Hərb müstəvisində Azərbaycanın Ermənistandan kifayət qədər üstün olması və bu üstünlüyü gedərək artırması indi işğalçı ölkədə ən böyük təhdid mənbələrindən biri sayılır. Burada hesab edilir ki, belə durumda Dağlıq Qarabağ münaqişəsi güc yolu ilə həll olunsa, Ermənistan çox çətin duruma düşəcək.
Son günlərə qədər İrəvan Rusiyadan kredit hesabına müəyyən silahlar, o cümlədən “İsgəndər” əməliyyat-taktiki raket komplekslərini alaraq mövqeyini gücləndirməyə çalışırdı. Amma Azərbaycanın növbəti gedişləri yenə Ermənistanı çətin duruma salıb.
Qeyd olunan xüsusda Rusiyanın “rosbalt” portalı yazır ki, Ermənistanın bütün cəhdlərinə rəğmən, Azərbaycan bu ölkə üzərində hərbi üstünlüyünü artırmaqda davam edir. Portal, xüsusən də “Polonez” reaktiv yaylım atəşi sistemlərinin (RYAS) Azərbaycan ordusunun ixtiyarına verilməsinin Ermənistanın bütün ümidlərini alt-üst etdiyini vurğulayır: “Ermənistan üçün qəliz bir çağda Belarus RYAS-nın tez bir zamanda Azərbaycana tədarükü haqda məlumat meydana çıxıb ki, bu da bölgədə durumu daha mürəkkəbləşdirə bilər. “Polonez” 10-15 metr dəqiqliklə 300 kilometr məsafədə hədəfi vurmağa qabildir. Ermənistanda daxili ixtilafların qaynar bir vaxtında bu ölkə üçün daha bir pis hadisə yetişir. Belarus özünün yeni ağır “Polonez” reaktiv yaylım atəşi sistemlərini Azərbaycana tədarük etməyə başlayır ki, bu da sonuncuya artıq 25 ildən çox çəkən Dağlıq Qarabağ uğrunda mübarizədə hiss olunası üstünlük verə bilər. Burada düyün həm də bundadır ki, Belarus da, Rusiya da, Ermənistan da bir hərbi ittifaqdadır – Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistanın da daxil olduğu Kollektiv Təhlükəsilik Müqaviləsi Təşkilatında. Bu fonda rəsmi Minskin güclü silahı KTMT üzrə müttəfiqinin əsas düşməninə tədarük etməsi qəribə görünür.
Azərbaycanın Belarusdan “Polonez” reaktiv yaylım atəşi sistemi almaq niyyəti haqda informasiya hələ 2017-nin noyabrında Aleksandr Lukaşenko Azərbaycan müdafiə naziri Zakir Həsənovla görüşrəkən ortalığa çıxıb. Belarus başçısı o zaman bildirib ki, “əməkdaşlığımızın hansı xarakter daşıdığı haqda kiminsə qarşısında bəraət qazanmaq istəmirik”.
Lukaşenko vurğulayıb: “Təkcə bir şeyi demək istəyirəm ki, bizim münasibətlərimiz heç bir beynəlxalq müqaviləni, bütünlükdə BMT TŞ-nin də heç bir qətnaməsini pozmur. Biz suveren, müstəqil dövlətik və zamanın ruhuna, dövlətlərimizin tələbatlarına uyğun əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyən etmək haqqımız var”. Hərbi mütəxəssislər dərhal danışmağa başlayıblar ki, “Polonez”lər Azərbaycana Rusiyanın Ermənistana tədarük etdiyi “İsgəndər” əməliyyat-taktiki raket komplekslərini (ƏTRK) tarazlaşdırmaq imkanı verir. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin eksperti, istefadakı general-leytenat Yaşar Aydəmirov hətta bildirib ki, Azərbaycan ordusunun “Polonez”i silahlanmaya qəbul etməyi bölgədə hərbi balansda üstünlüyü gücləndirmək imkanı verəcək. “Sputnik” agentliyi Aydəmirovdan sitat gətirib: “Bizə hərbi əməliyyatların aparılacağı ərazinin coğrafi gerçəkliyinə uyğun gələn “Polonez” kimi silah növləri gərəkdir”. Azərbaycan müdafiə naziri 2018-in əvvəlində Belarusa məxsusi baş çəkib ki, “Polonez”lərin istehsal texnologiyası ilə tanış olsun. “Kommersant” isə apreldə xəbər verib ki, bu silahın tədarükü artıq ən yaxın aylarda başlana bilər. Qəzetin məlumatına görə, raketlər, nəqliyyat-doldurucu maşınlar, idarə məntəqəsi, radiolokasiya stansiyaları və infrastrukturun başqa ünsürləri daxil olmaqla onlarla kompleksin təhvilini nəzərdə tutan ilk müqavilə artıq bağlanıb. Sazişin maliyyə yönləri elan olunmur.
Artıq növbəti gün Ermənistan tərəfinin cavabı gəlib. Müdafiə nazirinin mətbuat katibi “Azadlıq radiosu”nun erməni xidmətinə şərhində deyib: “Biz təəssüf edirik ki, satıcı, KTMT üzvü olmağından asılı olmayaraq, Azərbaycana silah satır. Azərbaycanın yaraq-əsləhəylə təchiz edilməsinə baxmayaraq, döyüş hazırlığımızın təminatı üçün həmişə uyğun addımlar atmışıq və atacağıq”. Öz növbəsində, qondarma “DQR”in prezident aparatı başçısının müavini David Babayan əmindir ki, “Polonez”lərin Bakıya satılması haqda məsələni Ermənistan KTMT toplantısında qoymalıdır. O deyib: “Bu cür ölkə belə bir silahı necə sata bilib? Azərbaycan bu silahı müdafiə üçün deyil, hücum, qətl üçün alır. Bu, durumun radikal dəyişikliyinə səbəb olmayacaq. Təbii ki, bu, gərginlik yarada bilər”.
Belarus son 15 ildə Azərbaycana, az qala, Rusiyanın Ermənistana etdiyindən çox silah tədarük edir. Minsk təkcə 2004-2012-ci illərdə Bakıya 167 milyon dollarlıq silah satıb. Bunlar 153 tank, 60 BTR-70, 11 Su-25 təyyarəsi, 120 artsistem, xüsusən də 122 mm-lik D-30 haubitsaları, özütuşlayan “Pion” haubitsalarıdır (12 ədəd). Azərbaycanlılar Belarusdan habelə “BUK-MB” zenit-raket kompleksi alıblar.
“KTMT çərçivəsində imzalanan sənədlər bloka daxil olmayan dövlətlərlə hərbi-texniki əməkdaşlığa mane olmur. Azərbaycandansa Ermənistanın ödəniş qabiliyyəti daha aşağıdır, buna görə də “Polonez” RYAS-ın sonuncuya satılması rəsmi Minsk tərəfdən daha çox siyasi praqmatizmin növbəti jestidir, – Belarus hərbi eksperti Sergey Martselov“Rosbalt”a deyib. – Əliyevlə Lukaşenkonun qarşılıqlı mehribanlığı, habelə Azərbaycanın Belarus silahına sərf etdiyi məbləğ nəzərə alınsa. Lakin Belarus dövləti başçısının iddiaları daha uzağa gedir. O artıq bildirib ki, RYAS-dan savayı ölkənin Rusiya “İsgəndər”inə rəqib əməliyyat-taktiki kompleksi meydana çıxacaq”.
Hərbi ekspertlər “Polonez”ə Rusiyanın “İsgəndər” RYAS-ına gerçək rəqib kimi baxır. Lakin bunlar tamamilə müxtəlif növ silahlardır. Birinci reaktiv yaylım atəşi sistemi, “Katyuşa” və “Qrad”ın varisi, ikinci isə ballistik raketdir. “İsgəndər” düşmənin hərbi infrastrukturunu, HHM və RƏM sistemlərini nöqtəvi məhv etmək üçün effektlidir, – Sergey Martselov deyib. – Yaylım atəşi sistemi meydançalar üzrə işləyir, nişanlaması xeyli zəifdir, mülki əhalini və düşmənin sıx yerləşən hərbi bölmələrini pərən-pərən salır. “Polonez”in yeni sursatının bəyan edilən mənzili (300 km) nəzərə alınsa, Rusiyanın Ermənistana tədarük etdiyi “İsgəndər”ixracat versiyası ilə, demək olar, eynidir”.
Bununla yanaşı, “Polonez” heç də özünün sovet əcdadları kimi “qəpiyə ağ işıq kimi zilləşmir”. Onun ağır raketlərinin fərdi yönəlişi və yüksək dəqiqliyi var: 10-15 metr yayınmadan artıq olmayaraq 300 km uzaqlıqdakı hədəfi vurur. Belarus ordusunun silahlanmasına 2016-da daxil olub. İlk yeniliyi isə ictimaiyyətə 2015-ci il 9 may paradında göstəriblər. Aleksandr Lukaşenko öz çıxışlarında “Polonez” haqda belə deyib: “Bu sistem bizim gözləntilərimizi aşıb. O artıq bu gün xarici dövlətlərin tələbatına yarayır. Və biz öz ordumuzu da təchiz etməklə dünyanın bir neçə dövləti üçün bu çox bahalı silahın istehsalına başlamışıq”.
“Polonez” Çinlə şərik layihədir: Belarus şassisi və elektronikası və Çin raketi. Maraqlısı budur ki, “Polonez”də də “İsgəndər”in MTDZ-7930 “Astroloq” şassisindən istifadə olunur. Onda Dzerjinskidəki nöqtəvi elektronika zavodunun yaratdığı 300 mm-lik kalibrli raketlərlə təchiz edilən səkkiz nəqliyyat-buraxılış konteyneri yerləşir. O, 50-300 km məsafədə hədəfi vura bilir. Onun son mənzil sınağı 2017-nin oktyabrında keçirilib.
Mütəxəssislər bu fikrə meyllənirlər ki, “Polonez” üçün Belarus raketləri Çinin A200 RYAS-ı üçün “məmulatlar”a bənzəyir. Artıq Çinin M20 raketi (ixracat variantı DF-12) bazasında daha uzaqmənzilli sistemin silahlanmaya qəbul edilməsi üzrə planlar səsləndirilib. Həm A200, həm də M20 Çin sənayesi tərəfindən quru qoşunları üçün vahid raket-artilleriya sistemiylə təchizatda variant kimi təqdim olunur.
Yekunda deməyinə dəyər ki, bu sövdələşmə Belarus üçün çətin ki ancaq “biznes”dir. Minsk və Bakının “özəl münasibətləri” Belarus rəhbərliyi üçün Moskva ilə müəyyən məsafə saxlamaq üsullarından biridir. Aleksandr Lukaşenko Kremllə münasibətlərin kəskinləşdiyi ağır məqamlarda Azərbaycana söykənir. Məsələn, Əliyev 2010-cu ilin iyununda Belarus-Rusiya qaz münaqişəsinin zirvə vaxtında “Qazprom”a borcu təcili bağlamaq üçün Belarusa 200 milyon dollar kredit verib. Habelə Minsk dəfələrlə – neft tədarükü ətrafında Rusiya ilə mübahisələrin gedişində – özünün NEZ-ləri üçün Azərbaycandan alternativ neft alqısı sxemləri hazırlayıb: dənizlə Odessaya qədər, sonra isə Ukrayna üzərindən dəmiryoluyla. Bu sxem həmişəlik olmayıb, amma Lukaşenkonun siyasi qətiyyətini sərgiləyib”. bütün bu qeyd deilənlər iəs Azərbaycanın düşmən üzərində üstünlüyünü aydın sərgiləyən məqamlardır. Elə İsrailin “Haaretz” qəzeti də yazır ki, Azərbaycan öz ordusunu ixtiyarına Ermənistanda olmayan çoxsaylı müasir silahlar verir. Bildirilir ki, buraya “Aerospace Industries” və “Rafael Advanced Defense Systems” şirkətləri tərəfindən İsraildə istehsal olunan qabaqcıl silah sistemləri də daxildir. “IAI Harop” müdafiə sistemi də daha bir nümunə kimi qeyd olunur. O da vurğulanır ki, üç metrlik və 135 kiloqram ağırlığında olan, 15 kiloqrama qədər döyüş başlığı aparmaq qabiliyyətinə malik “Harop” pilotsuz uçan aparatı da Azərbaycan ordusunu döyüş qabiliyyətini artıran silahlardandır: “Ermənistan hökuməti Azərbaycan ordusuna İsrail silahlarının verilməsini qınayıb. Amma iki ölkə arasında silah ticarəti davam edir. Son illərdə bir çox yük təyyarələri Azərbaycan-İsrail marşrutu ilə müntəzəm olaraq uçur. “Silk Way” şirkətinin yük təyyarələri Ben-Gurion beynəlxalq hava limanında həftədə üç dəfə eniş edir. Uçuşların izlənməsi üzrə beynəlxalq saytlara görə, son iki il ərzində Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinə məxsus altı təyyarə İsrailin cənubundakı hərbi bazaya enib, bir neçə saat ya yüklənib, ya da boşaldılıb. Azərbaycan və İsrail 20 ildən bəri möhkəm əlaqələrə malikdir. İsrailə daxil olan neftin üçdə ikisi Azərbaycandan alınır. İsrail Azərbaycana radar sistemləri və dronları satır. 2016-cı ildə Azərbaycan bəyan edib ki, İsraildən təxminən 5 milyard dollar məbləğində müdafiə avadanlığı alıb. Bakı bildirir ki, iki ölkə arasında müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq bir neçə ildir davam və inkişaf edir”. Bütün bunlar nəticə etibarı ilə Azərbaycanın Ermənistan üzərində hərbi üstünlüyünü daha böyük sürətlə artırır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
