Aparılan araşdırmalar göstərir ki, iqlim dəyişikliyi, yoxsulluq və aclıq kimi cari qlobal çağırışlar qida itkisi və israfı ilə daha da ağırlaşmaqdadır. Halbuki, dünya əhalisi artdıqca qida məhsullarına tələbat da artır. Artan əhalini yedirtmək üçün son 50 ildə kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı təxminən 300 faiz artıb.
Eyni zamanda, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) "Dünyada ərzaq təhlükəsizliyi və qidalanmada vəziyyət – 2023" adlı hesabatında dərc olunan son məlumatlara görə, dünyada orta hesabla 735 milyon insan aclıqdan və doyunca yeməməzlikdən əziyyət çəkir, böyük miqdarda yeməli qida itkiyə və ya tullantıya çevrilir. Qurum bildirir ki, istehsal-marketinq zəncirinin bütün mərhələlərində – istehsaldan emal, daşınma, saxlama, paylama və nəticədə istehlaka qədər qida məhsulları itkilərə və tullantılara çevrilir.
BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının məlumatına görə, məişət vərdişləri səbəbindən dünyada hər il təxminən 570 milyon ton qida məhsulu atılır. Hər bir insan bu hesabla hər il orta hesabla təxminən 74 kiloqram qida atır. FAO qida tullantılarının qarşısını almaq üçün tətbiqi asan olan məsləhət və tövsiyələrdən ibarət praktik təlimat hazırlayıb. Təlimat alış-verişdən qida istehlakına qədər yolda hər kəsə dəstək göstərir. FAO-nun kənd təsərrüfatı sənayesi üzrə mütəxəssisi Robert van Otterdiyk bildirib: “Bu cür qida tullantılarının yaranmasına gətirən səbəblər, o cümlədən fərdi və sosial amillər çoxdur. Buna görə qida tullantılarının həcminin azaldılması üçün müxtəlif səviyyələrdə tədbirlər, həmçinin qida sənayesi müəssisələrinin və siyasətçilərin birgə və koordinasiyalı hərəkətləri lazımdır. Lakin infrastruktur, siyasət və normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi işinin əhəmiyyətinə baxmayaraq, bu tədbirlər yalnız istehlakçıların öz səviyyələrində qarşılıqlı fəaliyyət göstərdiyi və davranış qaydalarını dəyişdirməyə hazır olduqları təqdirdə işləyəcək”. FAO hesab edir ki, hər kəs kiçik bir səy göstərsə, birlikdə qida tullantılarının azaldılmasına böyük təsir etmək olar. Araşdırmalarda o da bəlli olur ki, qida itkisi və israfı eyni zamanda mikronutrientlə zəngin qidaların mümkünlüyünün azalmasına, kiçik fermerlərin və dəyər zəncirinin digər iştirakçılarının gəlirlərinin aşağı düşməsinə və istehlakçılara təsir edən ərzaq qiymətlərinin artmasına gətirib çıxarır. 2050-ci ildə dünya əhalisinin, demək olar ki, 10 milyarda çatacağı proqnozlaşdırılır və əhalini davamlı şəkildə qidalandırmaq çağırışı kontekstində qida itkisi və israfını minimuma endirmək və qida sisteminin əsasını təşkil edən resurslardan maksimum istifadə etmək xüsusilə mühüm hesab edilir.
Bu arada xatırladaq ki, Azərbaycanda hələ ötən il qida itkisi, tullantısı və israfının qarşısının alınması üzrə strategiya hazırlanıb. Bu strategiyaya əsasən Quba, Xaçmaz, Şəmkir, Tovuz və Bakıda alma, pomidor, kartof, soğanın qida itkisi, çörəyin isə qida tullantısı halına gəlməsinin səbəblərini öyrənmək istiqamətində tədqiqatlar aparılıb. Startegiyada yer alan vacib nüanslardan məlum olur ki, ölkəmizdə çörək tullantılarının çox olmasının səbəblərindən biri onun istehlak miqdarından daha çox alınmasıdır. Qiymət aşağı olduğundan çörək daha çox alınır və daha çox tullantıya səbəb olur. Bundan başqa, çörəyin saxlanma müddətinin az olması da bu tullantıların yaranmasına gətirib çıxarır. Mütəxəssislər bildirir ki, çörək tullantılarının azaldılması üçün onun keyfiyyəti yüksəldilməlidir. Belə ki, müəyyən müddətdən sonra çörək keyfiyyətini itirdiyi üçün istehlakçılar ondan imtina edirlər, nəticədə israf baş verir. Bu kimi problemlərin qarşısını almaq üçün daha kiçik ölçülərdə çörək istehsal oluna bilər. Çörəyi az almaq, israf etməmək üçün növbəti günə qalan çörəyi isitmək, yaxud da ondan “suxarı” və digər bu kimi məhsullar hazırlamaq mümkündür. Meyvə-tərəvəz tullantıları ilə bağlı vəziyyət göstərir ki, ümumiyyətlə, tullantıların böyük hissəsi məhsulların daşınması, saxlanılması, satışı zamanı baş verir. Bu problemlər həm mövsümi xarakterli amillərdən, həm də digər nüanslardan qaynaqlanır. Bununla bağlı mütəxəssislər qeyd edir ki, ölkədə soyuducu anbarlarla bağlı problemlərin aradan qaldırılması vacibdir. Bundan əlavə, gübrələrdən çox istifadə də tullantılara səbəb olur. Tullantıların yaranmasına səbəb olan aparıcı amil məhz gübrələrdən sui-istifadə, yəni daha çox istifadə zamanı baş verir. Xüsusən də kartofda bu problem müşahidə olunur. Gübrədən çox istifadə olunduğu üçün kartoflar anbarlarda daha tez xarab olur. Vəziyyətdən çıxış yollarından biri kimi meyvə-tərəvəz tullantılarının ayrıca olaraq yığılması, son proses olaraq ondan əkinçilikdə istifadə olunması zəruri sayılır. Bundan başqa, ən çox israfın yol verildiyi toy və yas mərasimlərində də müəyyən tənzimlənmələrə ehtiyac var. Ölkə əhalisinin getdikcə artdığı bir dövrdə təbii ehtiyatları qorumaq və hamını kifayət qədər qida ilə təmin etmək üçün daha dayanıqlı sistemlərə də keçilməlidir.
Ramil QULİYEV
