Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı bu gün mühüm məqamlardan biri konflikt iştirakçılarının hadisələrin inkişaf axarını geosiyasi müstəvidə öz maraqları çərçivəsinə yönəltməkdir. Sirr deyil ki, Cənubi Qafqazda bu gün dünya siyasətinə təsir edən qüvvələrin böyük marağı var. Həmin maraqların uğurla təmin edilməsinin əsas şərtlərindən biri də bölgədəki mövcud münaqişələrə, o cümlədən Qarabağ konfliktinə sərgilənən yanaşmadır.
Azərbaycan üçün bu fonda maraq doğuran əsas məqam maraqlı qüvvələrin, o cümlədən ABŞ-ın, Rusiyanın, Avropanın Qarabağ məsələsinə obyektiv yanaşma sərgiləyib onun həllinin tezləşməsinə töhfə vermələridir. Ermənistan isə, bunun əksinə olaraq, Qarabağ məsələsində status-kvonun qorunub saxlanmasında maraqlıdır. Amma proseslərə yanaşma bu məsələdə Azərbaycanın mövqeyinin ön plana çıxmaqda olduğunu göstərir.
Hazırda böyük dövlətlər, o cümlədən Minsk Qrupuna həmsədrlik edənlər konfliktə bağlı status-kvonun dəyişməsinin vacib olduğunu bildirir. Digər tərəfdən ABŞ və Rusiya arasında münasibətlər fonunda Qafqaza yanaşma da geosiyasi durumun Azərbaycanın istədiyi vəziyyətdə olduğunu göstərir. Bu xüsusda diqqət mərkəzində yer alan əsas məqamlardan biri də ABŞ prezidenti Donald Trampla Rusiya dövlət başçısı Vladimir Putinin iyulun 7-də Almaniyanın Hamburq şəhərində baş tutacaq görüşləridir. Rusiya prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov da bildirib ki, görüşün iyulun 7-də keçirilməsi razılaşdırılıb. Y.Uşakov vurğulayıb ki, bu onların prezident kimi ilk şəxsi görüşü olacaq. Görüşdə ilk olaraq Suriya və Ukrayna məsələlərinin müzakirəsi təklif edilir. Belə fikirlər səslənir ki, məhz bu mövzular üzrə Rusiya və ABŞ arasında ciddi fikir ayrılığı var. Digər regionlarda, o cümlədən də Qafqazda Vaşinqton və Kreml arasında kəskin fikir ayrılığının olmaması indi Ermənistanda ciddi narahatlıq yaradır. Elə bu səbəbdən də erməni analitik Musa Mikaelyan Qafqazda Ermənistan üçün mənfi ssenarilərin başlayacağını bildirir. Onun fikrincə, görüşdə Qafqaz regionu ilə bağlı məsələnin müzakirə edilməməsi, yaxud bu regionun adının ümumiyyətlə çəkilməməsi ABŞ-ın bölgəni Rusiyaya güzəştə getdiyinə işarədir: "Yəni ABŞ, Rusiya Ukrayna və Suriyada Vaşinqtonun maraqlarına qarşı çıxmayacağı təqdirdə, Qafqazın Moskvanın təsir bucağı altında olduğunu tanıya bilər. Bu isə Rusiyanın bölgədə təsir gücünü daha da artıracaq. Bu, Ermənistan üçün təhlükəli ssenaridən xəbər verir. Çünki Moskva hazırda fəal şəkildə Bakı və Ankara ilə münasibətləri inşa edir. Ermənistanda siyasi hakimiyyətin iradəsizliyini nəzərə alsaq, belə ssenari bizim ölkənin maraqlarının asanlıqla tapdanması deməkdir". Erməni şərhçi qeyd edir ki, bu ssenari Qarabağ məsələsində də Ermənistanın maraqlarına işləmir. Mikaelyan hesab edir ki, Rusiya Qarabağ məsələsində təsir gücünü saxladıqca, proseslər Ermənistanın əleyhinə işləyir: "Bunun acı nəticəsi ilə qarşılaşmışıq. Rusiya Bakı-Moskva əməkdaşlığına Ermənistanın maraqlarından daha çox üstünlük verir".
Qeyd edək ki, bundan əvvəl də əksər erməni politoloqlar tərəfindən Rusiyanın Qarabağ məsələsində Ermənistana təzyiqlərini artırması barədə çoxsaylı fikirlər səsləndirilib. Məsələn, onlardan biri olan politoloq Stepan Qriqoryan bildirir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində güzəştə getməsi üçün Ermənistana təzyiqlər var. Onun sözlərinə görə, Rusiya regional məsələlərdə Azərbaycanın dəstəyini əldə etmək üçün Ermənistanın Qarabağdan çıxmasını istəyir:"Bunun hansı formada baş verəcəyini, bir neçə rayon, yaxud ümumiyyətlə bütün ərazilərin verilməli olduğunu deyə bilmərik. Amma bütün hallarda, hətta xırda güzəşt də Qarabağın əldən çıxması deməkdir. İndi Ermənistan zəif tərəfdir və bütün sahələrə - iqtisadiyyata, sənayeyə, energetikaya, təhlükəsizliyə Rusiya nəzarət edir. Rusiya bilir ki, bizə qarşı ciddi təsir imkanları var".
Beləliklə, qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, Rusiyanın indiki siyasəti Ermənistanın maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir. Hesab edilir ki, Moskva Qarabağ məsələsində bir qədər də aktiv fəaliyyətə keçsə, Ermənistan nəhayət Qarabağ məsələsində konstruktiv mövqe sərgiləyə bilər. Çünki İrəvan Moskvaya hansısa ciddi müqavimət göstərmək imkanında deyil. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, Rusiyanın özündə də Ermənistanın işğalçılıq siyasətini, onun yaratdığı fəsadları pisləyənlərin sayı artır. Bu, cəbhə zonasında Azərbaycan mülki vətəndaşlarının qətlə yetrilməsi fonunda bir daha özünü qabarıq şəkildə büruzə verdi. Qeyd edək ki, iyulun 4-də axşam saatlarında erməni silahlı birləşmələri Füzuli rayonunun Alxanlı kəndini minaatanlardan atəşə tutub. Təxribat nəticəsində Alxanlı kənd sakinləri - 1966-cı il təvəllüdlü Allahverdiyeva Sahibə İdris qızı və onun nəvəsi - 2016-cı il təvəllüdlü Quliyeva Zəhra Elnur qızı həlak olub, 1965-ci il təvəllüdlü Quliyeva Səlminaz İltifat qızı isə ağır yaralanıb. Buna münasibət bildirən Rusiya prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi, ölkənin İctimai Palatasının üzvü, politoloq Sergey Markov bildirir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişə zonasında insan ölümlərinin qarşısını almaq üçün beynəlxalq ictimaiyyət Ermənistana təzyiq göstərməlidir. O bildirib ki, təzyiq diplomatik, siyasi, psixoloji, hətta iqtisadi yolla olmalıdır: "Dağlıq Qarabağ münaqişəsi qaynar hesab olunmur, amma dondurulmuş münaqişə də deyil. Zorakılıq halları da bunu təsdiq edir. Hərbçilərlə yanaşı dinc sakinlərin də ölümü bu münaqişənin öldürməyə davam edəcəyinin bir sübutudur. Ona görə də təcili surətdə danışıqlar masasına oturmaq lazımdır. Minsk Qrupu Ermənistana təzyiqi artırmalıdır ki, tərəflər danışıqlara başlasın və kompomis əldə etsinlər". Markov qeyd edib ki, münaqişə zonasındakı hazırkı vəziyyət Ermənistana sərf edir: "Ona görə də Ermənistan kompromisin əldə olunmasına mane olmağa çalışır. Amma həmin dövrdən bəri qüvvələr balansı dəyişib".
Rusiya İctimai Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru Vladimir Yevseyev isə hesab edir ki, Moskva Ermənistanın tərs mövqeyi üzündən Qarabağda hərbi əməliyyatların yenilənməsini istəmir: "Çünki Dağlıq Qarabağ müharibəsi başlasa, Türkiyə və Rusiya kimi oyunçular da bura cəlb ediləcək. Moskva isə bunu istəmir. Xüsusən də Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərinin yüksək səviyyədə olduğu bir vaxtda. Bu mənada Kreml danışıqlar yolu ilə münaqişənin gedişində dəyişikliklər olmasında maraqlıdır. Bu dəyişikliklərin yolu isə Ermənistana təzyiqlərin artırılmasından keçir. İndiki halda belə qənaətə gəlmək olar ki, genişmiqyaslı olmasa da, hər halda müxtəlif lokal döyüşlər hazırki şəraitdə qaçılmaz olaraq qalacaq. Ermənistana təzyiq etməyəcəklərsə, əlbəttə ki, Azərbaycanın əl-qolu açıq olacaq. Çünki Azərbaycan öz torpaqlarının işğaldan azad edilməsinə nail olmaq istəyir və bunu heç vaxt gündəmdən çıxarmayıb". Digər rus politoloq Aleksandr Xramçixin isə bildirir ki, mövcud şərtlər dəyişməyəcəyi təqdirdə Qarabağ münaqişəsi sülh yolu ilə deyil, yalnız müharibə yolu ilə tam həll oluna bilər:"Mümkündür ki, dəyişiklik olmayacağı halda Azərbaycan genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlayıb ərazilərə nəzarəti ələ keçirsin". Rus politoloq Ermənistan və Azərbaycanın hərbi potensialını da müqayisə edib: "Sözsüz ki, Azərbaycanın hərbi gücü çox böyükdür və onlar getdikcə öz hərbi qüdrətlərini artırır".
Qeyd edək ki, cəbhədə son hadisələr əslində genişmiqyaslı müharibənin istənilən an başlanmasına rəvac verə bilər. Xüsusən də dinc Azərbaycan vətəndaşlarının qətlə yetirilməsi fonunda Azərbaycan düşməni geri oturtmaq üçün hər an müharibəyə başmaq hüququnu özündə saxlayır. Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin sədr müavini Aydın Mirzəzadə də bunu istisna etmir: "Ermənistan dinc əhalini qətlə yetirməklə göstərdi ki, Qarabağ probleminin həllində maraqlı deyil. İşğalçı ölkə beynəlxalq hüquq normalarını kobud şəkildə pozur. Dünyanın qəbul etdiyi qaydalar var, dinc əhaliyə qarşı müharibə aparmaq cinayət sayılır". O, Ermənistanın cəbhədə törətdiyi təxribata münasibət bildirərkən qeyd edib ki, Ermənistan Azərbaycanın yaşayış məskənlərini atəşə tutmaqla, dinc əhalini qətlə yetirməklə özünün azğın siyasətini ortaya qoyur: "Azərbaycan 1990-cı illərin Azərbaycanı deyil. Ölkəmizin yüksək təcrübəyə malik nizami ordusu var. Hərbçilərimiz yüksək döyüş hazırlığına malikdirlər. Azərbaycanın hərbi potensialı Ermənistanın cavabını 10 dəfə artıq verməyə imkan verir. Ermənistan bunun cavabını gözləsin. Azərbaycan dövləti vətəndaşının təhlükəsizliyinin qorunmasını bir nömrəli vəzifə sayır. Düşmən, torpaqlarımızı işğal altında saxlaması azmış kimi, vətəndaşlarımızı da qətlə yetirməyi özünə şərəf bilir. Ermənistan atdığı addımların cavabını alacaq. İşğalçı dövlət apardığı siyasətin nəyə gətirib çıxardığını hiss etməlidir". A.Mirzəzadə vurğulayıb ki, məsələnin bu həddə çatmasında ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin də məsuliyyəti var: "Problemə qiymət verərkən hər iki tərəfə eyni münasibət bəslənilməsi, işğalçının adı ilə çağırılmaması Ermənistanın həyasızlaşmasına, onun cəzasızlıq mühitində fəaliyyət göstərməsinə səbəb olur. Azərbaycan cəbhə xəttində döyüş hazırlığını yüksəldəcək, Ermənistanın təxribatının qarşısı alınacaq. Beynəlxalq ictimaiyyət də məsələ ilə bağlı məlumatlandırılıb. Beynəlxalq təşkilatlardan bu məsələyə münasibət bildirilməsi istəniləcək".
İndi beynəlxalq qurumlar, o cümlədən Minsk Qrupuna həmsədrlik edən ölkələr, xüsusən də Rusiya Ermənistanın mövqeyində dəyişiklik üçün real təsir imkanlarını işə salmasa, hərbi əməliyyatların başlanması qaçılmaz olacaq. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi isə, hərbi əməliyyatlar əslində regionda maraqlı qüvvələrin də mövqeyinə müəyyən dərəcədə zərbə deməkdir. Bu səbəbdən onlar üçün də ən yaxşı vasitə Ermənistana danışıqlar masasında konstruktiv mövqe sərgiləməsi üçün təzyiqləri artırmaqdır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur