Əlyazmalar İnstitutnun maraqlı nəşrlərindən biri də f.ü.f.d. Vüsalə Musalının "Türk təzkirəçiliyi (biblioqrafiya)" kitabıdır. Kitab filologiya elmləri doktoru, professor Azadə Musayevanın elmi redaktorluğu ilə "Elm və təhsil" nəşriyyatında işıq üzü görmüşdür.
Vüsalə Musalı babası Böyükağa Kərim oğlu Məmmədovun əziz xatirəsinə ithaf etdiyi kitabın "Ön söz"ündə təzkirələr haqqında əhatəli məlumat vermiş, onların ədəbiyyat tarixinin misilsiz qaynaqları olduğunu vurğulamışdır. Burada Səfəvi dövrü Azərbaycan ədəbiyyatının əsas mənbələindən olan Sam Mirzənin "Töhfeyi-sami" və Sadiq bəy Əfşarın "Məcçəül-xəvas" təzkirələrindən, Bağdadda yaşayan azərbaycanlı şairlərin əsərləri toplanmış Əhdi Bağdadinin "Gülşəni-şüəra" təzkirəsindən bəhs edilmiş və XVI-XX əsr osmanlı təzkirələrində də azərbaycanlı şairlərin əsərlərinin olduğunu qeyd olunmuşdur.
Tədqiqatçı Müctəhidzadənin "Riyazül-aşiqin", Məhəmmədəli Tərbiyətin "Danişməndani-Azərbaycan", "Təzkireyi-Nəvvab" və "Təzkireyi-Seyid Əzim Şirvani"dən, "Qulam Məmmədli təzkirəsi"ndən və s. təzkirələrdən danışmış və Əlyazmalar İnstitutunda xeyli əlyazma təzkirənin mühafizə olunduğunu diqqətə çatdırmışdır.
Müəllifin "Türk xalqları ədəbiyyatında təzkirəçilik ənənələri" adlı yazısında təzkirələrin mənşəyi araşdırılmış, onların yaranma tarixinə ekskursiya olunmuş, müxtəlif sahələrə aid təzkirələrin cədvəli də təqdim edilmişdir. "Təzkirə" sözünün izahını verən tədqiqatçı həm ərəbdilli, həm farsdilli, həm də türkdilli təzkirələri diqqətə çatdırmışdır.
Tədqiqatçı yazır: "Təzkirələrdə bir və ya bir neçə şair deyil, bir və ya daha çox əsrin şairlərindən bəhs olunduğu üçün, hər şair haqqında eyni dəyər və ölçüdə məlumat vermək qeyri-mümkün idi. bunu doğuran bir neçə səbəb var idi. Belə ki, bir çox hallarda təzkirələr yüzlərlə şairi əhatə edirdi və o dövrdə məlumat toplama imkanları da məhdud idi. Bunlardan əlavə, təzkirəçilər öz dövrlərinin ədəbiyyat tarixçilərindən çox, ədəbiyyat tənqidçiləri hesab olunurdular. Onlar öz zövqlərinə görə, şairi və əsəri seçir və təzkirələrinə daxil edirdilər. Bu zaman təzkirənin subyektiv dəyərləndirilməsinə görə şairin məşhur və ya az tanınmış olması nəzərə alınır, bəzi ədiblərin əsərlərindən nümunələr verildiyi halda, digərlərindən belə örnək verilməsi "yaddan çıxırdı"...".
Təzkirələrin struktur quluşundan bəhs edən müəllif tərtib prinsipinin cədvəlini də vermişdir. Burada İran təzkirəçiliyindən, Herat təzkirəçilik məktəbindən və Osmanlı təzkirəçiliyindən əhatəli bəhs açılmış, bəzi alimlərin fikirlərindən sitatlar verilmişdir.
Kitabın "Əlyazmalar" bölümündə 190 farsdilli, 473 türkdilli əlyazmanın təsviri verilmişdir.
"Azərbaycan dilində" bölümündə 25 kitabın, 6 dissertasiyanın, 113 məqalənin, 38 təzkirəçiliklə bağlı mənbənin, "Türk dilində" bölümündə 76 kitabın, 353 məqalənin, 114 dissertasiyanın10 elektron kitabın, "Fars dilində" bölümündə 25 kitabın, "Rus dilində" bölümündə 10 kitabın, 11 haqqında məqalənin, 4 dissertasiya və avtoreferatın, "Digər dillərdə" bölümündə ingilis və alman dillərində 5 kitabın, 12 məqalənin, 18 haqqında mənbənin, özbək və tacik dillərində 7 kitabın, 37 məqalənin biblioqrafik göstəricisi verilmişdir.
Kitabın sonunda müəllif adları, coğrafi adlar, əsər adları və qısaltlalar təqdim olunmuşdur.
Kitab təzkirəçilik tədqiqatı ilə məşğul olan tədqiqatçılar, doktorantlar, tələbələr üçün dəyərli vəsaitdir.
***
Vüsalə Musalının "Mətnlərin nəşrə hazırlanması problemləri" adlı monoqrafiyası da "Elm və təhsil" nəşriyyatında çap olunmuşdur. kitabın elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru Nəsib Göyüşov, rəyçisi pedaqoji elmlər namizədi, dosent Knyaz Aslandır. Müəllif kitabı hörmətli qaynatası Hacı Seyfulla Ağacan oğlu Musayevin əziz xatirəsinə ithaf etmişdir.
Kitabın girişində yazının insan həyatında mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayan tədqiqatçı, Azərbaycanın kitab sənətkarlığından bəhs etmiş, ümumiyyətlə Şərqdə kitaba verilən dəyəri qeyd edərək XVI əsr osmanlı şair və təzkirəçisi Lətifinin "kitab" rədifli qəzəlini təqdim etmişdir.
Kitab çapından, nəşriyyat işindən, mətbəələrin yaranmasından danışan müəllif Azərbaycanda nəşriyyat-poliqrafiya işinin tarixinə də nəzər yetirir və yazır: "Hazırkı kitabda elmi, elmi-kütləvi, klassik, uşaq ədəbiyyatının və dövri nəşrlərin redaktə məsələlərindən bəhs olunmuşdur. monoqrafiyada elmi kitabların növ və tipləri haqqında məlumat verilmiş, elmi kitabların nəşrə hazırlanması xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Klassik ədəbiyyatın nəşri məsələləri, növləri, elmi-tənqidi mətnlərin hazırlanması və digər problemlər tədqiqat obyektinə çevrilmişdir. Dövri nəşrlərin tipoloji əlamətləri və növləri şərh olunmuş, elmi jurnalların növlərindən, məqsəd və oxucu təyinatından asılı olaraq növ və janrlarından, elmi jurnalların nəşri tarixindən və mərhələlərindən bəhs edilmiş, nəşrə hazırlanma və redaktə xüsusiyyətləri, mərhələləri, gizli rəyçilərə göndərilmə və s. problemləri işıqlandırılmış, Azərbaycanda nəşr olunan elmi jurnalların, azərbaycanlı müəlliflərin elmi məqalələrinin Thomson reyestrində öz əksini tapması, ölkəmizdəki elmi jurnalların bu agentliyin impast factorunu alması məsələləri və qarşıda duran vəzifələr araşdırılmışdır".
Kitabın "Nəşrlərin növ-tipoloji tərkibi və təsnifatı" adlı I fəslində nəşrin konsepsiyası və ümumi modelindən, nəşrlərin sistemləşdirilməsindən söz açılır. Burada məqsəd təyinatına görə müxtəlif növ nəşrlər sistemləşdirilmişdir.
"Elmi nəşrlər: mahiyyəti, tipoloji əlamətləri və növləri" adlı II fəsildə informasiya xarakterinə görə elmi nəşrlərin növləri diqətə çatdırılır ki, bura monoqrafiya, elmi əsərlər toplusu, avtoreferat, konfrans materialları və s. daxildir. Burada redakrə işinin metodları, elmi əsər üzərində redaktə, elmi kitabların məlumat aparatının hazırlanması, azərbaycanda elmi ədəbiyyatın nəşri kimi məsələlərə aydınlıq gətirilmişdir.
III fəsil "Elmi-kütləvi nəşrlər" adlanır ki, burada elmi-kütləvi nəşrlərin tipoloji xarakteristikası və redaktə xüsusiyyətləri işıqlandırılmışdır.
Kitabın "Klassik əsərlərin nəşrə hazırlanması və redaktəsi" adlı IV fəslində klassik əsər üzərində mətnşünaslıq işi, klassik ədəbiyyatın nəşr tipləri, soraq-məlumat aparatı və Azərbaycanda klassik əsərlərin nəşrinin vəziyyəti haqqında bəhs edilmişdir.burada müəllif elmi-tənqidi mətnlərin nəşrindən söz açarkən bir çox klassik əsərləri diqqətə çatdırmışdır, "Kitabi-Dədə Qorqud"un, Nəsiminin, Xətainin, Dədə Ömər Rövşəninin, Qövsi Təbrizinin, Xətai Təbrizinin, Şahi Səbsəvarinin, Füzulinin divanlarının, eyni zamanda İsanın "Mehr və Müştəri", Süleyman Çələbinin "Vəsilətün-nicat", Əşrəf Marağayinin "Riyazül-aşiqin" əsərlərinin elmi-tənqidi mətnlərinin tərtibindən bəhs etmişdir.
"Dövri nəşrlərin tipoloji əlamətləri və növləri" adlı V fəsildə qəzet, bülleten, təqvim, referat,ekspress informasiya, kütləvi, elmi-kütləvi, ictimai-siyasi, ədəbi-bədii jurnallar haqqında məlumat verilmişdir. Burada jurnalların janrları, müəllif əlyazması üzərində redaktə işi, elmi jurnalların aparatının redaktəsi və s. məsələlər aydınlaşdırılmış, Azərbaycanda elmi jurnalların nəşri vəziyyəti və perspektivlər haqqında söz açılmışdır. Müəllif "Azərbaycanda dövri elmi nəşrlərin qarşısında qoyulan 36 tələbi də diqqətə çatdırmışdır.
"Soraq-məlumat nəşrləri" adlı VI fəsildə ensiklopedik nəşrlər, ensiklopediyaların hazırlanması və redaktəsi, ensiklopedik məqalələrdə müraciət sistemi, sitatlar, eyni tipli məqalələrin sxemləri, lüğətlərin tərtibi və redaktəsi, soraq kitabçası ilə bağlı məsələlərdən bəhs edilmişdir.
"Tədris ədəbiyyatı" adlı VII fəsildə tədris ədəbiyyatının funksiyaları, tədris ədəbiyyatı aparatının redaktəsi, dərsliklərin nəşrə hazırlanması, dərsliklərin soraq-məlumar aparatı, Azərbaycanda dərsliklərin nəşri məsələsi və bugünkü vəziyyət haqqında məlumat verilmişdir.
"Uşaq ədəbiyyatının nəşrə hazırlanması" adlı VIII fəsildə uşaq ədəbiyyatının növləri, janr və formaları, redaktəsi, Azərbaycanda uşaq ədəbiyyatının nəşri məsələləri işıqlandırılmışdır.
"Ədəbi-bədii əsərlərin redaktor hazırlığı" adlı IX fəsildə müəllif və redaktorun müsahibəsi və ya mübahisəsi, ədəbi-bədii əsərlərin seçimi və redaktəsi, illüstrasiyalar üzərində iş və s. məsələlərdən bəhs edilmişdir.
"Təkrar nəşrlər adlı X fəsildə təkrar nəşrin tipoloji xarakteristikası, təkrar nəşrin çapa hazırlanması, təkrar nəşrin aparatının redaktəsi, Azərbaycanda təkrar nəşrlərin hazırlanması kimi məsələlər aydınlaşdırılmışdır.
Kitabın hər fəslindən sonra ədəbiyyat siyahısı verilsə də, sonda Azərbaycan, türk və rus dillərində ümumi ədəbiyyat siyahısı təqdim olunmuşdur. Kitabda nəşriyyatların və mətbəələrin siyahısı, ünvanları və fəaliyyət dairəsi də qeyd olunmuşdur.
Kitabı bu sahədə çalışan mütəxəssislər və tədqiqat işi aparan tədqiqatçılar, doktorantlar, habelə tələbələr üçün maraqlı və gərəkli vəsaitdir. Vüsalə xanıma yeni uğurlar arzulayırıq.
Sona XƏYAL
