Azər­bay­can­lı ali­min or­ta əsr bi­oq­ra­fik mən­bə­lə­ri­nə da­ir də­yər­li təd­qi­qa­tı...

Tür­ki­yə­nin pay­tax­tı An­ka­ra şə­hə­rin­də məş­hur ta­rix­çi alim Ha­lil İnal­çı­kın xa­ti­rə­si­nə həsr olu­nan "Ta­rih ve Ta­rih­ci­lik" bey­nəl­xalq sim­po­ziu­mu təş­kil olun­muş­dur. Təd­bir də­yər­li təd­qi­qat­la­rın təq­di­ma­tı, alim­lə­rin bir-bi­rin­dən ma­raq­lı çı­xış­la­rıy­la yad­da qal­dı.

Həm­ka­rım, ta­rix­çi alim, or­ta əsr Azər­bay­can ta­rix­şü­nas­lı­ğı­na da­ir mü­hüm təd­qi­qat­la­rın mü­əl­li­fi Nər­giz Əli­ye­va­nın "İs­lam ta­rix­çi­li­yin­də el­mi-bi­oq­ra­fik əsər­lər (IX-XIII əsr­lər)" möv­zu­sun­da mə­ru­zə­si bu sim­po­zi­um­da ma­raq­la din­lə­nil­di.

Azər­bay­can­lı alim, mə­ru­zə­sin­də or­ta əsr­lər­də bi­oq­ra­fik ədə­biy­ya­tın ərəb ta­rix­şü­nas­lı­ğı­nın in­ki­şaf edən ge­niş əha­tə­li for­ma­la­rın­dan bi­ri­ni təş­kil et­di­yi­ni qeyd et­miş­dir. Mü­əl­lif gös­tə­rir ki, Mə­həm­məd pey­ğəm­bə­rin (s.a.s.) hə­ya­tı­nın ək­si və iki-üç nə­sil on­dan son­ra gə­lən, hə­dis və sün­nə­lər­də nü­fuz­la­rı olan ar­dı­cıl­la­rı­nın tə­bə­qə­lə­ri bi­oq­ra­fik ədə­biyy­tın ilk nü­mu­nə­lə­ri ki­mi qə­bul edi­lir. Bu janr­da ya­zıl­mış ilk əsər Əh­məd bin Sə­ad bin Mü­nəy­yi" əl-Ha­şi­mi əl-Bəs­ri­yə (v.e. 844-cü il­də) məx­sus­dur. İbn Sə­ad­dan son­ra ay­rı-ay­rı şəxs­lə­rin bi­oq­ra­fi­ya­sı ya­zı­lan əsər­lər­lə ya­na­şı, cəm, top­lu şək­lin­də olan bi­oq­ra­fik əsər­lər də get­dik­cə in­ki­şaf et­mə­yə baş­la­dı. Məş­ğu­liy­yə­tin­dən ası­lı ola­raq qrup­laş­dı­rıl­mış şəxs­lər haq­qın­da­kı əsər­lər cəm ha­lın­da ya­zıl­mış bi­oq­ra­fik əsər­lə­rə da­xil idi. Bi­oq­ra­fik top­lu­lar ya xro­no­lo­ji qay­da­da, ya da əlif­ba sı­ra­sı ilə ve­ri­lir­di. Bi­oq­ra­fik əsər­lər ya­zı­lar­kən, bu əsə­rə da­xil olan mə­lu­mat gös­tə­ri­ci­si müx­tə­lif ola bi­lir­di. Məş­ğul ol­duq­la­rı pe­şə əsas gö­tü­rül­mək­lə, yə­ni hə­dis top­la­yan və bu elm­lə məş­ğul olan­lar, ila­hiy­yat­çı­lar, şa­ir və ədib­lər, dil­çı­lər, qa­zi­lər,mu­si­qi­çi­lər, ha­kim­lər, tə­bib­lər və s. haq­qın­da əsər­lər möv­cud­dur. Bu janr­da özü­nü sı­na­yan mü­əl­lif­lər­dən əs-Si­ra­fi əsə­rin­də - qram­ma­tik­lər, İbn Cul­cul-hə­kim­lər, əl-Kin­di və əl-Xu­şa­ni - qa­zı­lar, əl-Cəh­şi­ya­rı isə və­zir­lər haq­qın­da­kı mə­lu­ma­tı qrup­laş­dır­mış­dır. Mü­həd­dis, şa­ir, ədib, mü­ğən­ni və mu­si­qi­çi­lə­rə də bir ne­çə bi­oq­ra­fik top­lu­lar həsr olun­muş­dur. Ya­şa­yıb fəa­liy­yət gös­tər­di­yi yer əsas ki­mi gö­tü­rü­lə­rək ya­zı­lan bi­oq­ra­fik əsər­lər də var­dır.

Nər­giz Əli­ye­va həm­çi­nin qeyd edir ki, bu janr­da olan əsər­lər həc­mi­nə gö­rə də fərq­lə­nir­di. Əgər əs-Si­ra­fi­nin (X əs­rin əv­və­li) əsə­ri dar çər­çi­və­ni əha­tə edən şəxs­lə­rə- Bəs­rə­nin fi­lo­loq­la­rı­na həsr edi­lə­rək ya­zıl­mış­sa, İbn əl-Əsa­ki­ri­nin (XII əsr) yüz­lər­lə, min­lər­lə şəxs haq­qın­da­kı mə­lu­ma­tı əha­tə edən də­məşq­li­lər­dən bəhs edən əsə­ri özü­nün çox bö­yük həc­mi ilə fərq­lə­nir­di. Bi­oq­ra­fik əsər­lər, adə­tən şəxs­lə­rin hər bi­ri haq­qın­da şab­lon tip­li mə­lu­mat ve­rir, san­ki əsə­ri tər­tib edər­kən mü­əl­lif stan­dart an­ke­ti dol­du­rur). Be­lə əsər­lər­də şəx­siy­yə­tin adı və lə­qə­bi, nə vaxt və ha­ra­da do­ğul­du­ğu, ki­min ya­nın­da və han­sı el­mi öy­rən­di­yi, kim­lə­rə han­sı fən­dən dərs de­di­yi, han­sı yer­lə­rə sə­fər et­di­yi, han­sı əsər­lə­ri yaz­dı­ğı, döv­lət qul­lu­ğun­da olub- ol­ma­ma­sı haq­qın­da mə­lu­mat ve­ri­lir. Bə­zən zi­ya­lı­nın şer­lə­rin­dən par­ça­lar, ya da hə­ya­tın­dan bir-iki ma­raq­lı epi­zod ve­ri­lir, bə­zən isə xa­ri­ci gö­rü­nü­şü və xa­rak­te­ri, fər­di xü­su­siy­yə­ti qə­lə­mə alı­nır.Qeyd et­mək la­zım­dır ki, mə­lu­mat ya şəx­si mü­şa­hi­də va­si­tə­si­lə, ya mö­tə­bər mü­əl­li­fin əsə­ri­nə is­nad­la, ya ha­di­sə­nin şa­hi­di ol­muş şəx­sin di­lin­dən adı ve­ril­mək­lə şi­fa­hi şə­kil­də, ya da mə­lu­mat­lar is­nad­lar­la ve­ri­lir­di. Mə­lu­ma­tın düz­gün çat­dı­rıl­ma­sı üçün bu in­for­ma­si­ya­nı bir-bir­lə­ri­nə çat­dı­ran­la­rın ad­la­rı­nın qeyd edil­mə­si, yə­ni in­di­ki dil­lə de­yil­sə, mən­bə­lər­lə ve­ril­mə­si ərəb ədə­biy­ya­tı­na xas xü­su­siy­yət­dir.

Nər­giz Əli­ye­va mə­zu­rə­sin­də X əsr­də ta­ri­xi və bi­oq­ra­fik mən­bə­lə­rin bir­li­yin­dən ye­ni əsər­lər ya­ran­dı­ğı­nı da qeyd edir. Be­lə əsər­lə­rə bi­oq­ra­fik xro­ni­ka­lar adı­nı ver­mək olar. Bu, Cəh­şi­yə­ri­nin və­zir­lər haq­qın­da­kı ki­ta­bı, Kin­di­nin Mi­sir ha­kim­lə­ri­nin ta­ri­xi ki­ta­bı ki­mi əsər­lər idi. Çox­şa­xə­li olan bi­oq­ra­fik ədə­biy­yat o qə­dər ge­niş in­ti­şar tap­mış­dı ki, hət­ta sü­la­lə ta­ri­xi ya­zan mü­əl­lif­lər be­lə əsər­lə­ri­ni sü­la­lə­nin nü­ma­yən­də­lə­ri olan xə­li­fə­lə­rin, sa­ray əyan­la­rı­nın, ədə­biy­yat­çı­la­rın və mə­mur­la­rın bi­oq­ra­fi­ya­sı ilə o qə­dər dol­du­rur­du ki, an­ta­lo­gi­ya ad­la­na­raq, hə­qi­qət­də, hə­min döv­rün ədə­biy­yat ta­ri­xi üz­rə mü­hüm mən­bə­yə çev­ri­lir­di. Ab­ba­si­lə­rin ta­ri­xi haq­qın­da ki­tab yaz­mış Əs-Su­li­nin əsə­ri bu qə­bil­dən idi. Hər-hal­da, o dövr­də Ab­ba­si­lə­rin ta­ri­xi ki­ta­bı ilə şə­hər ta­ri­xi ki­tab­la­rı və adı­na bi­oq­ra­fik mən­bə­lər de­di­yi­miz ki­tab­la­rın ara­sın­da elə də bö­yük fərq yox idi. Çün­ki, bu dövr­də bir çox şə­hər­lə­rin ta­ri­xi bu və ya di­gər şə­hər­dən çıx­mış gör­kəm­li şəxs­lə­rin bi­oq­ra­fi­ya­sı məc­muu şəlk­lin­də­dir. Bu­na əsa­sən V.Bar­told və on­dan son­ra O.Bol­şa­kov haq­lı ola­raq, əs-Sə­ma­ni­nin is­ti­fa­də et­di­yi mən­bə­lə­rin ço­xu­nu bu qə­bil­dən olan əsər he­sab ed­rək bu əsər­lə­ri ta­ri­xi əsər­lə­rə aid et­miş­lər.

Ya­qut əl-Hə­mə­vi, əs-Sə­ma­ni, əs-Si­lə­fi, İbn Ma­ku­la, İbn Nöq­tə, İbn əs-Sa­bu­ni ki­mi bi­oq­ra­fik janr­da ya­zan mü­əl­lif­lə­rin əsər­lə­ri­nin teks­to­lo­ji təh­li­li be­lə de­mə­yə əsas ve­rir ki, bu əsər­lər son də­rə­cə kom­pil­ya­tiv xa­rak­ter da­şı­yır. Nər­giz Əli­ye­va mə­ru­zə­sin­də bu­na sə­bəb ola­raq mə­lum əsər­lə­rin re­dak­tə və şərh olun­ma­sı yo­lu ilə ye­ni əsər­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı­na im­kan ve­rən möv­cud el­mi bi­lik­lə­rin ötü­rül­mə­si ənə­nə­si­ni gös­tə­rir. Or­ta əsr­lə­rin tə­lim üsu­lu­na gö­rə mü­əl­lim tə­lə­bə­yə bi­lik ve­rər­kən, öy­rət­di­yi el­min han­sı mən­bə­yə əsas­lan­dı­ğı­nı gös­tər­mə­li idi. Həm də öy­rə­nə­rək is­nad et­di­yi əsə­rin is­ti­fa­də olun­ma­sı üçün mü­əl­li­mi­nin ya­zı­lı "ica­zə­si" ol­ma­lı idi. "İca­zət­na­mə" de­yi­lən bu sə­nəd tə­li­min key­fiy­yət­li, sə­hih, in­for­ma­si­ya­nın ötü­rül­mə­si­nin adek­vat ol­ma­sı­nın qa­ran­tı ki­mi dip­lom ro­lu­nu oy­na­yır­dı. Ona gö­rə də, mü­əl­lif­lər bir-bir­lə­rin­dən mə­lu­mat­la­rı əxz edə­rək re­dak­tə edir və o əsər­lər­də ol­ma­yan mlu­mat­la­rı əla­və et­mək­lə ye­ni əsər­lə­ri mey­da­na gə­ti­rir­di­lər. İbn Nöq­tə, on­dan son­ra isə İbn əs-Sa­bu­ni öz­lə­rin­dən əv­vəl, XI əsr­də ya­şa­yıb ya­rat­mış İbn Ma­ku­la­nın "Əl-mü­tə­nif və-l-müx­tə­lif" ("Ox­şar və müx­tə­lif ad­lar") jan­rı möv­zu­sun­da yaz­dı­ğı əsə­ri­nin da­va­mı ki­mi hə­min möv­zu­da ye­ni əsər­lər ya­za bil­miş­lər. İbn Ma­ku­la isə bu qə­bi­lə­dən olan ya­zı­sı­nı özün­dən əv­vəl ya­zıb ya­rat­mış əl-Əz­di, əd-Da­ra­qut­ni və Xə­tib Bağ­da­di­nin hə­min jan­rın­da­kı əsər­lə­ri­ni öy­rə­nən­dən son­ra or­ta­ya qoy­muş­dur. Mü­əl­lif özün­dən əv­vəl yaz­mış alim­lər­dən Xə­tib Bağ­da­di, Əli ibn Ömər əd-Da­ra­qut­ni və Əb­dül­ğə­ni bin Sə­id bin əl-Əz­di­nin məhz bu tip­də olan əsər­lə­ri­ni təh­lil edə­rək on­lar haq­qın­da öz rə­yi­ni bil­dir­dik­dən son­ra öz sam­bal­lı əsə­ri­ni yaz­ma­ğa qə­rar ver­miş­di. Ibn-Ma­ku­la "əl-İk­məl..." ki­ta­bı­na yaz­dı­ğı mü­qəd­di­mə­də əsə­rin ya­zıl­ma­sı sə­bə­bi­ni be­lə izah edir: "Xə­tib Bağ­da­di­nin Əbül­hə­sən Əli ıbn Ömər əd-Da­ra­qut­ni­nin "əl-Mü­tə­lif va-1 Müx­tə­lif" və Əb­dül­ğə­ni bin Sə­id əl-Əz­di­nin "əl-Mü­tə­lif va-1-Müx­tə­lif" və "Müş­tə­bih ən-Nis­bə" əsər­lə­ri­nin ta­mam­lan­ma­sı ki­mi yaz­dı­ğı "Tək­mi­lət əl-Mü­tə­lif va-1-Müx­tə­lif" əsə­ri­nə nə­zər sa­lar­kən gör­düm ki, Xə­tib on­la­rın xa­tır­lat­ma­dı­ğı bə­zi şey­lə­rə üs­tün­lük ver­miş, qeyd et­dik­lə­ri­nin bə­zi­lə­ri­ni isə tək­rar­la­mış­dır. On­la­rın diq­qət ye­tir­mə­dik­lə­ri bə­zi səhv­lər ol­du­ğu ki­mi qal­mış­dır. Be­lə­lik­lə, mən bu janr­da elə bir əsər yaz­maq qə­ra­rı­na gəl­dim ki, ora­da həm on­la­rın ki­ta­bın­da olan­la­rı cəm edim, həm də on­lar­dan fərq­li ola­raq qeyd­lə­rin­də­ki səhv­lər və fərq­li cə­hət­lə­ri haq­qın­da su­sa­raq, hər bi­ri­nin et­dik­lə­ri səhv­lə­ri dü­zəl­dim...1 O, "əl-İk­məl..." əsərn­də bu ba­rə­də sus­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, baş­qa bir əsə­rin­də Xə­tib əl-Bağ­da­di­nin "Əl-Mu­tə­nif" əsə­ri­ni­ni tən­qid et­miş­di. Əbül-Hə­sən Mə­həm­məd bin Mər­zu­qə gö­rə, Xə­tib əl-Bağ­da­di­nin bu əsə­ri­ni təh­lil edən Ibn-Ma­ku­la onu bu əsə­ri­nə gö­rə mə­zəm­mət et­miş­di. Bu xə­bər Xə­ti­bə çat­mış­dı. İbn- Ma­ku­la Xə­ti­bin ya­nı­na gə­lər­kən o bu haq­da xə­bər alır. İbn-Ma­ku­la bu­nu in­kar edir, heç cür boy­nu­na al­mır və is­rar edə­rək de­yir: heç ağ­lı­ma da gəl­mə­yib. De­yir­lər ki, İbn-Ma­ku­la­nın yaz­dı­ğı tən­qid Xə­tib əl-Bağ­da­di ölə­nə qə­dər səs­siz qa­lır, yal­nız o və­fat edən­dən son­ra işıq üzü gö­rür. İbn Ma­ku­lanm Xə­tib Bağ­da­di­nin əsə­ri­nə yaz­dı­ğı tən­qi­di mətn "Mus­tə­mər­rul -av­ham" ("Xə­yal­lann da­vam­lı ol­ma­sı") ad­la­nır­dı."əl-Mü­tə­lif və-1 Müx­tə­lif jan­rın­da ya­zan çox­say­lı mü­əl­lif­lər ara­sın­da İbn Ma­ku­la­nın özü­nə­məx­sus ye­ri var. Qər­bi Av­ro­pa və rus alim­lə­rin­dən K.Bro­kel­mann və İ.Kraç­kovs­ki döv­rün bu mov­zu­da yaz­mış çox­say­lı mü­əl­lif­lə­ri ara­sın­da məhz İbn Ma­ku­lanm adı­nı xü­su­si qeyd et­miş­lər. Azər­bay­ca­nın xal­qı­nın mə­də­niy­yət ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­sin­də ro­lu olan ərəb­dil­li bi­oq­ra­fik mən­bə­lər­dən bi­ri də Or­ta Asi­ya ta­rix­çi­si, mü­həd­dis, ila­hiy­yat­çı və fi­lo­lo­qu Əbu Sə­ad Əb­dül­kə­rim ibn Mə­həm­məd əs-Sə­ma­ni ətÜ­Tə­mi­mi əl-Mər­va­zi­nin ( 1113 Ü 1167) " Ki­tab əl-Ən­sab" ("Nə­səb­lər ki­ta­bı") dır. Azər­bay­ca­nın or­ta əsr­lər­də mə­də­ni, el­mi, əq­li hə­ya­tı­nın əks et­di­ril­mə­sin­də ro­lu olan bu əsə­ri yük­sək qiy­mət­lən­di­rən prof. M.Mah­mu­dov ya­zır­dı: "Ərəb­dil­li Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nin, el­mi fik­ri­nin keç­di­yi in­ki­şaf yo­lu­nu Əbu Sə­ad əs-Sə­ma­ni­nin "Ki­tab əl-Ən­sab" əsə­ri ol­ma­dan iz­lə­mək müm­kün de­yil­dir. Mü­əl­lif əsə­rin ya­zıl­ma sə­bə­bi­ni gös­tər­mək üçün Mə­həm­məd pey­ğəm­bə­rin (s.a.s.) kə­la­mın­dan is­ti­fa­də edir. Bu­nun üçün döv­rün si­tat gə­ti­ril­mə qay­da-qa­nu­nu­na uy­ğun ola­raq Mərv­də gən­cə­li ədib Əbu Hafs Ömər bin Os­man bin Şü­eyb­dən baş­la­ya­raq Əbu Hü­rey­rə­yə (r.a.) qə­dər on bir is­nad­dan is­ti­fa­də edə­rək ya­zır: Pey­ğəm­bər (s.a.s) de­miş­dir: Qan qo­hum­la­rı­nız­la bağ­lı nə­səb­lə­ri­ni­zi öy­rə­nin , qo­hum­luq ba­ğı əha­li­də mə­həb­bət, mal­da sər­vət, iz­də uzu­nö­mür­lü­lük­dür.

Bio­bi­oq­ra­fik əsər­lər se­ri­ya­sın­dan olan "Ki­tab əl-Ən­sab" bu səp­gi­də ya­zıl­mış əsər ki­mi el­min bu və ya di­gər sa­hə­lə­rin­də ta­nın­mış 120-dən çox azər­bay­can­lı zi­ya­lı­nın bi­oq­ra­fi­ya­sı­nı da əha­tə et­mə­si mə­ru­zə­də öz ək­si­ni ta­pır. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, əsər­də is­lam sa­hə­sin­də elm al­mış, bu sa­hə­də ça­lı­şan­lar ön pla­na çə­kil­miş­dir, bu­nun­la be­lə azər­bay­can­lı fi­lo­loq­la­rın bi­oq­ra­fi­ya­sı da əsər­də özü­nə yer al­mış­dır. Nis­bə­ni əsas gö­tü­rə­rək ver­di­yi mə­lu­ma­tın də­qiq ol­ma­sı­na ça­lı­şan mü­əl­lif zi­ya­lı­nın ək­sər hal­lar­da ölüm ta­ri­xi­ni, bə­zən isə ana­dan ol­ma ta­ri­xi­ni də qeyd et­miş, on­la­ra xas olan key­fiy­yət­lə­ri açıq­la­mış­dır. Ziy­lı­la­rı se­çər­kən üs­tün­lü­yü ya­xın­dan ta­nı­dı­ğı, nəql et­dik­lə­ri hə­dis­lə­ri­ni din­lə­di­yi, hə­di­sin ötü­rül­mə zən­ci­ri ki­mi is­nad et­di­yi alim­lə­rə ver­mə­si mə­lu­ma­tın­da də­qiq­li­yi göz­lə­mək is­tə­yin­dən irə­li gəl­miş­dir. Mə­lu­ma­tı­nı əxz et­di­yi mən­bə­ni gös­tər­mə­si isə əsə­rin eti­bar­lı­lıq də­rə­cə­si­ni da­ha da ar­tı­rır.

N.Əli­ye­va mə­ru­zə­sin­də təd­qiq olu­nan biq­ra­fik mən­bə­lər ara­sın­da Azər­bay­can­la çox ya­xın­dan bağ­lı mü­əl­lif ki­mi qə­bul eli­lən əs--Si­lə­fi­nin (478/1085-576/1180) "Mu­cəm əs-Sə­fər"əsə­ri haq­qı­na ge­niş söh­bət aç­mış­dır. Bu əsər­də Azər­bay­can­dan çıx­mış 117 mü­həd­dis, fə­qif, su­fi şeyx, şa­ir, ədib haq­qın­da mə­lu­mat ve­ri­lir. Əsər Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın və məş­hur şəx­siy­yət­lə­ri­nin ad­la­rı­nın üzə çı­xa­rıl­ma­sı ilə ya­na­şı Azər­bay­can­la mü­səl­man dün­ya­sı öl­kə­lə­ri ara­sın­da­kı el­mi-ədə­bi əla­qə­lə­ri öy­rən­mək ba­xı­mın­dan ol­duq­ca qiy­mət­li mən­bə­dir.

Mə­ru­zə­də ərəb ta­rix­şü­nas­lı­ğı­nın in­ki­şaf edən ge­niş əha­tə­li for­ma­la­rın­dan bi­ri­ni təş­kil edən bi­oq­ra­fik ədə­biy­ya­tın müx­tə­lif nü­mu­nə­lə­ri haq­qın­da mə­lu­mat ve­ri­lir. Gös­tə­ri­lir ki, Xi­la­fət döv­rün­də ay­rı-ay­rı şəxs­lə­rin bi­oq­ra­fi­ya­sı ilə ya­na­şı, cəm, top­lu şək­lin­də olan bi­oq­ra­fik əsər­lər də in­ki­şaf et­miş­di.Bi­oq­ra­fik əsər­lər ya­zı­lar­kən, bu əsə­rə da­xil olan mə­lu­mat gös­tə­ri­ci­si müx­tə­lif ola bi­lir­di. Məş­ğul ol­duq­la­rı pe­şə əsas gö­tü­rül­mək­lə, yə­ni hə­dis top­la­yan və bu elm­lə məş­ğul olan­lar, ila­hiy­yat­çı­lar, şa­ir və ədib­lər, dil­çı­lər, qa­zi­lər,mu­si­qi­çi­lər, ha­kim­lər, tə­bib­lər və s.haq­qın­da əsər­lər möv­cud­dur. Da­ha son­ra azər­bay­can­lı zi­ya­lı­lar haq­qın­da mə­lu­mat­la­rın da da­xil edil­di­yi İbn Ma­ku­la, əs-Si­lə­fi, əs-Sə­ma­ni, İbn Nöq­tə, İbn əs-Sa­bu­ni və Ya­qut əl-Hə­mə­vi­nin bu janr­da ya­zıl­mış əsər­lə­ri teks­to­lo­ji təh­lil edi­lir.Bu əsər­lə­ri­nin təh­li­li be­lə de­mə­yə əsas ve­rir ki, on­lar son də­rə­cə kom­pil­ya­tiv xa­rak­ter da­şı­yır. Gös­tə­ri­lir ki, bu­na sə­bəb, mə­lum əsər­lə­rin re­dak­tə və şərh olun­ma­sı yo­lu ilə ye­ni əsər­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı­na im­kan ve­rən möv­cud el­mi bi­lik­lə­rin ötü­rül­mə­si ənə­nə­si idi. Nə­ti­cə ola­raq gös­tə­ri­lir ki, bu janr­da­kı əsər­lər­də mü­həd­dis­lər se­çi­lib ay­rı­lar­kən, özəl­lik­lə on­la­rın ima­nı, Qu­ra­nı əz­bər bil­mə­lə­ri ki­mi özəl­lik­lə­ri­ni vur­ğu­la­maq­la bir­lik­də, mə­də­niy­yət mər­kəz­lə­rin­də­ki fəa­liy­yət­lə­ri, nü­fuz­lu elm adam­la­rı ile əla­qə­lə­ri ve mü­za­ki­rə­lə­ri, mü­əl­lim-tə­lə­bə əla­qə­lə­ri­ni də bil­di­ri­lir.

Mə­ru­zə bey­nəl­xalq sim­po­zi­um iş­ti­rak­çı­la­rı­nı bi­oq­ra­fik janr­da ya­zıl­mış əsər­lər­lə ya­xın­dan ta­nış edə­rək azər­bay­can­lı mü­həd­dis­lər haq­qın­da ye­ni bil­gi­lər ver­miş­dir. Be­lə­lik­lə, Or­ta əsr­lə­rə aid bir çox qay­naq­la­rın ça­ğı­mı­za­dek yal­nız ad­la­rı­nin qal­dı­ğı­nı nə­zə­rə al­saq, bu mə­ru­zə­nin Xi­la­fə­tin el­mi-mə­də­ni hə­ya­tı­nın öy­rə­nil­mə­sin­də əhə­miy­yə­ti ol­du­ğu qə­naə­ti­nə gə­lə bi­lə­rik.

Sə­bi­nə Ələs­gər qı­zı Ne­mət­za­də,
AMEA Elm Ta­ri­xi İns­ti­tu­tu­nun el­mi iş­lər üz­rə di­rek­tor müa­vi­ni