Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si alov­lan­sa, Av­ro­pa­da, Ya­xın Şərq­də cid­di nə­ti­cə­lə­ri ola­caq...

Həll pro­se­si uza­nan Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si tək­cə Cə­nu­bi Qaf­qaz yox, da­ha bö­yük əra­zi­də, o cüm­lə­dən Av­ro­pa­nın özün­də be­lə təh­lü­kə­siz­li­yə cid­di təh­did sa­yı­lır. Elə bu sə­bəb­dən he­sab edi­lir ki, Azər­bay­can­la ya­na­şı, Cə­nu­bi Qaf­qa­za ya­xın olan döv­lət­lər, o cüm­lə­dən Av­ro­pa bu mü­na­qi­şə­nin həl­lin­də fə­al ol­ma­lı­dır. Elə­cə də re­gi­on­da hə­ya­ti ma­raq­la­rı olan ABŞ-ın pro­ses­də ak­tiv fəa­liy­yə­tə keç­mə­si ol­duq­ca önəm­li sa­yı­lır. Əks hal­da Qa­ra­bağ dü­yü­nü dün­ya ni­za­mı üçün cid­di fə­sad­lar ya­rat­maq­da da­vam edə­cək. Bu­nun əziy­yə­ti­ni isə tək­cə Azər­bay­can yox, elə bü­tün dün­ya çə­kə­cək.

Onu da qeyd edək ki, əs­lin­də, diq­qət ye­ti­ri­lə­cə­yi hal­da, mü­na­qi­şə­nin həl­li­nin çox da mü­rək­kəb ol­ma­dı­ğı üzə çı­xır. Ən azın­dan ona gö­rə ki, prob­le­min çö­zü­mü­nü özün­də eh­ti­va edən hü­qu­qi ba­za var. Bu, bey­nəl­xalq qan­nu­ve­ri­ci­lik, konf­likt­lə bağ­lı müx­tə­lif təş­ki­lat­la­rın qə­bul et­di­yi qə­rar və qət­na­mə­lər­dir. Mə­sə­lə­nin bu tə­rə­fi­nə to­xu­nan Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev Lat­vi­ya­da olar­kən qeyd edib: "Azər­bay­can re­gi­on­da təh­lü­kə­siz­li­yə, sa­bit­li­yə, in­ki­şa­fa və əmək­daş­lı­ğa mü­hüm töh­fə ve­rir. La­kin re­gio­nun ən ağ­rı­lı prob­le­mi olan Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si hə­lə də həll olun­ma­mış qa­lır. Er­mə­nis­ta­nın hər­bi tə­ca­vü­zü nə­ti­cə­sin­də Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nin 20 fai­zi - ta­ri­xi tor­pa­ğı­mız olan Dağ­lıq Qa­ra­bağ və ət­ra­fın­da­kı 7 ra­yon iş­ğal olun­muş, bu əra­zi­lər­də et­nik tə­miz­lə­mə si­ya­sə­ti hə­ya­ta ke­çi­ril­miş, 1 mil­yon­dan çox azər­bay­can­lı qaç­qın və məc­bu­ri köç­kün və­ziy­yə­ti­nə düş­müş­dür. Bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar mü­na­qi­şə ilə bağ­lı öz möv­qe­lə­ri­ni bil­dir­miş­lər. BMT Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın 4 qət­na­mə­si er­mə­ni si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin Azər­bay­ca­nın iş­ğal olun­muş əra­zi­lə­rin­dən dər­hal və qeyd-şərt­siz çı­xa­rıl­ma­sı­nı tə­ləb edir. Ey­ni za­man­da ATƏT, Av­ro­pa Par­la­men­ti, AŞ­PA, NA­TO, Qo­şul­ma­ma Hə­rə­ka­tı, İs­lam Əmək­daş­lıq Təş­ki­la­tı və di­gər bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın mü­va­fiq qə­rar və qət­na­mə­lə­ri var­dır. Bu mü­na­qi­şə yal­nız Azər­bay­ca­nın əra­zi bü­töv­lü­yü çər­çi­və­sin­də bey­nəl­xalq hü­quq nor­ma­la­rı­na uy­ğun həll olun­ma­lı­dır. Lat­vi­ya ilə im­za­la­dı­ğı­mız Bir­gə Bə­yan­na­mə­də də gös­tə­ri­lir ki, bu mü­na­qi­şə bey­nəl­xalq nor­ma və prin­sip­lər əsa­sın­da, BMT Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın mü­va­fiq qət­na­mə­lə­ri, Azər­bay­ca­nın su­ve­ren­li­yi, əra­zi bü­töv­lü­yü və sər­həd­lə­ri­nin to­xu­nul­maz­lı­ğı əsa­sın­da həll olun­ma­lı­dır".

İn­di ba­rə­sin­də bəhs edi­lən qə­rar və qət­na­mə­lə­rin ic­ra­ya yö­nəl­dil­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də qə­ti fəa­liy­yət Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­ni qı­sa za­man kə­si­yin­də çöz­mək iq­ti­da­rın­da­dır. Elə Azər­bay­ca­nın da is­tə­yi bu mə­sə­lə­də dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nin ar­tıq qə­ti hə­rə­kə­tə keç­mə­si­dir. Təh­lil­çi­lər he­sab edir ki, bu və­ziy­yət­də dün­ya ni­za­mı üçün Qa­ra­bağ təh­di­di ara­dan qalx­maq­la ya­na­şı, həm də Cə­nu­bi Qaf­qaz­da ta­ma­mi­lə fərq­li bir mən­zə­rə ya­ra­nar. Mə­sə­lən, re­gi­on­dan Qərb is­ti­qa­mə­ti­nə ge­dən ener­ji kə­mər­lə­ri üzə­rin­də təh­lü­kə ara­dan qal­xar. Ey­ni za­man­da böl­gə­də ba­lans bu­ra­da sərt rə­qa­bət apa­ran Ru­si­ya və ya Qər­bin hər han­sı bi­ri­nin xey­ri­nə də po­zul­maz. Mə­sə­lə­nin bu tə­rə­fi­nə nə­zər sa­lan ABŞ Or­du Kol­le­ci­nin pro­fes­so­ru, Xa­ri­ci Əla­qə­lər Şu­ra­sı­nın baş el­mi əmək­da­şı Sti­ven Blank məş­hur "News­we­ek" dər­gi­sin­də ya­zır ki, Qərb nə­ha­yət Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də qə­ti hə­rə­kə­tə keç­mə­li­dir. Sti­ven Blank xü­su­si vur­ğu­la­yır ki, Va­şinq­ton, Brüs­sel və NA­TO bu mə­sə­lə­də öz ro­lu­nu güc­lən­dir­mə­sə, re­gi­on ya alov­la­na­caq, ya da ta­ma­mi­lə Ru­si­ya­nın ha­ki­miy­yə­ti al­tı­na ke­çə­cək: "Qərb sa­də­cə ola­raq nə­zər­lə­ri­ni kə­na­ra çək­mək­lə işi­ni bit­miş sa­ya bil­məz, Av­ro­pa­nın təh­lü­kə­siz­li­yi Cə­nu­bi Qaf­qa­zın təh­lü­kə­siz­li­yi ilə bir­ba­şa bağ­lı­dır".

Ümu­miy­yət­lə, in­di Qərb­də çox­la­rı açıq bə­yan edir ki, Cə­nu­bi Qaf­qaz mü­hüm geo­si­ya­si möv­qe­yə sa­hib­dir və bu xü­su­siy­yə­ti fo­nun­da ABŞ, Av­ro­pa re­gio­na da­ha çox diq­qət ye­tir­mə­li­dir. Bu­nun üçün böl­gə prob­lem­lə­ri­ni həll et­mək, təh­lü­kə­siz­lik sis­te­mi­ni qur­maq, ək­sər eks­pert­lə­rin fik­rin­cə, Qərb üçün ar­tıq prio­ri­tet ol­ma­lı­dır. Elə rəs­mi Ba­kı da də­fə­lər­lə bə­yan edib ki, re­gi­on­da­kı Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si bü­tün­lük­də Av­ro­pa­nın təh­lü­kə­siz­li­yi üçün cid­di təh­did­dir. Bu ba­xım­dan  Er­mə­nis­ta­nı iş­ğal­çı si­ya­sə­tin­dən dön­dər­mək, onun bey­nəl­xalq hü­qu­qun nor­ma və prin­sip­lə­ri­nə hör­mət et­mə­si­ni tə­min et­mək üçün bu öl­kə üzə­rin­də bey­nəl­xalq təz­yi­qin işə sa­lın­ma­sı zə­ru­ri sa­yı­lır. ABŞ-da­kı Vud­ro Vil­son adı­na Bey­nəl­xalq El­mi Mər­kə­zin mü­şa­vi­ri Alek­san­dros Pe­ter­sen də he­sab edir ki, Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin bey­nəl­xalq qə­rar və qət­na­mə­lər əsa­sın­da həl­li­ni tap­ma­sı Av­ro­pa üçün bö­yük önə­mə ma­lik­dir. Onun fik­rin­cə, bu və­ziy­yət­də Av­ro­pa­nın təh­lü­kə­siz­li­yi üçün cid­di təh­did­lər­dən bi­ri ara­dan qalx­mış ola­caq. Ey­ni möv­qe­ni aS­ti­ven Blank da bö­lü­şür: "Qa­ra­bağ­da bu gün­lər­də er­mə­ni­lə­rin aç­dı­ğı atəş­lə azər­bay­can­lı qa­dı­nın və 2 yaş­lı nə­və­si­nin hə­lak ol­ma­sı bu mü­na­qi­şə­nin hə­lə qay­na­dı­ğı­nı, is­tə­ni­lən vaxt alov­la­na bi­lə­cə­yi­ni gös­tə­rir. Mə­sə­lə­nin da­ha ge­niş qo­yu­lu­şu isə be­lə­dir ki, mü­na­qi­şə alov­lan­sa, Dağ­lıq Qa­ra­bağ­la məh­dud­laş­ma­ya­caq. Bu mü­na­qi­şə­nin Av­ro­pa, Ya­xın Şərq və bey­nəl­xalq miq­yas­da cid­di nə­ti­cə­lə­ri ola­caq. Yax­şı xə­bər odur ki, Va­şinq­ton­da də­yi­şik­lik baş ve­rir. Ba­rak Oba­ma ad­mi­nis­tra­si­ya­sı ma­hiy­yət­cə Qaf­qaz və onun prob­lem­lə­ri, o cüm­lə­dən Qa­ra­bağ haq­da unut­muş­du. İn­di isə döv­lət ka­ti­bi Reks Til­ler­son bu gün­lər­də Azər­bay­can Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev­lə İs­tan­bul­da gö­rü­şüb. Ye­ni ad­mi­nis­tra­si­ya re­gi­on­da da­ha fə­al iş­ti­ra­ka can ata, Ba­kı­ya və İrə­va­na mü­na­qi­şə­ni dinc yol­la ni­zam­la­maq üçün da­nı­şıq­lar apar­maq­da kö­mək edə bi­lər. Qər­bin re­gi­on öl­kə­lə­ri­nin su­ve­ren­li­yi­ni, əra­zi bü­töv­lü­yü­nü mü­da­fiə edə­cə­yi­ni, sülh pro­se­sin­də fə­al rol oy­na­ya­caq­la­rı­nı nü­ma­yiş et­dir­mə­li­dir".

Alek­san­dros Pe­ter­sen isə bu­ra­da da­ha bir ma­raq­lı mə­qa­ma to­xu­nur. O bil­di­rir ki, Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si həl­li­ni tap­sa, Er­mə­nis­ta­nı da Ru­si­ya­nın tə­sir dai­rə­sin­dən xi­las edib Qərb­lə in­teq­ra­si­ya kur­su­na sal­maq olar. Çün­ki be­lə və­ziy­yət­də Mosk­va ar­tıq Qa­ra­bağ kar­tı ilə Er­mə­nis­ta­na təz­yiq im­kan­la­rın­dan məh­rum ola­caq. Am­ma be­lə bir mə­qa­ma da diq­qət çə­ki­lir ki, əs­lin­də Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si ilə Qərb və Ru­si­ya­nın ye­ni əmək­daş­lıq for­ma­tı da ya­ra­dı­la bi­lər. Be­lə ki, tə­rəf­lər ara­sın­da mü­na­qi­şə­nin çö­zü­mü­nə da­ir Uk­ray­na, Gür­cüs­tan­da­kı konf­likt ocaq­la­rın­dan fərq­li ola­raq, han­sı­sa cid­di fi­kir ay­rı­lı­ğı mü­şa­hi­də olun­mur. Bu fon­da Ru­si­ya və ABŞ Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də bir­gə re­al ad­dım­lar at­sa, həm prob­lem çö­zü­mü­nü ta­par, həm də on­lar ara­sın­da əmək­daş­lı­ğın ye­ni əsa­sı qo­yu­la bi­lər. Xa­tır­la­daq ki, Ru­si­ya­nın özün­də də Mosk­va­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nin həl­lin­də əmə­li ad­dım­lar at­ma­sı­nın va­cib­liy­nə da­ir edi­lən ça­ğı­rış­la­rın sa­yı ar­tır. Mə­sə­lən, ru­si­ya­lı po­li­to­loq Ser­gey Mar­kov he­sab edir ki, Mosk­va Er­mə­nis­ta­nı nə­ha­yət yo­la gə­tir­mə­li­dir: "İn­di və­ziy­yət on­dan iba­rət­dir ki, cəb­hə zo­na­sın­da atəş­kəs tez-tez po­zu­lur. Biz ha­zır­da elə bir və­ziy­yət­də­yik ki, hər­bi əmə­liy­yat­lar ye­ni­dən baş­la­ya bi­lər. 2016-ci ilin ap­rel ha­di­sə­lə­ri tək­rar­la­na bi­lər. Çox gü­man ki, hər şey 2016-cı il­də, cid­di da­nı­şıq­la­rın baş­la­dı­ğı bir vaxt­da baş ve­rən ap­rel mü­ha­ri­bə­si­nin sse­na­ri­si üz­rə ge­də­cək. Bu da­nı­şıq­lar, de­mək olar ki, uğur­la nə­ti­cə­lən­miş­di, la­kin son an­da Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi öz ra­di­kal­la­rı qar­şı­sın­da qor­xu sə­bə­bin­dən bu ra­zı­laş­ma­nı im­za­la­ma­ğa cə­sa­rət et­mə­di. İn­di­ki və­ziy­yət­də Ru­si­ya da­nı­şıq­la­rın baş­la­ma­sı üçün Er­mə­nis­ta­nı bu­na təh­rik et­mə­li­dir. Yal­nız bu, mü­na­qi­şə zo­na­sın­da gər­gin­li­yin ara­dan qalx­ma­sı­na kö­mək edə bi­lər. Azər­bay­can Minsk Qru­pu­nun həm­sədr­lə­ri­nin, o cüm­lə­dən Ru­si­ya­nın da­ha çox səy gös­tər­mə­si­ni, Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti­nin kom­pro­mi­sə doğ­ru ad­dım at­ma­sı­nı is­tə­yir".

Ru­si­ya­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də ad­dım­la­rı­nın ef­fek­tiv ola bi­lə­cə­yi Er­mə­nis­tan­da da açıq eti­raf olu­nur. Bu haq­da da­nış­maz­dan ön­cə xa­tır­la­daq ki, Ru­si­ya Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan pre­zi­dent­lə­ri­nin gö­rü­şü­nü təş­kil et­mə­yə ha­zır­la­şır. Er­mə­ni si­ya­si şərh­çi Sar­kis Art­sru­ni Serj Sar­kis­ya­nın pre­zi­dent­lə­rin gö­rü­şü­nə get­mək is­tə­mə­di­yi­ni ya­zır: "Onun de­di­yi son fi­kir­lər də bu­nu gös­tə­rir. La­kin Sar­kis­yan bu gö­rü­şə get­mə­yə məc­bur­dur, çün­ki Mosk­va­nın tə­şəb­bü­sü­nü rədd edə bil­mir". Art­sru­ni əla­və edir ki, Ru­si­ya­nın tə­şəb­bü­sü Er­mə­nis­tan üçün yax­şı heç nə vəd et­mir:

"Ru­si­ya ATƏT-in Minsk Qru­pu­nun həm­sədr öl­kə­si­dir və bu for­mat­da hə­rə­kət edir. La­kin fak­ti­ki ola­raq, pro­se­si in­hi­sa­ra ala­raq öz tə­şəb­bü­sü­nü irə­li sü­rür. Mosk­va­nın tə­şəb­bü­sü ilə Azər­bay­can-Ru­si­ya-Er­mə­nis­tan for­ma­tın­da ke­çi­ri­lən gö­rüş­lər­də hə­mi­şə İrə­van ya bir­tə­rəf­li gü­zəşt­lə­rə məc­bur edi­lir, ya da mü­ha­ri­bə xə­bər­dar­lı­ğı alır. Yə­ni ya əra­zi­lə­ri qay­tar, ya da mü­ha­ri­bə baş­la­ya­caq. "Lav­rov pla­nı", yə­ni Ru­si­ya­nın əra­zi­lə­rin mər­hə­lə­li şə­kil­də qay­ta­rıl­ma­sı­nı nə­zər­də tu­tan pla­nı əsa­sın­da olan tək­lif­lər və ötən il baş ve­rən "ap­rel mü­ha­ri­bə­si" də bu­nu gös­tə­rir". Er­mə­ni si­ya­si şərh­çi İrə­va­nın Vya­na ra­zı­laş­ma­sı­nın ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si tə­lə­bin­dən ge­ri çə­kil­di­yi­ni qeyd edir. Vya­na ra­zı­laş­ma­sın­da tə­mas xət­tin­də "atəş­kə­sə nə­za­rət me­xa­nizm­lə­ri"nin ya­ra­dıl­ma­sı qeyd olu­nur. Bu isə iş­ğa­lın da­vam et­mə­si­nə sə­bəb olan möv­cud sta­tus-kvo­nun möh­kəm­lən­di­ril­mə­si­nə xid­mət edir: "Be­lə və­ziy­yət­də Sar­kis­yan Əli­yev­lə gö­rü­şə məğ­lub ki­mi ge­dir və heç bir şərt irə­li sü­rə bil­mə­yə­cək. Ək­si­nə, Ru­si­ya­nın tə­şəb­bü­sü ilə ke­çi­ri­lən gö­rüş­də Er­mə­nis­ta­na şərt­lər diq­tə edi­lə­cək". Be­lə­lik­lə, ümu­mi və­ziy­yət gös­tə­rir ki, in­di həm Qər­bin, həm də Ru­si­ya­nın Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nin həl­lin­də fə­al rol oy­na­ma­sı­nın va­cib­li­yi­nə da­ir edi­lən ça­ğı­rış­la­rın sa­yı ar­tır. Tə­rəf­lər­dən hər han­sı bi­ri­nin fə­al­lı­ğı konf­lik­tin həll pro­se­sin­də əsas­lı də­yi­şik­lik­lər ya­rat­maq iq­ti­da­rın­da­dır. Am­ma tə­rəf­lə­rin ko­or­di­na­si­ya edil­miş bir­gə fəa­liy­yə­ti­nin hə­ya­ta keç­mə­si müm­kün­lə­şər­sə, prob­lem göz­lə­nil­di­yin­dən də tez çö­zü­lə bi­lər. Be­lə və­ziy­yət isə həm Ru­si­ya, həm də Qər­bin özü üçün xe­yir­li­dir. Ən azın­dan ona gö­rə ki, Qa­ra­bağ dü­yü­nü­nün ya­rat­dı­ğı ge­niş­miq­yas­lı təh­did­lər bu və­ziy­yət­də tam şə­kil­də ara­dan qalx­mış ola­caq.

İn­di­lik­də isə bü­tün dün­ya miq­ya­sın­da açıq eti­raf olu­nur ki, mü­na­qi­şə­nin möv­cud­lu­ğu təh­did və es­ka­la­si­ya mən­bə­yi­dir. Bu sə­bəb­dən hə­min təh­di­din ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı bü­tün dün­ya üçün çox va­cib sa­yı­lır.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.