Sürətlənən qlobal istiləşmə milyonlarla insanın həyatına təsir edir: Təbii fəlakətlər və müəyyən bölgələrdə əhəmiyyətli iqlim dəyişikliyi bəşəriyyətin onilliklər ərzində öhdəsindən gəlməyə çalışdığı problemlərin miqyasını daha da genişləndirir.
Ətraf mühit insanların təkcə fiziki vəziyyətinə təsir etmir, həm də onların davranışlarını dəyişir, özlərini və dünyanın qalan hissəsini başqa cür dərk etməyə məcbur edir. Bundan irəli gələn xəstəlik qlobal iqtisadiyyata trilyonlarla dollara başa gəlir, vəziyyət sürətlə pisləşir və proqnozlar da ürəzkaçan deyil.
Azərbaycan iqlim dəyişikliyinə qarşı preventiv addımlar atan ölkələr sırasındadır
Monaş Universitetinin araşdırmasına görə, qlobal istiləşmə səbəbindən hər il beş milyon insan ölür. Əsrin sonuna qədər bu rəqəm 83 milyona çata bilər. Qlobal istiləşmə və onun nəticələri ilə mübarizə aparmaq üçün 2016-cı ildə 175 ölkə Paris İqlim Sazişini imzalayıb. Onun məqsədi Yerin temperaturunun əlavə 1,5 dərəcə Selsi yüksəlməsini məhdudlaşdırmaqdır. İqlimşünaslar dəfələrlə bu istiqamətdə atılan addımlara şübhə ilə yanaşdıqlarını bəyan ediblər. Çünki əksər ölkələrin atmosferin çirklənmə səviyyəsini azaltmağa, belə demək olarsa, vaxtı yoxdur. Qlobal istiləşmənin əsas günahkarları planeti xilas etmək üçün ümumi səylərə qoşulmaqdan çəkinirlər. Bura sənaye cəhətdən inkişaf etmiş ölkələr, məsələn, ABŞ, Çin və digərləri daxildir. 1980-ci illərdən bəri Avropada iqlim istiləşməsinin sürəti qlobal orta göstəricini iki dəfə keçib. Bunda yenə Paris sazişinə qoşulmayan ölkələrin rolu böyükdür.
Bunlar fonunda alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, əsrin sonuna qədər bəşəriyyətin beşdəbirindən çoxu təhlükəli isti ilə qarşılaşa bilər. “Nature Sustainability” jurnalının yazdığına görə, mövcud iqlim siyasəti ilə dünyanı sənaye dövründən əvvəlki səviyyədən 2,7 dərəcə Selsi yuxarı istiləşmə gözləyir. BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası ekspertlər qrupuna görə, bu, "iqlim fəlakəti”nin qarşısını almaq üçün lazım olan 1,5 dərəcə Selsi istiləşmə həddini ötəcək. Bu cür istiləşmə baş verdikdə, 2100-cü ilə qədər 2 milyard insan, yəni Yer kürəsində gözlənilən əhalinin təxminən 20 faizi həyat üçün təhlükəli istiyə və ekstremal hava şəraitinə məruz qalacaq. Hətta nisbətən sərin iqlimi olan yerlər daha çox sayda isti və quraqlıq dalğaların ilə üzləşəcəklər. Orta qlobal temperatur 29 dərəcə Selsini keçəcək, bu da bəşəriyyəti “insan iqlim yeri”ndən, yəni insanların yaşamağa öyrəşdiyi şəraitdən kənara çıxaracaq. İnsan üçün optimal temperatur 13-25 dərəcə Selsi təşkil edir. Mövcud vəziyyət göstərir ki, iqlim dəyişikliyi kimi bəşəri xarakterli problemin həlli üçün bu istiqamətdə qlobal əməkdaşlığın həyata keçirilməsi olduqca vacibdir. Əks təqdirdə bu problemin fəsadlarının aradan qaldırılması mümkün olmayacaq. Azərbaycan müxtəlif beynəlxalq tribunalardan dünyanın diqqətini qlobal iqlim dəyişikliklərinə yönəltməklə yanaşı, bir ölkə olaraq da qeyd edilən problemin həllinə mühüm töhfələr verir. Bundan irəli gəlir ki, Azərbaycan yeni hədəflə çıxış edərək, 2050-ci ilə qədər əlavə könüllü öhdəlik kimi emissiyaların 40 faizədək azaldılmasını və Vətən müharibəsi zamanı işğaldan azad edilmiş ərazilərdə “netto sıfır emissiya” zonasının yaradıldığını bəyan edib. İşğal edilmiş ərazilərimizin azad olunmasından sonra həmin ərazilərdə günəş, külək və su ehtiyatları vasitəsilə elektrik enerjisinin istehsalı üçün yeni imkanlar yaranıb. Azərbaycan prezidentinin 2021-ci il 2 fevral tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” sənədinin 5-ci bəndində isə iqlim dəyişikliyi və onunla mübarizə istiqamətində, eləcə də ölkəmizdə yaşıl enerji məkanı prinsiplərinə əsaslanan bərpa olunan enerjidən iqtisadiyyatın bütün sahələrində tətbiqi məsələləri öz əksini tapıb. Azərbaycan 1995-ci ildə BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasını, 2000-ci ildə isə Konvensiyanın Kioto protokolunu, 2016-cı ildə Paris Sazişini ratifikasiya edərək qlobal iqlim dəyişmələrinin mənfi təsirlərinin yumşaldılması üzrə beynəlxalq səylərə qoşulub. Qoşulduğu beynəlxalq razılaşmalar üzrə Azərbaycan üzərinə götürdüyü öhdəliklərə tam riayət edir.
Yüksək temperatur insan səhhətinə mənfi təsir edir
Müxtələif ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın səylərinə baxmayaraq, qlobal istiləşmənin ən görünən nəticəsi hesab edilən təbii fəlakətlərin sayı artır. Artan quraqlıqlar, daşqınlar, qasırğalar və meşə yanğınları bunun təsdiqidir.
BMT-nin Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının məlumatına görə, son 50 ildə dünyada kataklizmlərin sayı 5 dəfə artıb və gələcəkdə də artmaqda davam edəcək. Təbii fəlakətlər ölkələrin həm təbii fonduna, həm də iqtisadiyyatına böyük ziyan vurur. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının məlumatına görə, 2008-ci ildən bəri hər il orta hesabla 20 milyondan çox insan daşqınlar, qasırğalar, meşə yanğınları və ya həddindən artıq istilər səbəbindən evlərini tərk edir. Köçmə nəticəsində miqrantlar işlərini, əvvəlki sosial əlaqələrini və dəstəyini itirir. Dəyişikliklər psixi sağlamlığa təsir edir: sağ qalanlar depressiya, narahatlıq və travma sonrası stress pozğunluğuna çevrilə bilən halla üzləşirlər. Psixikaya dağıdıcı təsir göstərən təkcə təbii fəlakətlər deyil, həm də fəsadları o qədər də açıq olmayan iqlim dəyişikliyidir. Pekin və Texas AM Universitetləri tərəfindən aparılan araşdırmalar göstərir ki, temperatur insanların davranış modellərinə təsir edən ən mühüm ekoloji faktordur. Tədqiqatçılar 22 dərəcəni insanlar üçün ən rahat temperatur adlandırıblar. Honq-Konq Çin Universitetinin başqa bir araşdırması qeyd edir ki, 28 dərəcədən yuxarı temperatur insanın psixi vəziyyətinə mənfi təsir göstərir. Yüksək hava istiliyi mərkəzi sinir sisteminin işinə təhlükə yaradır. Temperatur stressi "xoşbəxtlik hormonları" olan serotonin və dopamin kimi biokimyəvi maddələrin istehsalına birbaşa təsir edir və bu prosesdə baş verən dəyişikliklər depressiya və şizofreniyanın inkişafına səbəb ola bilər. Qlobal istiləşmə insanların başqalarına münasibətinə də təsir edir - ekstremal hava şəraiti aqressiv davranış və məişət zorakılığı riskini artırır. İqlim dəyişikliyi, psixi pozğunluqlar və maliyyə itkiləri sanki öz aralarında bir qapalı dairə yaradır. Qlobal istiləşmə insanların cəmiyyətin fəal hissəsi olmasına, o cümlədən onun iqtisadi həyatında iştirakına mane olan psixi problemlərə gətirib çıxarır. Bu halda cəmiyyət insanın istehsal edə biləcəyi mal və ya xidmətləri, ödəyə biləcəyi vergiləri və hər hansı alış üçün verə biləcəyi vəsaiti itirir. Bu səbəbdən əksər ölkələr, o cümlədən Azəbaycan iqlim dəyişikliyinə qarşı səylərin daha səmərəli olmasına xüsusi diqqət edir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
