyyətində sıfır hədd - rəqəmsallaşma dövrünün hədəfi...

Tarix: 09.07.2026 / 18:51

Çin və ABŞ-ın mübarizə apardığı Gürcüstan limanında Azərbaycan həlledici söz sahibinə çevrilir...

Diasporumuza Rusiyada problemlər yaradılandan sonra Avropa, Amerika istiqamətində fəallıq başladı...