Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanmasının Ermənistanın bütün sahələr, xüsusən də sosial-iqtisadi müstəvidə çöküşünü sürətləndirməsi işğalçı ölkənin özündə də artıq birmənalı şəkildə qəbul olunan reallıqdır. Elə bu səbəbdən indi işğalçı ölkədə açıq etiraf olunur ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli tezləşdirilməlidir. Əks təqdirdə Ermənistan indiki ilə müqayisədə daha acınacaqlı vəziyyətə düşəcək ki, həmin durumda Qarabağ siyasətinin davam etdirilməsi ümumiyyətlə mümkünsüz hala gələcək.
Hazırda Ermənistan hakimiyyətində idarəçilik formasının dəyişməsi fonunda İrəvanın Qarabağ məsələsində müəyyən dəyişikliklərə getməsi də istisna olunmur. Maraqlıdır ki, vəzifələrinin icrasına başlamış Ermənistanın yeni prezidenti Armen Sarkisyan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinin mümkün olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, 25 ildən çoxdur münaqişənin tənzimlənməsi üzrə danışıqlar ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində aparılır: “Son nəticədə bütün regional münaqişələr həll olunur, onlar tamamilə dəf olunandır. Tarix bundan daha amansız və faciəvi münaqişələr görüb. Artıq 25 ildən çoxdur, münaqişənin tənzimlənməsi üzrə danışıqlar ATƏT-in Minsk Qrupu formatında, həmsədrlər dövlətlər – Rusiya, ABŞ və Fransa tərəfindən təklif olunan tənzimləmə prinsipi və elementləri əsasında aparılır. Rusiya isə Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsi prosesində Minsk Qrupunun həmsədrlərindən biri kimi həlledici rol oynayır. Xatırladım ki, 23 il əvvəl Qarabağda atəşkəs rejimi məhz Rusiyanın vasitəçiliyi sayəsində əldə olunub. Biz problemin dinc siyasi həlli axtarışındakı vasitəçilik səylərini yüksək qiymətləndiririk. Aydındır ki, münaqişəni tənzimləmək, sülhə və razılığa gəlmək üçün siyasi iradə gərəkdir”. Ermənistanın yeni prezidentinin bu açıqlamaları, ekspertlərə görə, İrəvanın Qarabağ siyasətini indiki qaydada davam etdirməsinin mümkünsüzlüyünün etirafı kimi də qiymətləndirilə bilər. Artıq erməni iqtidarı da o vəziyyətə çatıb ki, Qarabağ problemi ətrafında status-kvonun praktiki olaraq dəyişməsinin labüdlüyünü qəbul edir.
Digər tərəfdən, düşmən ölkədə idarəçilik formasının dəyişməsi həm də Qarabağ məsələsində məsuliyyət bölgüsü yaradır. Belə ki, indiyə qədər Serj Sarksiyanın erməni cəmiyyətində mümkün reaksiyalardan ehtiyat edərək Qarabağ məsələsi ilə bağlı güzəştlərə getməkdən imtina etdiyi bildirilirdi. Amma indi bu məsələyə görə onunla yanaşı məsuliyyət daşıyan daha bir şəxs yeni prezidentdir. Bu mənada erməni mediası Qarabağ məsələsində dəyişikliklərin olmasını istisna etmir. Ermənistanın "armenianreport" saytı yazır ki, ciddi təzyiq altında olan Serj Sarkisyan Qarabağ məsələsində dəyişikliyə hazırdır: “Serj Sarkisyan əraziləri hələ iki il əvvəl - aprel savaşı zamanı Azərbaycana qaytarırdı. Son anda daxildəki qüvvələr buna imkan vermədi. Lakin görünür, bu gec, ya da tez baş verəcək”. Sayt bu mənada Armen Sarkisyanın açıqlamalarının da təsadüfi olmadığını yazır. Türkiyənin “Strategic Outlook” analitik mərkəzinin həmsədri, Cənubi Qafqaz üzrə ekspert Məhməd Fatih Öztarsu da bu mənada müəyyən yeniliklərin olmasını istsina etmir: “Ermənistanın yeni prezidenti Armen Sərkisyanın Qərb dövlətlərini tanıyan və avropalılar tərəfindən tanınan bir siyasətçi kimi Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə bağlı ölkəsinə yönələn yanaşmalara təsir edəcəyini düşünürəm. Başqa sözlə desək, Ermənistan sanki daha mülayim bir görüntü yaratmaq istəyəcək“. Öztarsunun fikrincə, indiyə qədər Ermənistanın Qarabağdan olan hərbçilər tərəfindən idarə edilməsi ilə bağlı yaranmış mənzərə dəyişdiriləcək: “Əlbəttə ki, arxa planda əsl idarəçi güc eyni düymə olaraq qalacaq. Lakin dünyanın maraqlandığı əsas tərəf Ermənistanın xarici görünüşü və bu dövlətin sərgiləcəyi münasibət olacaq. Hesab edirəm ki, Bakı İrəvanın nümayiş etdirəcəyi yeni yanaşmaları yaxşı ölçüb-biçərək, sərt ritorikadan geri çəkiləcək”. Amma təbii ki, o şərt daxilində Ermənistan zəbt olunmuş ərazilərin azad olunması istiqamətində əməli addımlar atmağa başlasın.
Bunu şərtləndirən əsas səbəblərdən biri isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Ermənistanın ağır sosial-iqtisadi vəziyyətdə olmasıdır. Amerikada çıxan “The Daily Caller” qəzeti də bu fonda diqqəti ona yönəldir ki, Azərbaycana qarşı təcavüzü nəticəsində Ermənistanda yaranmış dözülməz iqtisadi və siyasi vəziyyət cəmiyyətdə bu ölkənin hakimiyyətinə qarşı ciddi etirazlar yaradıb. Ermənistanı “durğunluq vəziyyətində olan zibilxana” adlandıran qəzet erməni deputat Aram Manukyanın bəyanatlarına istinadla yazır ki, deqradasiyaya uğramış bu ölkədə vəziyyət get-gedə pisləşir, Ermənistan Avrasiyada dövlətləraarası iqtisadi münasibətlərdə praktiki olaraq heç bir rol oynamır. Yenə də A.Manukyandan sitat gətirilərək qeyd edilir ki, Ermənistan regional və beynəlxalq miqyaslı bütün layihələrdən, o cümlədən dəmir yolu və enerji layihələrindən kənarda qalır. Manukyan təəssüflə vurğulayır ki, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanın təşəbbüsü ilə başlanmış “Yeni İpək Yolu” kimi mühüm layihədə İrəvan iştirak etmir. Keçən il həmin layihə çərçivəsində bu ölkələri birləşdirən, Avropa ilə Çin arasında yük və sərnişin daşımalarını təmin edən, Ermənistandan yan keçən Bakı-Tiflis-Qars dəmiryol xətti istifadəyə verilib. Qəzet yazır ki, eyni zamanda, Azərbaycan artıq bu il Türkiyəyə təbii qaz nəql edəcək. 2019-cu ildə isə Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün mühüm element olan “Şahdəniz-2” yatağından çıxarılan təbii qaz Avropaya nəql ediləcək. Bildirilir ki, işğal siyasəti nəticəsində Ermənistan bütün bunlardan kənarda qalıb. Eyni zamanda Ermənistanda baş alıb gedən korrupsiya ölkədə vəziyyəti daha da gərginləşdirir. Bu səbəbdən, sağlam düşüncəli investorların heç biri Ermənistanda sərmayə qoymağa risq etmir.
Qeyd olunur ki, Azərbaycan və Gürcüstan öz iqtisadiyyatını Qərb ölkələri, ABŞ və Avropa ilə sıx münasibətlər əsasında qurur. Ermənistanın geridə qalmış iqtisadiyyatı əvvəlki kimi yenə də kənd təsərrüfatından asılıdır, inflyasiyanın sürətlə artması və ciddi zəka axını müşahidə olunur. “The Daily Caller” yazır ki, Ermənistanın bu “girdab”dan çıxmasının yeganə mümkün yolu Azərbaycanla münaqişəni həll etmək və iqtisadi cəhətdən güclü olan bu dövlətlə yaxınlaşmaqdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün Ermənistan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionunun işğalından əl çəkməlidir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının bir neçə qətnaməsi də bunu tələb edir. Eyni mövqeyə Almaniyanın “ZDF” televiziya kanalında jurnalist Volfqanq Tsimmermanın “Yoxsulluq və korrupsiya. Ermənistan gələcəyini itirib” başlıqlı reportajında da rast gəlmək olar. Reportajda aparılmış araşdırma nəticəsində Ermənistanda gənclərin üçdə ikisinin ölkəni tərk etmək haqqında düşündüyü, həmçinin onların ölkədə mövcud olan siyasi, sosial və iqtisadi vəziyyətdən məyus olduqları bildirilir. Rəsmi məlumatlarda ölkə əhalisinin 30 faizinin yoxsul olduğu göstərilsə də, real vəziyyətin daha da acınacaqlı olduğu ehtimal edilir. Həmçinin “Transparency International”ın korrupsiya indeksinə əsasən Ermənistanın Efiopiya, Makedoniya və Vyetnam ilə yanaşı 107-ci yeri tutduğu bildirilir. İqtisadiyyatın oliqarxların əlində cəmləşməsi, hakim dairələrlə qohumluq və ya dostluq münasibətlərinə malik olmayanların sahibkarlıq sahəsindəki fəaliyyətinin perspektivinin yoxluğu və ədliyyə sisteminin hakimiyyətdən tam asılılığının investorlar üçün öldürücü olması vurğulanır. Reportajda ölkədə hakimiyyət özbaşınalığı və perspektivin olmaması səbəbindən gənclərin qruplar halında əsasən Rusiya istiqamətində miqrasiya etmələri və Sovet İttifaqının süqutundan sonra Ermənistanın 16-30 yaş arasındakı vətəndaşlarının bir milyonundan çoxunu və bununla da öz gələcəyini itirdiyi qeyd olunur.
Reportajda Ermənistanın qonşularla münasibətlərinə və xarici siyasətinə də ekskursiya edilir, həmçinin onun xarici siyasəti və qonşularla münasibətləri təhlil olunur. Burada Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Ermənistan xarici siyasətinin əsas problemi olduğu bildirilir. Bütün bunlar Qarabağ münaqişəsinin Ermənistana getdikcə daha baha başa gəlməsinin növbəti təsdiqi sayılır. Məhz elə bu səbəbdən erməni iqtidarının Qarabağ məsələsində status-kvonun dəyişməsi istiqamətində addım atmağa məcbur olduğu da xüsusi vurğulanır. Əks təqdirdə Ermənistanın çöküşünün daha dinamik xarakter alması, bundan isə erməni hakimiyyətinin özünün də böyük zərər görməsi qaçılmaz hal sayılır. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, artıq Moskvadan da Ermənistana yönəlik Qarabağ tələbləri artır. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov bu xüsusda bildirir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində 2011-ci il Kazan sammitinin nəticələrindən istifadə olunmalıdır. Bu sənədin icrasından qaçan tərəf isə Ermənistandır. Bu mənada Sergey Lavrovun açıqlamaları Ermənistana yönəlik mesaj kimi dəyərləndirilir. Azərbaycan tərəfinin mövqeyi isə bundan ibarətdir ki, məsələnin həllində beynəlxalq təşkilatların beynəlxalq hüquqa söykənən qərar və qətnamələrinin icrası təmin olunmalıdır. Rəsmi Bakı bəyan edir ki, bu gün Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün hüquqi baza tam yaradılıb. Yenə də Azərbaycanın diplomatik gedişləri nətiəcəsində qondarma “Dağlıq Qarabağ respublikası” regionun xəritəsində qara ləkə kimi tanınır. Azərbaycanın mövqeyi bundan ibarətdir ki, münaqişənin həlli üçün hüquqi baza əsas şərtdir. Bu məsələdə Azərbaycan tam üstünlüyü əldə edib. Artıq Ermənistanın da bununla barışmaqdan başqa çarəsi yoxdur. Beləliklə, yekun mənzərə onu göstərir ki, Azərbaycan Qarabağ məsələsinin həllində birmənalı üstünlüyə malikdir. Ermənistan isə, ən azından, bir dövlət olaraq varlığını davam etdirə bilmək üçün məsələnin həllində real addımlar atmalıdır. Bu addımın atılması Azərbaycan Ordusunun gücü hesabına baş verərsə, onda yəqin ki, Ermənistandan əsər-əlamət qalmayacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
