Bakıda "Mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı: insan təhlükəsizliyi, sülh və davamlı inkişaf üçün yeni imkanlar" mövzusunda təşkil olunan IV Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda gözlənildiyi kimi xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də Dağlıq Qarabağ münaqişəsi oldu. 40-dan çox ölkənin təmsilçisinin iştirak etdiyi bu tədbir çərçivəsində bir daha Ermənistanın işğalçı siyasətinin mahiyyəti, zəbt edilmiş ərazilərin talan edilməsi, buradakı maddi mədəniyyət nümunələrinə qarşı törədilən barbarlıqlar və bu qəbildən olan digər hallar iştirakçıların diqqətinə çatdırıldı.
Eyni zamanda dünyanın IV Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunu diqqət mərkəzində saxlaması fonunda, əslində, beynəlxalq ictimaiyyətin daha çox təmsilçisinə Qarabağ həqiqətləri çatdırıldı. Bu mənada Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə diqqət baxımından da Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini tam qətiyyətlə söyləmək olar.
Digər mühüm məsələ tədbir çərçivəsində Azərbaycanın ikili standartlar məsələsini xüsusi diqqət mərkəzinə gətirməsi oldu. Ölkə rəsmiləri kifayət qədər aydın şəkildə göstərdilər ki, məhz ikili standartlar, böyük dövlətlərin, güclərin öz maraqlarını güdməsi Qarabağ konfliktinin həllini ləngidir, regionda təhlükəli vəziyyət yaradır. Xatırladaq ki, bu məsələyə ilk olaraq Prezident İlham Əliyev Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılışında etdiyi nitqdə kifayət qədər geniş şəkildə toxundu. Diqqət ona yönəldildi ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həll edilməməsi sülh və sabitliyə daimi təhlükədir. Eyni zamanda dövlət başçısı məhz ikili standartlar üzündən konfliktin həllinin uzanmasını da xüsusi olaraq vurğuladı: "Bütün mötəbər beynəlxalq təşkilatlar müvafiq qətnamə və qərarlar qəbul etmişlər ki, orada Ermənistan qoşunlarının işğal edilmiş torpaqlarımızdan dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb olunur. Dünyanın ən ali beynəlxalq qurumu olan BMT Təhlükəsizlik Şurası 4 qətnamə qəbul etmişdir və burada sitat gətirmək istəyirəm, "dərhal və qeyd-şərtsiz olaraq Ermənistan qoşunlarının işğal edilmiş ərazilərdən çıxarılması" tələb olunur.
Lakin həmin qətnamələr kağız üzərində qalır, Ermənistan onlara məhəl qoymur və onların qəbul edilməsindən artıq 25 il keçib. Bütün bunlar bir tərəfdən beynəlxalq qurumlar, xüsusilə də BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən qəbul edilən qərarların icrası mexanizminin mövcud olmamasını nümayiş etdirir. Digər tərəfdən bu, bir daha ardıcıl mövqeyin olmamasını göstərir. Çünki biz yaxşı bilirik ki, bəzi hallarda BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarları bir neçə gün, hətta bir neçə saat içərisində icra olunur. Bizə gəldikdə isə artıq 25 il keçir və hələ də irəliləyiş yoxdur, qaçqın və məcburi köçkünlərimiz hələ də doğma torpaqlarına qayıda bilmirlər. Biz bunu ikili standartlar siyasəti hesab edirik. Təəssüflər olsun, ümumilikdə bu gün dünyada baş verənlər onu nümayiş etdirir ki, ikili standartlar siyasəti beynəlxalq münasibətlərdə standart bir yanaşmaya çevrilib. Beynəlxalq hüquq və normalar müxtəlif dövlətlər tərəfindən öz istəkləri və cari siyasi maraqlarına uyğun təhrif olunur. Hesab edirəm ki, BMT çərçivəsində islahatlar və ümumiyyətlə beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası barəsində danışarkən məhz bu məsələyə diqqət yetirməyimiz çox vacibdir".
Beləliklə, dünyanın müxtəlif ölkə və təşkilatlarından çoxsaylı iştirakçıların qatıldığı mühüm tədbirin gedişində Azərbaycan ikili standartların Qarabağ münaqişəsinin həllini uzatdığını ən yüksək səviyyədə növbəti dəfə bəyan etdi. Aydındır ki, bu, Qarabağ həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə davamlı şəkildə çatdırılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ən əsası isə, dünya bir daha gördü ki, münaqişənin həllinin uzanması bütün region üçün bir təhlükədir. Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun panel müzakirələrində də Azərbaycan Qarabağ münaqişəsini, onunla bağlı ikili standartları xüsusi diqqət mərkəzində saxlamaqda davam etdi. Qeyd olunan xüsusda daha bir önəmli məqam Prezident Administrasiyası rəhbərinin müavini, Xarici əlaqələr şöbəsinin müdiri Novruz Məmmədovun açıqlamaları oldu. O, forum çərçivəsində keçirilən "Mədəniyyətlərarası dialoq yolu ilə sülh münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi" adlı panel müzakirəsində çıxışı zamanı bildirib ki, Azərbaycan, 1 milyon qaçqın və məcburi köçkün probleminin olmasına baxmayaraq, müstəqil dövlət qurub: "Bu qaçqınların necə yaranması heç kəsi maraqlandırmır. Azərbaycanın torpaqları 25 ildən artıqdır işğal altındadır. Lakin heç bir dövlət bununla bağlı konkret mövqe bildirmir. 20-30 il əvvəlki sənədlər arxivə qoyulur. Böyük dövlətlər öz aralarında problemləri həll etməyə çalışırlar, kiçik dövlətlər isə gözləyir ki, görəsən sabah, bir aydan sonra nə baş verəcək. Bir adam da həqiqət uğrunda çalışırsa, deməli, optimist olmağa dəyər. Ətraflı yanaşma olmasa, beynəlxalq hüquq mümkün deyil. Belə olmasa, dünyamızda gərginliklər davam edəcək".
Onun sözlərinə görə, həqiqi siyasət hazırda gördüklərimizdən kənardadır: "Biz həqiqi siyasət izləməliyik. Son illər onlarla münaqişə həllini tapmır. 50-dən çox ölkədə problemlər var. Forumda bu istiqamətdə səslənən fikirlər dəyərli olsa da, diplomatiyadan kənardadır. Biz BMT ilə əməkdaşlıq edirik. Lakin biz həqiqi diplomatiyadan kənardayıqsa, o zaman sabah nə baş verəcəyini bilmirik. Hazırda iki tərəf var və heç bir tərəf geriyə addım atmaq istəmir. Belə olan halda, ortada mövcud olub-olmamaq məsələsi var". Beləliklə, bu açıqlamalardan bir daha aydın görünür ki, Azərbaycan böyük dövlətlərin Qarabağ münaqişəsinə yanaşmasından narazıdır. Bu mövqeni xarici işlər nazirinin müavini Araz Əzimov da Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu çərçivəsində "BMT-nin preventiv tədbirlər mədəniyyəti formalaşdırmaq naminə 70 illik fəaliyyəti" adlı panel müzakirəsində çıxışı zamanı diqqətə çatdırdı: "Azərbaycan 25 ildən çoxdur münaqişə şəraitində yaşayır. Münaqişənin həll olunması üçün onun erkən vaxtında müraciət edilə bilərdi, lakin bu heç zaman gec hesab olunmur".
A.Əzimov bildirib ki, beynəlxalq qurumlar münaqişələrin həllinə töhfə verməklə məsələyə beynəlmiləl yanaşma gətirməlidir: "Münaqişələr artıq iki ölkənin məsələsi deyil. Burada məsələ region çərçivəsindən çıxır. Oxşar şəraitin yaranmasına qarşı çıxmaq üçün preventiv tədbirlər görərək və əvvəllər baş vermiş münaqişələrin həlli ilə bağlı təcrübələrdən çıxış edərək sülhün bərqərar olmasına zəmin yaratmaq mümkündür. Lakin bəzən qonşu cəmiyyətlərdə beynəlxalq qanunun tanınması və bu sahədə savadın olması şübhə yaradır. Beynəlxalq qanun prinsipindən çıxış edərək hər bir tərəf bu qanunlara hörmət etməlidir, beynəlxalq qurumlar cəmiyyətlərə bunu aşılamalıdır. Bu istiqamətlərdə ekspertlər işləməlidir".
A.Əzimov qeyd edib ki, yalnız effektiv beynəlxalq əməkdaşlıq dünyada mövcud olan münaqişələrin həllində real rol oynaya bilər: "Münaqişələrin həlli üçün beynəlxalq oyunçular öz səylərini artırmalıdır. Nyu-Yorkda oturub münaqişəni analiz etməkdənsə, regionlarla daha sıx işləmək lazımdır. Münaqişə regionları ilə sıx əlaqə qurmaq zəruridir. Müxtəlif sülhyaratma təşkilatları, o cümlədən ATƏT-in Minsk Qrupu hər zaman münaqişələrin həlli üçün effektli alət olmur. Məsələn, ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri Fransa, Rusiya və ABŞ ilk növbədə öz maraqlarına xidmət edərək öz məsələlərini həll edirlər. Nəticədə biz onların maraqlarının üçbucağında qalırıq və məsələ həll olunmur. Regional əməkdaşlıq çox vacibdir, lakin tez-tez bu müəyyən problemlər də yaradır. BMT münaqişə ilə bağlı 4 qətnamə qəbul edib. Onları həyata keçirmək lazımdır. Bu qətnamələrdə münaqişənin konkret həll yolu göstərilir. Bu sənədlərə hörmətlə yanaşılmalı və onlar həyata keçirilməlidir. Minsk Qrupu buna uyğun hərəkət etməlidir". Bununla Azərbaycan, əslində, konfliktin həll yolunu da tədbirin gedişində dünya ictimaiyyətinə, o cümlədən ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinə çatdırmış oldu. Elə Araz Əzimov da bildirir ki, Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasının başlanması üzrə razılaşdırılmış fəaliyyət qrafiki zəruridir: "Maneələri aradan qaldırmaq lazımdır. Hər bir münaqişənin həlli tərəflərin mövqelərinin yaxınlaşması ilə başlayır. Bunu fikirləşməyə, icad etməyə ehtiyac yoxdur: beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul edilmiş qətnaməsi hər şeyi açıq-aydın göstərir. Bu sənədlər Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinin qeyd-şərtsiz boşaldılmasını, qaçqın və məcburi köçkünlərin geri qayıtması üçün münasib şəraitin təmin olunmasını tələb edir.
Bu bazanı digər tərəf də tanıyarsa, irəli hərəkət etmək olar. Belə planlar həm 1992-ci, həm də 1993-cü ildə olub. Amma hər dəfə Ermənistan tərəfinin hansısa hərəkəti ilə planlar boşa çıxıb. Bu təcrübə aradan qaldırılmayınca irəli hərəkət edə biləcəyimizi düşünmürəm. Tez-tez ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərindən onların tərəflərlə nizamlanma məsələsini müzakirə etdiklərini eşidirik. Onlar bəzən prinsiplər barədə razılığa gəlmək lazım olduğuna işarə edirlər. Bəzən yanaşmalarda razılıq əldə edilməli olduğunu bildirirlər. Hərçənd, prinsiplər də, yanaşmalar da mövcuddur. Odur ki, Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasına başlanmasının qrafiki tərtib olunmalıdır. Bütün bunlar təhlükəsizlik zəmanəti ilə olmalıdır. Fəaliyyət qrafikini də hazırlamaq olar. Bunda problem görmürəm, problem başqa şeydədir. Problem ziddiyyətlərdə və Ermənistan tərəfinin konkret maraqlarında, onların Azərbaycan torpaqlarının işğalını davam etdirməsində maraqlı olanlardadır. Ermənistan rəhbərliyi də özünə sərf edən belə siyasi şərtlə sanki bazarlıq edir". Beləliklə, Azərbaycan rəsmilərinin verdiyi açıqlamalardan aydın görünür ki, rəsmi Bakı Qarabağ münaqişəsinin həllinə yanaşmada nümayiş etdirilən ikili standartlardan narazıdır və bu mövqeyin dəyişməsini əsas şərt kimi ortaya qoyur. Eyni zamanda o da diqqətə çatdırılır ki, ikili standartların davamı Qarabağ konfliktinin həllini tormozlayır və belə vəziyyət bölgə üçün ciddi təhdid yaradır. Bu təhdidin aradan qaldırılması üçün isə dünyanın Qarabağ məsələsinə yanaşmada ikili standarta son qoyması vacib şərt kimi çıxış edir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.