İranı hərbi cəhətdən məğlub edə bilməyən Donald Tramp indi iqtisadi təsir gücünə güvənir. O, özünəməxsus üslubunda "indiyə qədər hər hansı bir ölkəyə qarşı aparılan ən dağıdıcı iqtisadi əməliyyat"ın başladığını elan etdi. Bu əməliyyatın nədən ibarət olacağı barədə yalnız bir detaldan başqa heç nə məlum deyil. Tramp İranın ticarət tərəfdaşlarına təsir göstərməyi planlaşdırır. Hazırda bunlardan ən vacibi Çindir. Beləliklə, Yaxın Şərqdəki qarşıdurma tədricən onsuz da çətin olan ABŞ-Çin münasibətlərinin pisləşməsinə gətirəcək.
Tramp sosial media platforması “TruthSocial”dakı paylaşımına indi açıq-aydın olanı bildirməklə başladı: müharibəyə son qoymaq üçün heç bir razılaşma yoxdur. Amerika prezidentinin sözləri ilə desək, "İran razılaşma əldə etmək fürsətini əldən verdi". Buna görə də Tramp bu ölkəyə "görünməmiş miqyasda iqtisadi müharibə və təcrid" vəd etdi. İllərdir sərt sanksiyalar altında olan, vəziyyəti ağırdan fəlakət həddinə qədər dəyişən iqtisadiyyata malik İran üçün belə bir vəd özlüyündə heç bir təhlükə yaratmır. Əslində, İslam Respublikasına bütün ən ciddi ağlasığmaz sanksiyalar artıq tətbiq edilib. Lakin Tramp vacib bir aydınlıq gətirdi: onun "böyük iqtisadi nəticələr" adlandırdığı şey İranın özünü deyil, qalan azsaylı ticarət tərəfdaşlarını gözləyir: "Neft qaçaqmalçılığı, svop xətləri, pul köçürmələri, pul mübadiləsi evləri, gəmi reyestrləri, ofşor şirkətləri - bütün bunlar indi dayandırılmalıdır". Xüsusilə diqqətəlayiq hal qlobal bazarda ən çox axtarılan İran əmtəəsi olan neftdən bəhs etməkdir. Bu gün onun əsas alıcısı Çindir. Bu hal artıq Çin-Amerika münasibətlərində problemlər yaradıb və bu, görünür, Çin hakimiyyətini çox narahat edib. Müharibənin başladığı fevral ayından bəri çinlilər İranla iqtisadi qarşılıqlı əlaqələrini azaltmağa çalışırlar. İyun ayında “Bloomberg” Çinin öz neftinin idxalını gündə 160.000 barelə endirdiyini bildirmişdi. Müharibədən əvvəl bu rəqəm 1,8 milyon barel idi. Əlbəttə ki, təkcə ABŞ ilə münasibətlərin pozulması qorxusu deyil, həm də tələbatın azalması rol oynayıb. “Bloomberg”in məlumatına görə, Çin hazırda əvvəlkindən xeyli az neft alır. Düzdür, Çin gömrük statistikasına görə, iyul ayında tədarüklər artıb, lakin əsasən Rusiya nefti hesabına.
Rus ekspert Pavel Sevostyanov bildirib ki, Amerika təzyiqi Çinə təsir edə bilər, lakin bu, onu İranla ticarəti məhdudlaşdırmağa məcbur etməyəcək. Və o hesab edir ki, ən maraqlı dönüş də elə budur: "2025-ci ildə Çin İranın neft ixracatının 80%-dən çoxunu əhəmiyyətli endirimlə alıb; bəzi hesablamalara görə, İran nefti Çinin dəniz idxalının təxminən 14%-ni təşkil edib. Bu, artıq təsadüfi ticarət əməliyyatı deyil, Çinin ucuz xammal, İranın isə bazar əldə etdiyi davamlı bir strukturdur".
Bu arada, Vaşinqton artıq fərdi Çin alıcılarına təsir göstərmək qabiliyyətini sübut edib. 2026-cı ildə ABŞ İran neftini aldıqları üçün Çin neft emalı zavodlarına sanksiyalar tətbiq edib. Pekin buna ilk dəfə olaraq öz antisanksiya qanununu tətbiq etməklə cavab verib və şirkətlərin ABŞ məhdudiyyətlərinə riayət etməsini faktiki olaraq qadağan edib. Sevostyanov qeyd edir: "Bu, çox vacib bir siqnaldır: mübahisə artıq təkcə İranla bağlı deyil, həm də ABŞ-ın qlobal ticarət qaydalarını müəyyən etmək hüququ ilə bağlıdır. Buna görə də, "Çini İran neftindən imtina etməyə məcbur etmək" ideyası bir qədər arxaik görünür. Çin alışlarını azalda bilər və artıq bunu edib. Lakin Pekinin Vaşinqtonun xatirinə onlardan tamamilə imtina etməyə razı olması ehtimalı azdır". O hesab edir ki, nəzəri olaraq, ABŞ Pekin Tehran üzərindəki təsirindən istifadə edərək gəmiçiliyin təhlükəsizliyini təmin etsə, Körfəz infrastrukturuna hücumları dayandırsa və Hörmüz boğazı ilə bağlı müəyyən qaydaları tətbiq etsə, Çinin müəyyən miqdarda İran nefti almaq hüququnu saxladığı məhdud, nəzarətli bir kanal yarada bilər: “Bu, sanksiyalardan daha təsirli ola bilər. Çin yalnız ucuz İran nefti ilə deyil, həm də regional sabitliklə maraqlanır: müharibə artıq onun enerji təchizatı zəncirlərini və ticarət yollarını pozur. Bu halda, Vaşinqton Çinə yalnız sanksiyaları pozan ölkə kimi baxmağı dayandıracaq və onu vasitəçi kimi görməyə başlayacaq. O zaman İran nefti Amerika sanksiya siyasətinin problemindən diplomatik alətə çevriləcək. Və mənim fikrimcə, bu, Çinin neft tədarükünü dayandırmağa çalışmaqdan daha real strategiyadır”.
Qeyd etmək lazımdır ki, Tramp Çin lideri Si Cinpinin ABŞ-a səfərindən bir ay əvvəl İrana iqtisadi müharibə elan edib. Onun Ağ Evdə Amerika prezidenti ilə danışıqları sentyabrın 24-nə planlaşdırılıb. "Politico"nun məlumatına görə, Si Trampla görüşü o qədər əhəmiyyətli hesab edir ki, BMT Baş Assambleyasının iclasını buraxmaq niyyətindədir.
Tahir TAĞIYEV
