Er­mə­nis­ta­na "İs­gən­dər", Azər­bay­ca­na S-400, or­ta­da də­yi­şən isə...

Ca­ri ilin ötən döv­rü Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin sülh yo­lu ilə həl­li is­ti­qa­mə­tin­də han­sı­sa ye­ni­li­yin ol­ma­ma­sı ilə də yad­da qal­dı. Mü­na­qi­şə tə­rəf­lə­ri ara­sın­da ara-sı­ra ke­çi­ri­lən gö­rüş­lər, ATƏT-in Minsk Qru­pu həm­sədr­lə­ri­nin re­gio­na olan sə­fər­lə­ri is­tis­na ol­maq­la, mə­sə­lə­nin dinc müs­tə­vi­də çö­zü­mü­nə xid­mət edə bi­lə­cək han­sı­sa cid­di ha­di­sə baş ver­mə­di. Am­ma əvə­zin­də bu ilin ötən döv­rü ər­zin­də cəb­hə­də fə­al­lıq əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də yük­səl­di. Xü­su­sən də er­mə­ni tə­rə­fi cəb­hə zo­na­sın­da təx­ri­bat­la­rı­nın sa­yı­nı ar­tır­dı, mül­ki əha­li­ni atəş al­tın­da sax­la­maq­da da­vam et­di. La­kin or­du­mu­zun hər də­fə la­yiq­li ca­va­bı nə­ti­cə­sin­də düş­mə­nin ən azın­dan 60-dan çox hərb­çi­si­nin məhv edil­di­yi də də­qiq mə­lum­dur.

Be­lə şə­ra­it­də Er­mə­nis­tan tə­rə­fi də ge­də­rək da­ha ay­dın se­zir ki, hərb müs­tə­vi­sin­də qar­şı­dur­ma on­lar üçün da­ha bö­yük it­ki­lər de­mək­dir. Elə bu sə­bəb­dən düş­mən tə­rəf­də da­nı­şıq­lar yo­lu ilə Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin çö­zü­mü­nün zə­ru­ri ol­du­ğu­nu ge­də­rək da­ha yax­şı ba­şa dü­şür­lər. Məhz bu du­rum­da konf­lik­tin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də, nə­ha­yət, Han­sı­sa ye­ni­li­yin ol­ma­sı müm­kün sa­yı­lır. Bu ara­da "İz­ves­ti­ya" qə­ze­ti Ru­si­ya Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yin­də­ki mən­bə­si­nə is­ti­na­dən bil­di­rir ki, Ru­si­ya, Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan pre­zi­dent­lə­ri ara­sın­da növ­bə­ti gö­rüş 2017-ci ilin son­la­rı­na qə­dər baş tu­ta­caq: "Mosk­va bu mə­sə­lə­də əsas va­si­tə­çi olub, çün­ki Minsk Qru­pu­nun di­gər həm­sədr­lə­ri­nin Ba­kı və İrə­va­nın nü­ma­yən­də­lə­ri­ni da­nı­şıq­lar ma­sa­sı ar­xa­sı­na əy­ləş­dir­mək cəhd­lə­ri uğur­suz­luq­la nə­ti­cə­lə­nib. Kon­kret ola­raq Fran­sa Ba­kı və İrə­va­nı da­nı­şıq­lar ma­sa­sı ar­xa­sı­na oturt­maq is­tə­sə də, bu səy­lər heç bir fay­da ver­mə­yib".

Xa­tır­la­daq ki, rəs­mi Ba­kı hər za­man Er­mə­nis­tan­la subs­tan­tiv da­nı­şıq­la­ra ha­zır ol­du­ğu­nu bil­di­rib. La­kin Er­mə­nis­tan be­lə da­nı­şıq­lar­dan ya­yın­sa da, ar­tıq bun­dan ya­yın­maq üçün han­sı­sa bə­ha­nə gə­ti­rə bil­mir. Ək­si­nə, da­nı­şıq­lar ma­sa­sı­na qa­yıt­ma­sı üçün Er­mə­nis­ta­na edi­lən bey­nəl­xalq təz­yiq­lər ar­tır. Elə bu sə­bəb­dən­dir ki, İrə­van da­nı­şıq­la­ra əv­vəl­ki dövr­lər­lə mü­qa­yi­sə­də da­ha çox ma­raq gös­tər­mə­yə baş­la­yıb. Er­mə­nis­tan pre­zi­den­ti Serj Sar­kis­yan "Er­mə­nis­tan" te­le­ka­na­lı­nın "R-Tə­ka­mül" proq­ra­mı­na mü­sa­hi­bə­sin­də isə bu xü­sus­da bil­di­rir ki, Azər­bay­can və Er­mə­nis­tan pre­zi­dent­lə­ri­nin gö­rü­şü haq­da il­kin ra­zı­lıq bir ne­çə həf­tə əv­vəl ATƏT-in Minsk Qru­pu həm­sədr­lə­ri­nin re­gio­na sə­fə­ri za­ma­nı əl­də olu­nub. O, gö­rü­şə qar­şı ol­ma­dıq­la­rı­nı, gö­rüş­lə bağ­lı il­kin ra­zı­lı­ğın ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yıb: "Pre­zi­dent­lər sə­viy­yə­sin­də gö­rü­şə cid­di ha­zır­lıq apa­rı­lır. Gö­rüş pa­yız­da ola bi­lər". Si­ya­si təh­lil­çi­lər Er­mə­nis­ta­nın da­nı­şıq­lar pro­se­si­nə qa­yıt­ma­sı­nı ilk növ­bə­də Azər­bay­ca­nın dip­lo­ma­tik təz­yiq­lə­ri ilə ləa­qə­lən­di­rir. Di­gər tə­rəf­dən Azər­bay­ca­nın ar­tan hər­bi gü­cü də İrə­va­nın pro­se­sə ba­xış bu­ca­ğı­nın də­yiş­mə­sin­də az rol oy­na­mır. Əs­lin­də, bu­nu Sar­kis­ya­nın açıq­la­ma­la­rın­dan da ay­dın sez­mək olar.  Sar­kis­yan ba­rə­sin­də yu­xa­rı­da qeyd edi­lən mü­sa­hi­bə­sin­də açıq eti­raf edib ki, Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya­dan ye­ni si­lah­lar al­ma­sı on­lar üçün müs­bət heç nə vəd et­mir. Er­mə­nis­tan pre­zi­den­ti bu mə­na­da Ru­si­ya­nın Azər­bay­ca­na si­lah sat­ma­sı­nı er­mə­ni-rus mü­na­si­bət­lə­rin­də ən ağ­rı­lı mə­sə­lə ki­mi qə­lə­mə ve­rib. Bu­na rəğ­mən, Sar­kis­yan Ru­si­ya­ya han­sı­sa for­ma­da cid­di eti­raz et­mək­də aciz ol­duq­la­rı­nı da eti­raf edib. O vur­ğu­la­yıb ki, Azər­bay­ca­na si­lah sa­tı­şı­na gö­rə İrə­van­da Ru­si­ya ilə mü­na­si­bət­lə­rə ye­ni­dən bax­maq ça­ğı­rış­la­rı çox təh­lü­kə­li­dir: "Bun­lar ol­duq­ca təh­lü­kə­li söz­lər­dir və ol­duq­ca pis si­tua­si­ya ya­ra­da bi­lər. Mü­na­si­bət­lə­rə ye­ni­dən ba­xaq de­yən­də siz ki­min­lə mü­na­si­bət­lə­rə ye­ni­dən bax­ma­ğı və ya yax­şı­laş­dır­ma­ğı nə­zər­də tu­tur­su­nuz? Tür­ki­yə ilə, yox­sa NA­TO ilə? Fi­kir­lə­şir­si­niz ki, ha­mı qol­la­rı­nı açıb Er­mə­nis­ta­nı ağu­şu­na al­ma­ğı göz­lə­yir?". Er­mə­nis­tan rəh­bə­ri si­lah­lan­ma ya­rı­şın­da Azər­bay­can­la ayaq­laş­ma­ğın on­lar üçün çox çə­tin ol­du­ğu­nu da açıq bə­yan edir: "Mə­gər bu sir­dir ki, Azər­bay­can biz­dən var­lı­dır, si­lah­lan­ma­ya və di­gər is­ti­qa­mət­lə­rə da­ha bö­yük və­sa­it xərc­lə­yir? Sirr de­yil. Və bir­dən kim­sə de­sə ki, iki ilə, beş ilə Er­mə­nis­ta­nı Azər­bay­can­dan da­ha var­lı edə­cək, o ada­mı si­ya­sət­dən uza­ğa qov­maq la­zım­dır, çün­ki bu şar­la­tan­lıq­dır, ya­lan­dır". Sar­kis­yan xü­su­si ola­raq vur­ğu­la­yıb ki, Qa­ra­bağ­da hər­bi əmə­liy­yat­la­rın baş­lan­ma­sı öl­kə­si üçün ar­zuo­lun­maz nə­ti­cə­lə­rə gə­ti­rib çı­xa­ra­caq:  "Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da dö­yüş əmə­liy­yat­la­rı ol­duq­ca ar­zuo­lun­maz­dır və ilk növ­bə­də Er­mə­nis­tan üçün ar­zuo­lun­maz­dır. Da­nı­şıq­lar pro­se­si­nin al­ter­na­ti­vi yox­dur. Al­ter­na­ti­vi dö­yüş əmə­liy­yat­la­rı­dır ki, bu da ar­zuo­lun­maz­dır. Bi­zim üçün ar­zuo­lun­maz­dır, üs­tə­lik ola bil­sin, ilk növ­bə­də bi­zim üçün". Be­lə­lik­lə, bu açıq­la­ma­lar­dan ay­dın gö­rü­nür ki, Azər­bay­can­la hərb müs­təv­sin­də üz-üzə gəl­mə­yin nə ilə nə­ti­cə­lə­nə­cə­yi­ni Sar­kis­yan özü də yax­şı ba­şa dü­şür. Di­gər tə­rəf­dən onun bu möv­qe­yə gəl­mə­sin­də Azər­bay­ca­nın son iki ay­da Ru­si­ya­dan bö­yük si­lah par­ti­ya­la­rı al­ma­sı­nın da tə­si­ri­nin az ol­ma­dı­ğı şüb­hə­siz­dir. Bu şə­ra­it­də Sar­kis­yan be­lə bir id­dia da səs­lən­di­rir ki, öl­kə­si Qa­ra­bağ da­nı­şıq­la­rın­da bir­tə­rəf­li gü­zəş­tə ha­zır­laş­mır. Am­ma er­mə­ni me­dia­sı bil­di­rir ki, Sar­kis­yan be­lə açıq­la­ma ver­mək­lə blef edir. Çün­ki əks hal­da o. Azər­bay­can­la is­tə­mə­di­yi mü­ha­ri­bə­nin baş­la­na­ca­ğı­nı yax­şı bi­lir. İkin­ci bir tə­rəf­dən, pre­zi­dent­lə­rin növ­bə­ti gö­rü­şü­nü təş­kil et­mə­yə ha­zır­la­şan Ru­si­ya özü də er­mə­ni iq­ti­da­rı­na Qa­ra­bağ təz­yiq­lə­ri­ni ar­tı­rıb.

Baş­qa bir mü­hüm mə­sə­lə odur ki, hərb sa­hə­sin­də Azər­bay­can və Ru­si­ya ya­xın tez­lik­də Er­mə­nis­ta­na növ­bə­ti cid­di me­sac ver­mə­yə ha­zır­la­şır. Söh­bət Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya­dan ən mü­kəm­məl ra­ket tex­no­lo­gi­ya­la­rın­dan bi­ri­ni al­ma­ğa ha­zır­laş­ma­sın­dan ge­dir. Özü də alın­caq ye­ni si­lah­lar Er­mə­nis­ta­nın qür­rə­lən­di­yi "İs­gən­dər" ra­ket komp­lek­si­ni da­ha ef­fek­tiv zə­rər­siz­ləş­dir­mə­yə im­kan ve­rir. Qeyd edək ki, alın­caq ye­ni si­lah­la­ra qə­dər də Azər­bay­can "İs­gən­dər" ra­ket komp­lek­si­ni məhv et­mək gü­cün­də si­lah­la­ra sa­hib ol­du­ğu­nu açıq bə­yan edir­di. Er­mə­ni­lər də yax­şı bi­lir­di ki, Azər­bay­ca­nın si­lah ar­se­na­lın­da olan "Fa­vo­rit" S-300PMU-2 və "Ba­rak 8" ra­ket sis­tem­lə­ri "İs­gən­dər"in qar­şı­sı­nı al­maq gü­cün­də­dir. Bü­tün bun­lar fo­nun­da er­mə­ni si­ya­si şərh­çi Sar­kis Art­sru­ni ya­zır ki, "İs­gən­dər"lər fak­ti­ki ola­raq Er­mə­nis­tan si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin tər­ki­bi­nə da­xil de­yil: "Yal­nız for­mal ola­raq bi­zim ba­lan­sı­mız­da­dır. Sa­bah bu ra­ket komp­lek­si­nin tət­bi­qi gün­də­mə gə­lər­sə, bu müm­kün ol­ma­ya­caq. Çün­ki Ka­li­nin­qrad­da ol­du­ğu ki­mi, Er­mə­nis­tan­da da "İs­gən­dər"lə­rin is­ti­fa­də­si ilə bağ­lı əm­ri yal­nız Vla­di­mir Pu­tin ve­rə bi­lər". O qeyd edir ki, "İs­kən­dər"lər yal­nız mif­dir. Ya­yı­lan mə­lu­mat­lar­dan ay­dın olur ki, Er­mə­nis­ta­nı qor­xu­ya sa­lan di­gər mə­qam isə Ru­si­ya­nın Azər­bay­ca­na S-400 ra­ket mü­da­fiə sis­tem­lə­ri­nin ve­rə­cə­yi­dir. Bu qor­xu­nun mən­bə­yi Tür­ki­yə və Ru­si­ya ara­sın­da S-400-lə­rin alın­ma­sı ilə bağ­lı sa­zi­şin im­za­lan­ma­sı­dır.

Si­ya­si şərh­çi Akop Ba­dal­yan ya­zır ki, Tür­ki­yə Ru­si­ya­dan al­dı­ğı iki di­vi­zi­on S-400-ün bi­ri­ni Azər­bay­ca­na ve­rə bi­lər: "Tür­ki­yə bu ra­ket komp­lek­si­ni Azər­bay­ca­na məhz "İs­gən­dər"lər­dən mü­da­fiə üçün ve­rə bi­lər. Əs­lin­də bu, Mosk­va­nın ra­zı­lı­ğı ilə baş tu­ta­caq mə­sə­lə­dir. Er­mə­nis­ta­na "İs­gən­dər" ve­rən Ru­si­ya Azər­bay­ca­na da S-400 ve­rə­rək mü­na­si­bət­lə­ri qo­ru­yur və bu­nu Tür­ki­yə va­si­tə­si­lə edir".

Qeyd edək ki, S-400 ze­nit ra­ket komp­leks­lə­ri­nin dün­ya­da ana­lo­qu möv­cud de­yil və bu ra­ket­lər 400 ki­lo­metr mə­sa­fə­də is­tə­ni­lən ha­va hə­dəf­lə­ri­ni, o cüm­lə­dən bal­lis­tik ra­ket­lə­ri məhv edə bi­lir. Bir S-400 komp­lek­si ey­ni an­da 36 ha­va hə­də­fi­nə atəş aç­maq qa­bi­liy­yə­tin­də­dir və bu hə­dəf­lə­rə 72 ra­ket tuş­la­yır. Komp­leks­lər, ha­va hə­dəf­lə­ri ilə ya­na­şı, ye­rüs­tü hə­dəf­lə­ri də vur­maq im­ka­nın­da­dır. Ra­ket­lər hət­ta Yer sət­hin­dən cə­mi 5 metr yük­sək­lik­də uçan hə­dəf­lə­ri də vu­rur. Mü­qa­yi­sə üçün de­yək ki, ABŞ-ın "Pat­ri­ot" ra­ket­lə­ri azı 60 metr yük­sək­lik­də hə­dəf­lə­ri vu­ra bi­lir. Be­lə­lik­lə, qeyd edi­lən­lər­dən ay­dın gö­rü­nür ki, Azər­bay­can Ru­si­ya­dan da­ha bir müa­sir si­lah ala­caq. Bu da Ba­kı və Mosk­va­ne­ın İrə­va­na ver­di­yi bir­gə növ­bə­ti sərt me­saj sa­yı­lır. Hə­min me­sa­jın əsas qa­yə­si bu­dur ki, Er­mə­nis­tan üçün ən yax­şı va­si­tə Dağ­lıq Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də məhz da­nı­şıq­lar yo­lu ilə Azər­bay­can­la ra­zı­lı­ğa gəl­mək­dir. Əks hal­da hər­bi əmə­liy­yat­lar qa­çıl­maz ola­caq. Hər­bi əmə­liy­yat­la­rın nə­ti­cə­lə­ri­nin ne­cə ola­ca­ğı­nı isə Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya­dan al­dı­ğı ye­ni si­lah­lar da əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də mü­əy­yən edə­cək. Gö­rü­nür, bu­nu nə­zə­rə alan Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi Azər­bay­can­la da­nı­şıq­la­ra in­di əv­vəl­kin­dən da­ha çox ma­raq gös­tə­rir. Sar­kis­ya­nın yu­xa­rı­da qeyd olu­nan mü­sa­hi­bə­sin­də "Biz da­vam­lı ola­raq gü­zəşt­lər haq­da da­nı­şı­rıq, la­kin mü­na­qi­şə da­ha 20 il də həll olun­ma­sa, ye­nə də ge­ri çə­kil­mə­yə­cə­yik" ki­mi fi­kir­lə­ri də bu fon­da Er­mə­nis­tan­da cid­di qar­şı­lan­mır. Er­mə­ni po­li­to­loq Ste­pan Qri­qor­yan bil­di­rir ki, Sar­kis­yan bu söz­lə­ri öz kres­lo­su­nu sı­ğor­ta­la­maq üçün de­yir və pər­də ar­xa­sın­da baş­qa şey­lər baş ve­rir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, Mosk­va da İrə­va­na Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də təz­yiq­lə­ri ar­tı­rır. Bu­nun əsas sə­bəb­lə­rin­dən bi­ri də odur ki, Kreml Er­mə­nis­ta­na təz­yiq edib sə­nəd im­za­la­da bil­mə­sə, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si Ru­si­ya­nın özü üçün cid­di fə­sa­da çev­ri­lə­cək. Bu­nu Mosk­va­da yax­şı bil­dik­lə­rin­dən, Er­mə­nis­ta­na təz­yiq­lər də yük­sə­lir. Ste­pan Qri­qor­yan qeyd edir ki, əv­vəl­ki dövr­lər­lə mü­qa­yi­sə­də in­di Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­lin­də gü­zəş­tə get­mə­si üçün Er­mə­nis­ta­na da­ha çox təz­yiq­lər var. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, Ru­si­ya re­gio­nal mə­sə­lə­lər­də Azər­bay­ca­nın dəs­tə­yi­ni əl­də et­mək üçün Er­mə­nis­ta­nın Qa­ra­bağ­dan çıx­ma­sı­nı is­tə­yir.  Er­mə­ni eks­pert vur­ğu­la­yır ki, ha­zır­da Er­mə­nis­tan zə­if tə­rəf­dir və bü­tün sa­hə­lə­rə, hət­ta təh­lü­kə­siz­li­yə Ru­si­ya nə­za­rət edir. bu sə­bəb­dən o, Ru­si­ya təz­yiq­lə­ri qar­şı­sın­da İrə­va­nın da­vam gə­tir­mə­si­ni müm­kün­süz sa­yır. Bü­tün bun­lar ya­xın tez­lik­də Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ilə bağ­lı han­sı­sa ye­ni­lik­lə­rin ola bi­lə­cə­yi­ni ist­si­na et­mir. Əks hal­da konf­lik­tin hərb müs­tə­vi­sin­də çö­zü­mü qa­çıl­maz sa­yı­lır və nə­ti­cə­lə­rin nə­dən iba­rət ola­ca­ğı­nı Er­mə­nis­tan pre­zi­den­ti də mü­sa­hi­bə­sin­də açıq eti­raf edir. He­sab edi­lir ki, məhz ca­ri il ər­zin­də ar­tıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin sülh yo­lu ilə həl­li is­ti­qa­mə­tin­də han­sı­sa ad­dım atıl­ma­sı eh­ti­ma­lı çox bö­yük­dür. Yox­sa bu ad­dım Azər­bay­ca­nın al­dı­ğı müa­sir si­lah­lar he­sa­bı­na atı­la­caq.

Na­hid SA­LA­YEV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.