Cəbhə zonasında baş verən son hadisələr erməni vəhşiliyinin sərhədlərinin hüdudsuz olduğunu, düşmənin hələ də müharibə qanunlarından uzaq hərəkətlərə yol verdiyini bir daha aydın surətdə nümayiş etdirdi. Azərbaycan əsgəri qarşısında duruş gətirə bilməyən ermənilər yenə xislətlərindən əl çəkməyərək mülki əhalini hədəfə alırlar. Bu zaman mülki əhali arasında hədəfin uşaq, qoca, qadın olması belə erməniləri qətiyyən maraqlandırmır. Bunun daha bir real təsdiqi erməni hərbi birləşmələrinin Füzulinin Alxanlı kəndinə açdığı atəşlər nəticəsində 50 yaşlı Sahibə Quliyeva və iki yaşlı Zəhra Quliyevanın həlak olmasıdır.
Sözügedən kənd atəşə tutulanda düşmən burada hansısa hərbi obyekt, əsgər olmadığını yaxşı bilirdi. Ermənilərə o da yaxşı bəlli idi ki, kənddə yalnız mülki insanlardır. Amma buna rəğmən, onlar kəndi atəşə məruz qoydular, nəticədə daha bir faciəyə səbəb oldular. Baş verənlər dünya miqyasında da kəskin şəkildə pisləndi. İndi təhlilçilər belə hesab edir ki, dünya ictimaiyyəti, beynəlxalq təşkilatlar faciəni pisləməklə yanaşı, artıq Ermənistana qarşı müəyyən addımlar atmalı, sanksiyalar tətbiq etməlidirlər. Əks halda ermənilərin zorakı hərəkətləri fonunda Qarabağ münaqişəsinin yenidən alovlanması qaçılmaz olacaq. Bunu rusiyalı politoloq Nikita Qolobokov da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, erməni hərbçilərinin indiki davranışı zəiflik əlamətidir, dinc əhalinin öldürülməsinə isə heç nə haqq qazandıra bilməz: "Cəbhə xəttində artilleriya dueli və diversiya müharibəsi bitmir. Eyni zamanda, Ermənistan tərəfində, məsələn, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin bu yaxınlarda "Osa" zenit-raket kompleksini məhv etdiyi kimi qarşı tərəfin möhkəmləndirilmiş məntəqələrinə və zirehli texnikasına dəqiq zərbə vurmağa vasitəsi yoxdur. Amma cavab vermək istəyirlər. Nəticədə bax belə cavab verdilər. Çünki texniki cəhətdən dinc əhalinin yaşadığı məhəllə möhkəmləndirilmiş atəş mövqeyindən daha rahat hədəfdir". Ekspert bildirir ki, baş verənlərdən sonra ermənilərə qarşı ciddi tədbir görülməsə, hərbi əməliyyatların yenilənməsi qaçılmaz olacaq. Onun fikrincə, Ermənistan və Azərbaycandakı ictimai əhval-ruhiyyəyə, eləcə də rəsmi Bakının hərbi xərcləri və Ermənistanda hakim klanın qeyri-konstruktiv mövqeyinə görə bu hal qaçılmazdır. Gərginliyin və hərbi əməliyyatların qaaşısının alınması üçün isə ekspert Ermənistana qarşı qəti addımlar atılmasını vacib sayır.
Rusiya İctimai Palatasının üzvü, Siyasi Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru Sergey Markov "Vestnik Kavkaza" saytına açıqlamasında bildirir ki, indiki halda Ermənistanın hərəkəti qətiyyən yolverilməzdir. O qeyd edir ki, ermənilərin Füzuli rayonunun Alxanlı kəndinə hücum edərək dinc insanları öldürməsinə görə Qarabağda yeni müharibə başlaya bilər. Sergey Markovun sözlərinə görə, bu hadisə Bakının mövqeyini kəskinləşdirəcək: "Gözlənildiyi kimi, nənənin və nəvənin həlak olması Azərbaycan xalqının qəzəbinə səbəb oldu. Hesab edirəm ki, Qarabağda "aprel müharibəsi" modeli üzrə yeni toqquşmalar baş verə bilər və bu dəfə daha ciddi miqyasda olması mümkündür". Markov Alxanlıda 2 yaşlı Zəhranın və nənəsinin qətlə yetirilməsini Xocalı soyqırımı ilə müqayisə edib: "Qoşunların təmas xəttində yalnız azərbaycanlılar yaşayır. Ermənistan işğal etdiyi rayonları gələcək mübadilə üçün boş saxlayır. Bu hücumun Xocalı üslubunda məqsədyönlü törədildiyi görünür. Təmas döyüşlərin yenilənməsi praktiki olaraq qaçılmazdır. Həmsədrlər yeni döyüşlərin başlanmaması üçün aktivləşməlidir. Çünki vəziyyət istənilən an tammiqyaslı müharibəyə çevrilə bilər".
Əslində, törətdikləri vandalizmə görə cavab verməli olacaqlarını ermənilər özləri də yaxşı bilir. İndi Azərbaycan Ordusunun mümkün cavab zərbəsinin necə olacağı erməniləri çox qorxudur. Bunu digər rusiyalı ekspert Mixail Belyayev də təsdiq edir. O, erməni təxribatlarına bundan sonra Azərbaycan Ordusunun cavabının ağır olacağını qeyd edir və bunu "aprel müharibəsi" təcrübəsinə əsaslanaraq söylədiyini vurğulayır: "Son bir neçə həftədə Qarabağ cəbhəsində müşahidə olunan nisbi sakitliyi artıq unutmaq olar. Ötən ilin "aprel müharibəsi"nin təcrübəsi göstərdi ki, Azərbaycan öz mülki vətəndaşlarının qətlinə sərt cavab verir. Xatırladım ki, aprel döyüşlərindən öncə erməni hərbi birləşmələri Azərbaycanın mülki vətəndaşlarına hücum etmişdi və bir neçə şəxs həlak olmuşdu. Azərbaycan Ordusu erməni tərəfinə ağır zərbələr endirdi və işğal olunmuş ərazilərin bir hissəsini azad etdi. Eyni təcrübə indi də yaşana bilər. Nəzərə alsaq ki, Bakıda "İslam oyunları" və "Formula-1" yarışları başa çatıb, bu, Azərbaycanın genişmiqyaslı cavab tədbirlərini həyata keçirməsinə heç nəyin mane olmadığı deməkdir. Artıq Azərbaycanın dayanacağını düşünmək ağılsızlıq olar".
Belyayev Azərbaycanın mümkün cavabının iki versiyasını təqdim edir: "Hadisələr "yumşaq" ssenari üzrə inkişaf edəcəksə, cəbhə xətti boyunca erməni əsgərlərini Bakının snayperləri bir-bir "dənləyəcək". "Sərt" ssenari ön plana çıxarsa, ən azından erməni hərbi birləşmələri ağır artilleriya zərbələri ilə darmadağın ediləcək. Hesab edirəm ki, erməni hərbi birləşmələrinin Azərbaycanın mülki əhalisinə qarşı hücumunun kökündə də məhz substantiv danışıqlar məsələsi dayanır. Axı ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri regiona son səfərində tərəfləri substantiv danışıqlara çağırdı. Sözsüz ki, bu danışıqlar status-kvonun dəyişməsini və ərazilərin Azərbaycana qaytarılması üçün real addımların atılmasını nəzərdə tutur. Ermənistan tərəfi də "nəzarət mexanizmi" məsələsini yenidən aktuallaşdırmaq üçün mülki əhaliyə hücum etdi.
Hələlik isə ermənilər yaxşı bilir ki, Azərbaycan "sərt cavab" variantına üstünlük verərsə, bu, yeni "aprel müharibəsi" deməkdir. Nəticə etibarilə, bu halda Azərbaycan Ordusu işğal altındakı ərazilərin müəyyən hissəsini də azad edəcək. Bu, danışıqların növbəti mərhələsində Bakının mövqelərini gücləndirəcək və Ermənistanın yeganə çıxış yolu substantiv danışıqların başlanması olacaq. Hadisələrin bu cür inkişafı İravanın mövqeyini zəiflədəcək və bu, Rusiyanın da maraqlarına uyğundur. Çünki Rusiya sülhməramlılarının regiona gəlməsi məsələsi Ermənistanın maksimalist mövqeyinə görə baş tutmur. İrəvan ərazilərin müəyyən qisminin azad edilməsi qarşılığında Qarabağın müstəqilliyinin tanınmasını istəyir ki, bu da qeyri-real ssenaridir. Lakin Ermənistanın bu siyasəti Rusiyanın regionda həyata keçirmək istədiyi layihələrə də mane olur". Rusiyalı ekspert əlavə edib ki, Bakının hansı cavab variantına üstünlük verəcəyi ən yaxın zamanda məlum olacaq: "Lakin risqlər son dərəcədə yüksəkdir".
Beləliklə, ermənilərin günahı üzündən cəbhədə vəziyyət yenidən kəskinləşir və genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların istənilən an başlanılması tamamilə gözləniləndir. Özü də bütün bunlara görə məsuliyyət birbaşa rəsmi İrəvanın üzərinə düşür. Əslində, erməni cəmiyyətinə də yaxşı bəllidir ki, İrəvanın indiki siyasəti Qarabağ müharibəsini yenidən alovlandıra bilər və bunda günahkar məhz Ermənistan iqtidarıdır. Hesab edilir ki, yaranmış vəziyyətdə proseslər iki istiqamətdə cərəyan edəcək. Əvvəla, bu durumda beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri, nəhayət, Ermənistanın münaqişənin həlli istiqamətində əməli addımlar atmasını təmin etməlidir. Bu vəziyyət mülki və hərbi itkilərin qarşısını ala biləcək. Beynəlxalq ictimaiyyət hərəkətə keçməyəcəyi təqdirdə isə son sözü Azərbaycan Ordusu deyəcək. Bu vəziyyət öz növbəsində ermənilərin çoxsaylı itkilərə məruz qalmasına səbəb olacaq. Ankara İqtisadiyyat və Texnologiyalar Universitetinin professoru, beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert Toğrul İsmayıl da hadisələrin məhz bu səpkidə inkişaf edəcəyini vurğulayır. O, məsələ ilə bağlı açıqlamasında bildirir: "Ermənistanın bu cür təxribat addımları ilk deyil. Təəssüf ki, işğalçı susdurulmayana qədər son da olmayacaq və təxribatlar davam edəcək". Onun sözlərinə görə, Ermənistan bu cür hücumlarla çox vaxt daxilindəki problemləri həll etməyə çalışır: "Azərbaycanı təxribata çəkərək gündəmi dəyişmək istəyirlər. Bütün bunlar Ermənistanın təcavüzkar və destruktiv mövqeyindən, həmçinin sülh danışıqlarına mane olmaq cəhdlərindən irəli gəlir".
T.İsmayıl hücumun xarici işlər nazirlərinin görüşü öncəsi edilməsinin də təsadüfi olmadığını vurğulayıb: "Bu onu göstərir ki, İrəvan rejimi Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həll olunmaması üçün əlindən gələn problemləri yaradır. Bu problemləri diqqət mərkəzində saxlayaraq, Azərbaycanla eyni masa arxasında əyləşib sülh danışıqları aparmağı və ərazilərin qaytarılması məsələsini təxirə salır". Siyasi ekspert baş verənlərin Qarabağda yeni toqquşmalara səbəb ola biləcəyini istisna etmir: "Əslində toqquşma dayanmayıb, baş verən hadisə də toqquşmaların nəticəsidir. Lakin böyük çaplı müharibənin olacağını demək çətindir. Yəni ola da bilər, olmaya da. Çünki bölgədə maraqları olan böyük dövlətlərin, xüsusilə Rusiya və ABŞ-ın mövqeləri nəzərə alınmalıdır. Hazırda heç kim bölgədə müharibənin olmasını arzulamır. Amma Azərbaycan həlak olan vətəndaşlarının qanını yerdə qoymamalıdır. Azərbaycan qətiyyətlə bildirməlidir ki, öldürülən hər bir vətəndaşının intiqamını alacaq. Bununla yanaşı, məsələni dünya ictimaiyyətinin qarşısında gündəmə gətirərək sərt tələblərlə çıxış etməlidir. Ərazilər işğaldadır, işğalçı ortadadır, lakin münaqişədə heç bir irəliləyiş yoxdur. Bu münaqişə hər zaman Azərbaycanın bir dövlət kimi rahat addımlamasına mane olacaq".
Bütün bunlar bir daha münaqişə ətrafında kəskin və gərgin bir vəziyyətin yaranmaqda olduğunu aydın nümayiş etdirir. Ermənilərin məsuliyyətsiz addımları üzündən hərbi əməliyyatların istənilən an yenilənməsi, əksər ekspertlərin fikrincə, sonda genişmiqyaslı müharibəyə rəvac verəcək. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi isə, belə vəziyyətə görə bütün məsuliyyət Qarabağ münaqişəsinin həllini uzadan, təxribatçı addımlar atan Ermənistanın üzərinə düşür.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.