Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə ümidlər gedərək daha sürətlə tükənir. Belə görünür ki, Ermənistan tərəfinin qeyri-konstruktiv mövqeyi üzündən problemin hərb müstəvisində çözülməsi daha real olacaq. Bunu Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri Elmar Məmmədyarov və Edvard Nalbandyanın Brüsseldəki görüşü barədə ilkin nəticələr də tam qətiyyətlə deməyə əsas verir.
Həmin görüş barədə ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinin yaydığı bəyanatdan belə bəlli olur ki, əslində, burada hansısa ciddi yeniliyə imza atılmayıb. Sadəcə, təmasların daha yüksək səviyyədə təşkili üçün təkliflər irəli sürülüb və nazirlər də öz prezidentlərinə həmsədrlərin bu ilin sonunadək yüksək səviyyəli görüşün keçirilməsilə bağlı təklifini çatdırmağa razılıq verib. Həmsədrlər prezidentlərin görüşünün təşkilinə köməklərini təklif ediblər. Bundan başqa, nazirlər və həmsədrlər sentyabrda Nyu-Yorkda baş tutacaq BMT Baş Assambleyasının 72-ci sessiyasının kuluarlarında yenidən görüşmək barədə razılaşıblar.
Beləliklə, qeyd edilənlərdən bir daha bəlli olur ki, həmsədrlərin iştirakı ilə budəfəki görüş də Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həlli üçün hansısa ciddi yenilik vəd etmir. Üstəlik, prezidentlərin ciddi əsas və təklif olmadan görüşməsinin özü belə sual altındadır. Elə bu vəziyyət də deməyə əsas verir ki, bu ilin növbəti yarısında da konfliktin danışıqlar stolu arxasında həllini tapması ciddi sual altına düşür. Belə vəziyyətisə, Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycanı qətiyyən qane etmir. Rəsmi Bakı işğal siyasətinin bundan sonra da davam etməsini mümkünsüz sayır və ordusunu sadəcə nümayiş üçün gücləndirmədiyini də açıq şəkildə bəyan edir.
Elə ermənilər də yaxşı bilir ki, Azərbaycan indiki vəziyyətin uzun müddət davam etməsinə birmənalı olaraq razılıq verməyəcək. Vəziyyəti dəyişməyin yeganə yolunun isə hərb müstəvisindən keçmə ehtimalı sürətlə artır. Xarici işlər nazirlərinin nəticəsiz Brüssel görüşü fonunda bu xüsusda Ermənistanın "Lragir" saytı yazır ki, təmas xəttində toqquşmalar hər an başlaya bilər: "Rusiya "Kazan planı"ndan imtina etmədi və hesab olunur ki, Azərbaycana çatdırılan son silahlar da bununla bağlıdır. Görünür, Rusiya Ermənistanın razılaşması üçün əlindən gələni edir. Lakin bu, yalnız müharibə ilə mümkündür". Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycanın Rusiyadan yeni partiya silahlar almasını ermənilər hərbi əməliyyatlara intensiv hazırlıq kimi qələmə verir. Eyni zamanda bu xüsusda da etiraf edirlər ki, silah və döyüş məsələsində Azərbaycana gedərək daha böyük fərqlə uduzurlar. Birinci Qarabağ müharibəsində öz qəddarlıqları ilə ad çıxarmış "komandos" ləqəbli general-mayor Arkadi Ter-Tadevosyan isə bu fonda Bakı və Ankaranın Qarabağla bağlı gözlənilməz planlarının olduğunu bildirir: "Azərbaycan və Ermənistan arasında hərbi balans çoxdan pozulub. Azərbaycan yalnız Rusiyadan deyil, Türkiyə, Pakistan və İsraildən müasir silahlar alır. Hesab edirəm ki, bizim bilmədiyimiz hansısa böyük oyun gedir, gizli plan var: Azərbaycan öz ordusunun arsenalını gücləndirir, lakin aldığı son silahlarla nə edəcəyini dəqiq demək çətindir. Azərbaycanın çoxlu pulu var və silah almaqda davam edəcək. Hesab edirəm ki, Azərbaycan və Türkiyə nəsə hazırlayır, onların gələcəyə dair planları var və bu, gözlənilməz ola bilər". Ter-Tadevosyan bildirib ki, artıq Qarabağda kiçikmiqyaslı döyüşlər geridə qalıb, genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar isə hər an başlaya bilər. Amma o da etiarf olunur ki, belə hərbi əməliyyatlar Ermənistan üçün müsbət heç nə vəd etmir.
Digər tərəfdən real vəziyyət də, əslində, hərbi əməliyyatların olmasının qaçılmaz edir. Ən azından ona görə ki, Ermənistan danışıqlar vasitəsilə məsələnin həllində real addımlar atmaqdan uzaq qaçır. Elə bunu əsas gətirən rusiyalı hərbi ekspert Pavel Felgenhauer "1in.am" saytına açıqlamasında bildirir ki, Qarabağ məsələsi yenidən müharibə ilə beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilə bilər: "Qarabağda hələlik müharibə yoxdur, amma bu ehtimal getdikcə daha da güclənir. Hazırda hər iki tərəf aktiv şəkildə savaşa hazırlaşır. Hər iki tərəf hazırlaşırsa, o zaman yekunda toqquşma mütləq olacaq. Konfliktə təsir edən daxili və xarici faktorlar var. Hər iki tərəf intensiv şəkildə öz gücünü artırır. Genişmiqyaslı toqquşmaların qarşısını almaqdan ötrü nəsə etmək lazımdır. Hələlik bu məsələ dünyada heç kimi maraqlandırmır. İndi hamı Ukrayna, Donbas, Suriya və Koreya ilə məşğuldur. Hər kəs Qarabağı unudub. Ona görə də eskalasiya qaçılmazdır. Genişmiqyaslı müharibəni başlamaq üçün təsadüfi olmayan, məqsədyönlü fəaliyyətlər tələb olunur. Tərəflərdən hansısa biri qərar verməlidir ki, başqa variant yoxdur və uğur qazanılması üçün heç olmasa lokal zərbə endirilməlidir". Ekspertin fikrincə, Qarabağda atəşkəslə bağlı edilən çağırışlar kifayət qədər deyil: "Biz Qarabağın kompromis yolu ilə həllinə müəyyən siyasi səbəblərin izn vermədiyini görürük. Situasiya kompromislər və ciddi deeskalasiya olmadan dəyişməyəcək. Genişmiqyaslı müharibəyə doğru aparan geridönülməz proses baş verir". O da diqqətə çatdırılır ki, tərəflər müharibəyə hazırlaşsalar da, bu məsələdə Azərbaycan daha böyük üstünlüyə malikdir. Bunu ən azından Azərbaycan tərəfinin aldığı son silahlar da aydın şəkildə göstərir. Amma Ermənistan Rusiya ilə müttəfiq olsa da, belə müasir silahların üzünə həsrətdir və Krem "ən yaxşı halda istifadədən çıxarılan, yaxud anbarlarda pas atan silahları Ermənistana verir". Bunu rusiyalı analitik Vadim Dubnov da təsdiq edir. Dubnovun fikrincə, Moskvanın tərəfləri silahlandırması işində siyasi deyil, iqtisadi maraqlar öndə gəlir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycana müasir silahların satışından Rusiya pul qazanır. "Ermənistanın pulu kifayət qədər deyil. Buna görə də, İrəvan o qədər müasir olmasa da, müəyyən həcmdə silah alır". Bu vəziyyətdə o bildirir ki, Azərbaycanın üstünlüyü artır və indiki durumda Qarabağ münaqişəsi zonasında sabitlik naminə status-kvonun qorunub saxlanması çətin və təhlükəli hal alır: "Düşünürəm ki, 2016-cı ilin aprelində olduğu kimi, status-kvo getdikcə daha tez-tez mübahisə obyektinə çevriləcək. Buna görə də, vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşması perspektivini görmürəm".
Ankarada fəaliyyət göstərən Qafqaz Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (KAFKASSAM) rəhbəri, türkiyəli politoloq Hasan Oktay da müharibənin hər an başlana biləcəyini proqnozlaşdıran ekspertlər sırasındadır. Onun sözlərinə görə, Ermənistan və Azərbaycan arasında 25 ildir gedən müharibə mülki əhalinin hədəf alınması ilə davam edir. Bu cəbhə döyüşü yaxında hər bir tərəfə sıçrayacaq böyük müharibəyə çevrilə bilər. Ekspert hesab edir ki, gərginlik davam edən görüşlərə kölgə salacaq və sülhün hakim olmasını əngəlləyəcək: "Ermənistan mülki azərbaycanlılara hücum etməklə sülhü pozmaq və bölgədə hakimiyyətini davam etdirmək istəyir. Hesab edirəm ki, Ermənistan mülki əhalini vurmaqla heç bir şey əldə etməyəcəyini və səhv etdiyini yaxın zamanda anlayacaq". Əslində, ermənilər mülki əhalini hədəfə almaqla böyük səhvə yol verdiklərini başa düşüblər. Belə ki, Alxanlıda baş verən məlum olaydan sonra ordumuzun cavab tədbirləri ilə düşmən daha bir neçə hərbçisini itirib və bu proses davam edir. Məhz belə vəziyyətdə ermənilərin danışıqlar yolu ilə Qarabağ məsələsini həll etməkdən qaçması ordumuzun cavab tədbirlərinin miqyasını genişləndirməsi ilə müşayiət edilir. Təbii ki, bu da düşmənin itkilərinin sayını daha da artırır.
İndiki vəziyyətdə əksər ekspertlər Ermənistan rəhbərliyinin məntiqdən uzaq bir siyasət yürütdüyünü də xüsusi olaraq vurğulayırlar. Belə ki, Azərbaycanın kifayət qədər güclü olması və cəbhədə hər toqquşmanın ermənilərə baha başa gəldiyini, əslində rəsmi İrəvan da bilir. Amma bu şəraitdə Serj Sarkisyan hələ də danışıqlar stoluna qayıdıb Qarabağ düyününü çözmək istəmir. "Lragir" saytı yazır ki, bunun əsas səbəbi Sarkisyan üçün ermənilərin yox, öz kreslosunun əsas olmasıdır. Sayt vurğulayır ki, məhz bu vəziyyət ermənilərin itkilərinin sayının daha da çoxalmasının kökündə dayanan başlıca faktordur. Hərbi məsələlər üzrə ekspert Üzeyir Cəfərov da bildirir ki, cəbhə toqquşmaları və təxribatlar erməni tərəfi üçün yeni tələfatlar deməkdir. Bu vəziyyətdə o, problemin həllinin ermənilərin özü üçün də mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini bildirir. Amma görünən odur ki, Sarkisyan iqtidarı bunu dəyərləndirə bilmir. Məhz belə şəraitdə, ekspertin sözlərinə görə, münaqişə həll olunmadığı və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa edilmədiyi müddətdə cəbhədə hər an lokal və ya genişmiqyaslı əməliyyatların başlanması mümkündür: "Ermənistan və havadarları vaxtı uzadır. Azərbaycan Ermənistana və həmsədrlərə sentyabra, yaxud oktyabra qədər vaxt verməlidir. Ciddi irəliləyiş olmazsa, lazımi tədbirlər görülməlidir".
Hərbi ekspert qeyd edib ki, dinc əhalini, azyaşlı uşaqları, qocaları öldürən Ermənistanla bir masada oturmaq mənasızdır: "Bizim dinc əhalimizi öldürürlər, sonra da təmkinli olmağa dəvət edirlər. Hansı təmkindən söhbət gedə bilər?! Faktiki olaraq, aparılan mənasız danışıqlar düşmənə vaxt qazandırır. Artıq konkret vaxt qoymaq lazımdır. Azərbaycan Ordusu hazır vəziyyətdədir. Ordu hər an hazırdır, sadəcə olaraq, siyasətçilərin qərarını gözləyir. Kifayət qədər güclü ordumuz var".
Beləliklə, qeyd edilənlərdən bir daha bu nəticəyə gəlmək mümkündür ki, yaxın tezlikdə danışıqlar yolu ilə Qarabağ məsələsində status-kvonun dəyişməsi üçün əməli addımlar atılmasa, məsələnin hərbi yolla həlli aktuallaşacaq. Azərbaycan dəfələrlə bəyan edib ki, buna görə bütün məsuliyyət işğalçı Ermənistan rejiminin üzərinə düşəcək. Eyni zamanda Bakı bildirir ki, beynəlxalq vasitəçilər də konfliktin çözümü üçün, nəhayət, nəticəsi olan fəaliyyətə keçməlidirlər. Yalnız bu halda cəbhədə yeni aprel döyüşlərinin qarşısını almaq mümkün olacaq. Əks halda Ermənistan yeni sarsıdıcı zərbələrə hazır olmalıdır.
Namiq QULİYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.