Türk saray mühitinin ortaya qoyduğu bir neçə tarixi-siyasi əsər var. Nizamülmülkün “Siyasətnamə”si, İsgəndər bəy Münşinin “Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi”, “Tarixi-Nadir” əsərləri hökmdarların sifarişləri əsasında yazılmışdı. Hökmdarlar həmçinin şeirə də diqqət döstərmişdilər. Nizami Gəncəvi bu baxımdan parlaq nümunədir. Həmçinin Qazi Bürnahəddin, Sultan Fateh Mehmət, Şah İsmayıl Xətai və digərləri şeir yazıblar.
Müsəlman Şərqində saray ənənəsini yıxıb, yerinə müasir, demokratik cümhuriyyət quran Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin “Əsrimizin Siyavuşu” ənənəylə müasirliyin, poetik düşüncəylə, siyasi təfəkkürün vəhdətində yaranmış əsərdir. M.Ə.Rəsulzadə bu siyasi mətni yazmaqla qurmuş olduğu müstəqil dövlətin hesabatını xalqımıza çatdırmışdır. M.Ə.Rəsulzadə bu əsəri cümhuriyyətin işğalından üç ay sonra qələmə aldı. Özündən əvvəlki dövlət başçılarından fərqli olaraq məsləkdaşrıyla yaratmış olduğu tarixi özü yazdı.
“Əsrimizin Siyavuşu” bir neçə illik məntiqi prosesin nəticəsində meydana çıxmışdır. M.Ə.Rəsulzadə Ə.Firdovsinin “Şahnamə” əsərinə, İran türklərinin durumuna yaxşı bələd olduğu üçün bu keçmiş arxetipləri rahatlıqla işləyə bilmişdir. Təkcə əsərin meydana gəlməsi onun adıyla da bağlı deyil. “Əsrimizin Siyavuşu” Əli bəy Hüseynzadənin “Siyasətül-Fürusət” əsərinin Azərbaycançılıq konteksində bir davamıdır. Ə.Hüseynzadə ən qədim zamanlardan etibarən Qacarların hakimiyyətinə qədər İrandakı türk və fars hökmdarların ədəbi cizgilərini qələmə almışdı. Rəsulzadə isə bu arxetipi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin taleyi konteksində işləmişdi.Həmçinin Ə.Hüseynzadə 1905-1911 ci illərdə İranda baş verən məşrutə hərəkatından bəhs edərkən Siyavuşu yada salmış ilk dəfə Azərbaycan mühitinə onu arxetip obraz kimi təqdim etmişdir. Müəllif barədə ilk sözü “Hüriyyət və Vətəni-Firdovsi “məqaləsində demişdir.
1918-ci ildə müasir Azərbaycan dövləti təşəkkül tapan vaxt cümhuriyyəçilər bir neçə cinahda mübarizə aparmalı oldular. Bu mücadilə tərəflərindən biri də İrandakı hakim dairələr idi. Onlar cümhuriyyətin adını dəyişməyi təklif edirdilər. Bu çağırışları cavab verən M.Ə.Rəsulzadə isə Azərbaycan kəlməsini həm də qövmi (xalq) mənada irəli sürdüklərini bəyan edirdi. “Əsrimizin Siyavuşu” həmçinin bu ittihamlara cavab verən əsərdir.
M.Ə.Rəsulzadənin potensialı, dühası “Əsrimizin Siyavuşu”unda müxtəlif şəkildə təcəlli edir. M.Ə.Rəsulzadə əsərində Siyavuşun doğulması mühiti barədə oxuculara məlumat çatdırır. O Azərbaycan insanın taleyini tarixi İran-Turan savaşları konteksində əks etdirir. Əbdülqasım Firdovsinin panfarsist mövqeyinin əksinə olaraq türklərlə farsların gələcəkdə bir federasiya kimi təşkil olunmalarına müsbət münasibət ifadə edir. Lakin ilk növbədə milli kimliyin dərkinə əhəmiyyət verir. Müəllif özü də əsərində xalqımızın hələ də bu cəhətdən proplemlər yaşadığını qeyd edir. M.Ə.Rəsulzadə müasir əsaslarda böyük birliyin yaranmasının tərəfdarı kimi çıxış edir. Azərbaycan cümhuriyyətinin idelogiyasından bəhs edərkən də daha çox solidarizmə istinad edir. O qeyd edir ki, insanlar arasında bərabərliyi bolşeviklər kimi zorakı üsulla aparmaq olmaz. Rəsulzadə inanır ki, müstəqil dövlətimiz qalsaydı insanlar arasındakı bərabərsizlik tədrici, qan tökülmədən aradan qalxacaqdı.Rəsulzadə bunları da qələmə alarkən Turanla İranın vəhdəti konsepsiyasına istinad edir..Bu onun həqiqi idealı idi. Həmçinin müəllif təhsil, səhiyyə, nəqliyyat və digər sahələrdə cümhuriyyətin atdığı addımları qeyd edir, gələcək nəsillərə bu tarixi unutmamağı tövsiyə edir.
Azərbaycan sözündə bay hecası bolluq, zənginlik mənasını ifadə edir. Rəsulzadə bu bərəkətdən bəhs edərkən ölkəmizin dünyada ilk dəfə neft çıxarılan məkan olduğunu da ifadə edir. Həmçinin Rəsulzadə neftlə yanaşı ölkəmizin ərzaqla təmini cəhətində də önəmli yer olduğunu qeyd edir. Neftlə, kömürlə zəngin olan Almaniyanın aclıqla məğlub etdirilməsindən bəhs edən müəllif diqqəti Azərbaycana yönəldir. Muğan, Mil, Aran ovalıqlarının münbit torpağı sayəsində nəinki özümüzün, həmçinin də qonşularımıza da təmin edə biləcəyimizi yüksək inamla qeyd edir. Bu gün yaşadığımız dünyada ərzaq böhranının ola biləcəyi barədə hər gün proqnozlar eşidirik. Rəsulzadənin yüz iki il öncə yazdıqları bu baxımdan yenə də aktuallığını qoruyub saxlayır.
Rəsulzadə də əsərinə başlayarklən Əli bəyin bu yanaşmasını davam etdirir. O xəyanətlə varlığına son qoyulmuş istiqlalımızın taleyini Siyavuşun qətlə yetirilməsi ilə müqayisə edir. Nizami Gəncəvi “Xosrov və Şirin” əsərində Xosrov Pərvizin Azərbaycana gəlişini min hiylə-rənglə həyata keçdiyini qeyd edir. Sasani hökmdarı şahmatda uduzan oyunçu kimi qovulduğunu yazır. Vladimir Lenin də 1920-ci ilin aprelində Kiyevdən Pilsuskinin sayəsində qovulanda Bakını zəbt etdi. Azərbaycanın hiyləylə ələ keçirilməsi bir daha təkrar oldu.
1919-1920-ci illərdə Şərq dünyasında olduqca maraqlı proseslər gedirdi. Mustafa Kamal paşanın millli mücadiləsi, Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin Azadıstan dövləti Şərqə yeni nəfəs verən hadisələr idi. Dünyanı bölüşmək ehtirasında olan qüvvələr bu hərəkatları diqqətlə izləyir, ona müdaxilələr edirdilər. Məhz bu konteksdə bolşeviklər bu hərəkatlara “ürəyi yananlıq” etdilər. Təssüflər olsun ki, o zaman cümhuriyyətçilər Türkiyə, Güney Azərbaycan hərəkatçılarıyla əlaqə qura bilmədilər. Onları öz məsləkrindən xəbərdar etmədilər.Azərbaycanın görkəmli ziyalısı Nəriman Nərimanov da bu oyunların içinə daxil oldu. Rusiya bolşeviklər elə bir təbliğat qurdular ki, Azərbaycan cümhuriyyətçilərini az qala müsəlmanların düşməni kimi təqdim etdilər. Cümhuriyyətimizin devrilməsi ərəfəsində türk-osmanlı paşaları M.Ə.Sabirin tövsiyəsinin ziddinə olaraq aldandılar. Həmçinin Azərbaycandakı Turançı və Ümmətçi dairələr də cümhuriyyəti müdafiə etməkdən imtina etdilər. M.Ə.Rəsulzadə haqlı yerə bu aldanışdan şikayət edirdi. O Azərbaycan cümhuriyyətinin qatilini arayan zaman onun turanlıların aldanmış qisminin yardımları ilə Turan dostu qiyafəsində bürünmüş əski türk düşməni tərəfində qətl edildiyini yazır. Bolşeviklərin işğalından sonra isə türk paşalarının həbs edildiyini Azərbaycandan kənara çıxarıldıqlarını qeyd edir. Tarixi həqiqət də belə olmuşdu. 27 aprel 1920 ci ildən beş altı il sonra Tələt paşa İstiqlal məhkəməsində Azərbaycanın işğalında səhv etdiyini etiraf etmişdi.
Bütün hiylələrə, qırğınlara, represiyyalara rəğmən Rəsulzadə içindəki böyük inamı əsər boyu hifz edir. O günün birində Azərbaycanın üçrəngli bayrağının parlament binasına asılacağına iman bəsləyir. O qəti inamla deyir ki Azərbaycan Mehdisi xalqının idelından ,milli istiqlalından ibarətdir.
“Əsrimizin Siyavuşu” xalqımızın uzaq-yaxın tarixinin öyrənilməsinə, cümhuriyyətimizin xarakterinin kəşf edilməsinə yardımçı olan əsərdir.
Ceyhun MİRZƏLİ
