Aparılan hesablamalar göstərir ki, bu il yanvarın 1-nə Azərbaycanda iribuynuzlu heyvanların sayı 2 milyon 628 min, xırdabuynuzlu heyvanların sayı isə 7 milyon 772 min baş olub. Ötən il yanvarın 1-i ilə müqayisədə iribuynuzlu heyvanların sayı 20 min baş, xırdabuynuzlu heyvanların sayı isə 128 min baş azalıb. Son 10 il boyunca Azərbaycanda kənd təsərrüfatı ilə bağlı ev heyvanlarının sayında ardıcıl azalma qeydə alınır.
BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının fikrincə, buna həddindən artıq istifadə olunduğuna görə otlaq torpaqlarının deqradasiyası, kənd təsərrüfatı üçün daha çox torpağın ayrılmasına yönəlik siyasət, Ermənistanın işğal dövründə otlaqlara yetərli çıxışın olmaması və iqlim dəyişikliyi problemləri yol açıb.
Hesab edilir ki, dünyada ərzaq təhlükəsizliyinin ön plana çıxdığı bir vaxtda iribuynuzlu və xırdabuynuzlu heyvanların sayının artırılmasına ciddi ehtiyac var. Bu, kəndlərin boşalmasının qarşısının alınması üçün də önəmlidir. Qeyd edildiyi kimi, Azərbaycanın ev təsərrüfatlarında son illər iribuynuzlu mal-qara azalmaqdadır. Yerli fermerlər bunu müxtəlif problemlərlə izah edirlər. Astara rayonunun Seləkəran kənd sakini, sahibkar Mikayıl Əhmədov bu xüsusda “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, 10 il əvvəl həyətində 30-40 baş iribuynuzlu mal-qara, 20-30 baş qoyun saxlayıb. Əlavə etməsinə görə, indi 10 baş inəyi və üç-dörd baş camışı çətinliklə saxlayır: “Sovet dövründə mal-qara saxlamaq rahat idi. Sovxoz öz məhsulunu toplayandan sonra əkin sahələrini mal-qaranın üzünə açırdı. Növbəti əkinə qədər mal-qara oradan qidalanırdı. İndi örüş yerləri yoxdur, zəbt ediblər. Mal-qaranı indi yemləndirmək çətindir. Kimin 30-40 hektar torpağı varsa, ona mal-qara saxlamaq sərf edir. Belələri azdır”. Sahibkar deyir ki, ölkədə gedən bahalaşma heyvandarlıq təsərrüfatlarına mənfi təsir göstərir. Onun deməsinə görə, yem bazarında da qiymətlər durmadan artır: “18-20 kiloqramlıq kəpəyin bir kisəsini əvvəllər 1 manata alırdıq, indi olub 5 manat 50 qəpiyə. Arpanın bir kiloqramını alırdım 10-15 qəpiyə, indi alıram 40-50 qəpiyə. İki il bir baş heyvana qulluq edirəm, 120-130 kiloqram ət verir. Bu il 2 min 500 manat pul verib min bağlama ot almışam. Qazanc cüzidir. Bütün işlər əl əməyinə əsaslanır”. Onun sözlərinə görə, xəstə heyvanın müalicəsi də əlçatmaz olub. Onun fikrincə, mal-qara üçün nəzərdə tutulmuş dərmanlar ucuz satılmalıdır: “Baytarlıq xidməti pulludur. Yaxşı baytar həkim tapmaq da çətindir. Bir heyvanın müalicəsinə ildə 50-60 manat pul xərclənir. Xəstələnib ölən malım çox olub. Dövlət ölmüş malı kompensasiya edə bilər. Bəzi ölkədə belədir, malı xəstəlikdən ölsə, pulunu dövlət verir. İranda bir dərmanın qiyməti 10 qəpikdirsə, burada 10 manatdır. Burda satılan mal-qara dərmanları da keyfiyyətsizdir”. O deyir ki, şəxsi təsərrüfatlarda inəklərin sayı sürətlə azalır: “Qəssablar mal üçün evbəev gəzirlər. Yoxdur. Qonşu rayonlarda da vəziyyət eynidir. Heyvandarlıqda qazanc az olduğundan gənclər bu işlə məşğul olmurlar. Fikirləşirəm, çıxış yolu tapa bilmirəm. Səhər saat 4-də, 5-də dururam, axşam saat 10-na kimi mal-qara ilə məşğul oluram. Heç nəyə vaxt qalmır”. Sahibkar onu da deyir ki, kənddə mal-qara saxlayanların sayı son 10 ildə yeddi-səkkiz dəfə azalıb: “Kəndimizdə torpaq əkənlərin və mal-qara saxlayanların sayı ildən-ilə azalır. Bir-iki baş inək saxlamaq sürünmək deməkdir. İnək saxlayır, südünü satır ki, balaları ac qalmasın. Özləri süd içmirlər. Kəndə yaşayanların vəziyyəti yaxşı deyil. Hansı ailədə pensioner varsa, çörək ala bilir. 200-300 manat pensiya ilə necə dolanmaq olar?! Kəndə 10 baş inək saxlayanları barmaqla saymaq olar. Halbuki, 10 il bundan əvvəl onların sayı 10-25 nəfər idi”.
Sahibkar ona hökumətdən heç bir kömək göstərilmədiyini deyir: “Ehtiyacım olanda bankdan faizlə 10 min manat götürürəm, işimi yola verirəm. Yem alıram, heyvanların sayını artırıram. Kənd təsərrüfatında güzəştli kredit var. Şərtləri ağır olduğu üçün götürə bilmirəm. Məsələn, mənə bir-iki günə pul lazım olur. Güzəştli kredit almaq üçün aylarla vaxt sərf olunur. Hökumətdən zərrə qədər kömək görməmişəm”. Onun deməsinə görə, kənd təsərrüfatında olan problemlərin həll edilməməsi kəndlərdə işsizlərin sayının artmasına və kəndlərin boşalmasına səbəb olur: “Rayonda, kəndlərdə işsizlikdir. Heyvandarlığın hesabına yaşayırıq. Ailə tanıyıram, nə torpaq əkə bilir, nə də mal saxlaya bilir. Pulu yoxdur. Kömək edən də yoxdur. Sərhəd qapılarının açılmasını gözləyirlər ki, kənddən çıxıb getsinlər. Kəndlərdə sönük həyat var”. Astara rayon Kənd Təsərrüfatı İdarəsinin müdiri Etibar Abbasov isə deyir ki, mal-qaranın sayında azalma cüzidir: “Yemin bahalaşması ilə bağlıdır. Heyvandarlıqla məşğul olanlara subsidiya verilmir. Amma süni mayalanma olan inəklərin sahiblərinə hər doğulan buzova görə 100 manat yardım edilir. Əkiz doğulsa, 200 manat. Kənd təsərrüfatı ilə bağlı güzəştli kreditlər var. Lazım olan sənədlər toplanıb təhvil verilməlidir. Komissiya gəlib təsərrüfata baxır. Qeydiyyata düşmək lazımdır. Baxmasalar, bizə müraciət etsinlər, kömək edək. Müraciət edəndən sonra bir həftə ərzində cavab verilməlidir”. Ekspertlər hesab edir ki, qapalı saxlanılan təsərrüfatların yem təminatının bir hissəsinin fermerlərin özləri tərəfindən təmin edilmə imkanlarının yaxşılaşdırılması, süd emal müəssisələri ilə südçülük təsərrüfatları arasında uzunmüddətli müqavilələrin bağlanması və süd istehsalının maya dəyərinə bağlı qiymət siyasətinin qarşılıqlı formalaşdırılması intensiv iribuynyzlu heyvandarlıq təsərrüfatlarının inkişafını təmin edəcək əsas amillərdir. Bu səbəbədən qeyd olunan məqamlara daha çox diqqət olunmalıdır. Bu, regionlarda məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün də önəmlidir. Dövlət dəstəyi ilə xaricdən gətirilən və qapalı şəraitdən saxlanılan heyvanların bir laktasiya dönəmində süd məhsuldarlığı 5000-6000 litr, çəki alma imkanı isə çox yüksəkdir. Nəticədə intensiv heyvandarlığın yaradılması ölkədə təməl qida maddəsi olan ət və süd istehsalının artmasını təmin edə bilər.
Tahir TAĞIYEV
