Bəşər tarixi sübut edir ki, bəzi dövlətlər arasında münasibətləri yalnız diplomatik sənədlər və rəsmi görüşlərlə ölçmək mümkün deyil. Elə əlaqələr var ki, onların təməlində tarix, mədəniyyət, mənəvi yaxınlıq və xalqların bir-birinə olan rəğbəti dayanır. Türk dünyasında yer alan ölkələr bunun ən yaxşı nümunələri qismində yer alır. Burada konkret misal kimi Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərini qeyd edilənlərə əyani nümunə göstərmək mümkündür.
Son illərdə iki qardaş ölkə arasında əlaqələrin sürətli inkişafı, siyasi dialoqun intensivləşməsi, iqtisadi və humanitar əməkdaşlığın genişlənməsi münasibətləri keyfiyyətcə yeni mərhələyə çıxarıb. 2024-cü il avqustun 23-də Daşkənddə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Özbəkistandan olan həmkarı Şavkat Mirziyoyev tərəfindən “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə”nin imzalanması isə bu tarixi inkişafın ən mühüm nəticəsi oldu. Bu sənəd, əslində, illər ərzində formalaşmış qarşılıqlı etimadın hüquqi-siyasi ifadəsidir. Azərbaycan və Özbəkistanı birləşdirən amillər çoxşaxəlidir: ortaq türk kökləri, tarixi-mədəni bağlar, dil və mənəvi dəyərlər, qədim İpək Yolunun yaratdığı əlaqələr və xalqlar arasında möhkəm dostluq münasibətləri. Bu baxımdan müttəfiqlik münasibətləri təsadüfi siyasi qərar deyil, təbii və ardıcıl inkişafın məntiqi nəticəsidir. Son illərin diplomatik fəallığı bu münasibətlərin dinamik xarakterini açıq şəkildə göstərir. Dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərləri və müntəzəm təmasları siyasi dialoqa xüsusi impuls verib. 2024-cü ilin avqustunda Daşkənddə keçirilən ilk Ali Dövlətlərarası Şuranın iclası da bu baxımdan mühüm hadisə oldu. Eyni səfər çərçivəsində iqtisadiyyat, investisiya, əmək fəaliyyəti, təhsil, elm, mədəniyyət, turizm və digər sahələri əhatə edən bir sıra sənədlərin imzalanması əməkdaşlığın yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət olmadığını, konkret layihələr və mexanizmlərlə möhkəmləndiyini nümayiş etdirdi. Azərbaycan prezidenti Özbəkistana yeni səfəri ərəfəsində bu ölkənin Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsində bir daha bu məqama toxunub: “İki qardaş ölkə - Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər ortaq tarixə, mədəniyyətə, dil və mənəvi dəyərlərə, həmçinin birliyə, həmrəyliyə və xalqlarımızın əsrlərlə davam etdirdiyi, nəsildən-nəslə ötürdüyü dərin qarşılıqlı rəğbətə əsaslanır. Bu möhkəm bünövrə üzərində qurulan dövlətlərarası münasibətlər son illər misli görünməmiş inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub, ən yüksək pilləyə - müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib və tamamilə yeni məzmun qazanıb”. Təbii ki, burada iki lider arasında münasibətlərin də öz rolu var. Azərbaycan prezidenti bu fonda qeyd edir: “Özbəkistan Respublikasının prezidenti, əziz qardaşım, hörmətli Şavkat Miromonoviç Mirziyoyev ilə mənim aramda mövcud olan səmimi dostluq, qarşılıqlı hörmət və etimad Azərbaycan-Özbəkistan qardaşlığının möhkəmlənməsində, dövlətlərarası əlaqələrin hazırkı səviyyəyə qaldırılmasında və müttəfiqliyimizin inkişafında xüsusi rol oynayır. Prezident Mirziyoyevin ölkələrimiz arasında qardaşlıq, birlik və müttəfiqlik naminə yorulmaz və qətiyyətli fəaliyyəti ona Azərbaycanda dərin hörmət və rəğbət qazandırıb”.
Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin mühüm istiqamətlərindən biri iqtisadi əməkdaşlıqdır. İki ölkənin iqtisadiyyatlarının bir-birini tamamlayan imkanları genişdir. Sənaye, energetika, kənd təsərrüfatı, tekstil, nəqliyyat, logistika və investisiya sahələrində birgə layihələrin reallaşdırılması üçün ciddi potensial mövcuddur. 2024-cü ildə Daşkənddə dövlət başçılarının iştirakı ilə keçirilən biznes görüşündə hər iki ölkənin aparıcı şirkətlərinin nümayəndələrinin bir araya gəlməsi də biznes dairələrinin siyasi iradəni real iqtisadi əməkdaşlığa çevirməkdə maraqlı olduğunu göstərdi. Bu əməkdaşlığın xüsusi əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərindən biri nəqliyyat və logistika sahəsidir. Azərbaycanın Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən imkanları, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyanın mühüm iqtisadi mərkəzlərindən biri olması iki ölkənin tranzit potensialını artırır. Orta Dəhlizin inkişafı fonunda Bakı ilə Daşkənd arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi yalnız ikitərəfli münasibətlər üçün deyil, bütövlükdə regionun iqtisadi əlaqələrinin güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası istiqamətində həyata keçirdiyi genişmiqyaslı işlər də Özbəkistan tərəfindən xüsusi diqqətlə qarşılanır. Özbəkistanın Füzulidə məktəb tikintisi kimi layihələrlə Qarabağın bərpasına verdiyi töhfə iki ölkə arasındakı münasibətlərin siyasi çərçivədən kənara çıxaraq qardaşlıq və həmrəylik xarakteri daşıdığını göstərir. Bu məqam xüsusilə önəmlidir. Çünki əsl dostluq yalnız xoş günlərdə deyil, çətin və məsuliyyətli dövrlərdə göstərilən dəstəklə ölçülür. Qarabağın yenidən qurulması prosesində Özbəkistanın iştirakı Azərbaycan xalqında xüsusi rəğbət doğurub. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin yaradılması iki xalqın gələcəyə birlikdə baxışının rəmzinə çevrilib. Müttəfiqlik münasibətləri həm də regional proseslərə daha geniş prizmadan baxmağa imkan verir. Azərbaycan və Özbəkistan türk dünyasının iki mühüm dövləti kimi Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində də əməkdaşlığın dərinləşməsinə töhfə verirlər. Ümumiyyətlə, bu gün Azərbaycan-Özbəkistan əlaqələrinə nəzər salarkən aydın görünür ki, söhbət artıq sadəcə strateji tərəfdaşlıqdan getmir. 2024-cü ildə imzalanmış Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə münasibətlərin ən yüksək siyasi səviyyəyə yüksəldiyini rəsmiləşdirdi. Ardınca müxtəlif sahələrdə imzalanan yol xəritələri və əməkdaşlıq proqramları müttəfiqliyin praktiki məzmununu gücləndirdi. Azərbaycan və Özbəkistanın bugünkü müttəfiqliyi isə göstərir ki, ortaq tarixə söykənən dostluq siyasi iradə və qarşılıqlı etimadla birləşdikdə böyük regional əməkdaşlıq gücünə çevrilir.
Aydın QULİYEV
