Bu gün Ermənistan üzərində kifayət qədər böyük hərbi üstünlüyə malik Azərbaycan işğal altındakı ərazilərini güc yolu ilə azad etməyə qadirdir və bu fakt, Ermənistanın özü də daxil olmaqla, bütün dünya tərəfindən qəbul olunur. Lakin məsələnin sülh yolu ilə həlli imkanları tükənmədiyindən, rəsmi Bakı hələlik konfliktin dinc müstəvidə çözümünə sadiqlik nümayiş etdirir. Elə bu məqsədlə də ATƏT-in Minsk Qrupunun vasitəçiliyilə danışıqlar prosesi davam etdirilir. Amma Azərbaycan tərəfi danışıqların bu vəsilə ilə daha bir neçə il uzadılmasını da istəmir və vasitəçiləri konkret nəticə verən fəaliyyətə dəvət edir.
İndiyədək həmsədr ölkələr məsələnin həllini nəzərdə tutan bir neçə təklif hazırlayaraq münaqişə tərəflərinə təqdim edib. Amma konfliktin real həllinə xidmət edən təkliflər ya Ermənistan tərəfindən qəbul olunmayıb, ya da qəbul olunsa da, sonradan bu istiqamətdə əməli addımlar atılmasından imtina olunub. Məhz elə bu səbəbdən indi gündəmə gətirilən məqamlardan biri odur ki, münaqişənin çözümü ilə bağlı təkliflərin reallaşması üçün Ermənistan üzərinə konkret öhdəliklər qoyulmalı, yaxud razılaşmalara əməl etmək üçün bu dövlətə təzyiq rıçaqları işə salınmalıdır. Elə Minsk Qrupuna həmsədrlik edən ölkələrin əllərində Ermənistana təzyiq üçün kifayət qədər təsir vasitələri mövcuddur. Hətta fikirlər səslənir ki, dünyanın geosiyasi müstəvisində fərqli maraqlarının olmasına baxmayaraq, həmsədr ölkələr Qarabağ məsələsində ortaq mövqedən hərəkət edə bilər. Bura ilk növbədə ABŞ və Rusiya aid edilir.
Məlumdur ki, bu iki ölkənin dünyanın ən müxtəlif bölgələrində geosiyasi, geoiqtisadi maraqları tamam fərqli xarakter daşıyır. Elə bu səbəbdən ABŞ-la Rusiyanın həmin bölgələrdə mövqeləri bir-birinə qarşı yönəlib və tərəflərin belə məsələlərdə qarşılıqlı əməkdaşlığı, demək olar ki, alınmır. Hətta Cənubi Qafqazda belə bu ölkələrin geosiyasi, geoiqtisadi maraqları ziddiyyətli rakurs üzərində qurulub. Amma konkret Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə gəldikdə, burada tamam fərqli bir mənzərənin hökm sürməsinin şahidi olmaq olar. Bu münaqişə yeganə məqamlardandır ki, burada ABŞ və Rusiyanın mövqeyində hansısa kəskin ziddiyyətə rast gəlinmir. Əksinə, demək olar ki, əksər məqamlarda tərəflər ortaq mövqenin sahibi kimi çıxış edir. Bunu Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə tərəflərin hazırladığı birgə təkliflər də əyani surətdə təsdiq edir. Eyni zamanda, indi belə fikirlər də səslənir ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli Moskva və Vaşinqton arasında əlaqələrin ziddiyyətli müstəvidən əməkdaşlıq rakursuna yönləndəirilməsində vacib rol oynamaq iqtidarındadır. Bunu Minsk Qrupunun keçmiş amerikalı həmsədri Kerri Kavano də xüsusi olaraq vurğulayır. Onun sözlərinə görə, Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması Vaşinqtonla Moskva arasında münasibətlərin yaxşılaşması üçün unikal imkandır: "Birmənalıdır ki, prezident Donald Tramp Rusiya ilə münasibətləri qaydaya salmaq istərdi. Əminəm ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi buna imkan yarada bilər. Bu imkan verər ki, Rusiya və ABŞ birlikdə effektiv işləyərək münaqişənin dinc nizamlanmasına nail olsun". Daha bir maraqlı nüansa toxunan Kavano hesab edir ki, Suriya və Ukraynadan fərqli olaraq, Qarabağ məsələsində ABŞ və Rusiyanın hədəfləri bir-birinə yaxındır: "Mən bundan əvvəlki məqaləmdə ABŞ-ın yeni administrasiyasına siqnal göndərmək istədim: bax bu sahəyə yönəlin, hansı ki, ABŞ və Rusiya iki onillikdir ciddi əməkdaşlıq edir".
Barəsində bəhs etdiyi məqaləsində də Kavano yazırdı ki, Amerika Birləşmiş Ştatları Dağlıq Qarabağ probleminin həllində Rusiya ilə əməkdaşlıq etməlidir: "Prezident Tramp artıq Rusiya ilə əməkdaşlıq etmək niyyətində olduğunu bəyan edib. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində birgə fəaliyyət digər sahələrdə də əməkdaşlığa təkan verə bilər. Bu, ABŞ-Rusiya əməkdaşlığı üçün münbit platformadır. Tərəflər ümumi məqsədlərə cavab verərək, qarşıdurma ehtimalını azalda, münaqişənin sülh yolu ilə həllinə töhfə verə bilər". 1999-2001-ci illərdə ABŞ-ın ATƏT-in Minsk Qrupundakı həmsədri olan Kavano onu da xüsusi olaraq vurğulayır ki, Minsk prosesinin nəticə vermədiyini demək düzgün olmazdı: "Bölgədə genişmiqyaslı toqquşmaların olmaması bunun bariz nümunəsidir. Hazırda münaqişə zonasında ATƏT müşahidəçilərin sayının artırılması, təmas xəttində insidentlərin araşdırılması üçün müstəqil mexanizmin yaradılması zəruridir. Bu, atəşkəsin pozulması hallarının sayını azalda bilər. Fikrimcə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli bütün tərəflərin maraqlarına uyğundur".
Digər keçmiş diplomat, ABŞ Xarici Əlaqələr Şurasının analitiki Uayan Meri də Qarabağ məsələsində ABŞ və Rusiyanın birgə əməkdaşlığını mümkün sayır. O, ötən ilin aprel müharibəsini yada salaraq, Moskvanın hərbi əməliyyatların dayandırılmasındakı mühüm rolunu qeyd edib: "Məhz Rusiyanın sayəsində bu qarşıdurmanın genişlənməsini dayandırmaq mümkün oldu. Qarabağda müharibə heç kimin maraqlarına cavab vermir". Elə bu səbəbdən Uayan Meri hesab edir ki, konfliktin çözümü üçün ABŞ və Rusiyanın birgə hərəkətə keçməsi çox vacibdir.
Bu günlərdə ABŞ-ın nüfuzlu "The Washington Times" qəzeti isə belə bir məsələni gündəmə gətirmişdi ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp istəsə, Qarabağ məsələsini həll edib Nobel mükafatını qazana bilər. Azərbaycan ərazisinin 20 faizinin işğal olunduğunu, 1 milyonadək adamın didərgin düşdüyünü xatırladan qəzet yazırdı ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli həm Tramp, həm də onun təhlükəsizlik komandasından ötrü vacibdir. O da qeyd olunurdu ki, Trampın Qarabağa yanaşması Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Birləşmiş Ştatlarla müttəfiqliyə, ya da qaynar nöqtələri idarə etməklə strateji üstünlüyünü əldə saxlamağa önəm verib-vermədiyini bəlli edər: "ABŞ-ın etibarlı müttəfiqi Azərbaycanla Rusiyanın müttəfiqi Ermənistan arasında təcili sülh müqaviləsində israr edərsə, prezident Tramp Putinin sülhpərvər, yoxsa bütün dünyada sabitliyi pozan qüvvə olduğunu çox tezliklə müəyyənləşdirə bilər. Birləşmiş Ştatlar və Rusiya, eləcə də Fransa Qarabağ münaqişəsinin həllilə məşğul olan Minsk Qrupunun üzvləridir. Təəssüf ki, başı Yaxın Şərqə qarışan ABŞ bu məsələdə aparıcı rolunu əldən verib, İrəvanla Bakı arasında uzunmüddətli sülhə nail olunmayıb. Tramp Qarabağla bağlı hər iki tərəfdən ötrü ədalətli olacaq razılaşmanı əldə edə və ABŞ-ın əvvəlki siyasətinə qayıtdığını - qlobal stabilliyi və dünyanı qorumaqda olduğunu göstərər. Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün hər şeydən öncə Ermənistanın Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindəki qüvvələrini çıxarması tələb olunmalı, əvəzində Azərbaycan Avropaya gedəcək qaz kəmərini Ermənistan ərazisindən keçirməlidir. Hər iki tərəf Qarabağa müstəqillik deyil, yüksək muxtariyyət statusunun verilməsilə bağlı razılığa gətirilməlidir. Qarabağdakı ermənilər də tam muxtariyyətlə təmin olunmalıdır. Uzunmüddətli sülhdən ötrü Tramp Rusiya prezidenti Putini yola gətirməli, o da öz növbəsində Ermənistan prezidenti Sarkisyanı dilə tutmalıdır. Tramp Putinin qarşısına aydın, yığcam və tam maliyyələşdiriləcək iqtisadi yenidənqurma planı qoymalı, onu münaqişənin həllinin bütün tərəflərin xeyrinə olacağına inandırmalıdır".
Beləliklə, yuxarıda qeyd edilən fikirlərdən aydın görünür ki, ABŞ-ın özündə Vaşinqtonun Qarabağ məsələsində Moskva ilə əməkdaşlığı kifayət qədər vacib sayılır. Elə bu məsələdə bir çox rus ekspertlər bildirir ki, Qarabağ konfliktinin çözümü üçün Rusiya və ABŞ birgə hərəkət edə bilər. Məsələn, məşhur rus politoloq Sergey Markov bunu tamamilə mümkün sayır. Onun fikrincə, tərəflərin burada ortaq fəaliyyəti həm münaqişənin dinc yolla həllini sürətləndirər, həm də ABŞ və Rusiya arasında münasibətlərin daha yüksək səviyyəyə qalxmasına yardım edər. O da istisna deyil ki, ABŞ və Rusiya birgə hərəkət etsə, digər həmsədr ölkə olan Fransa da onların mövqeyi ilə razılaşacaq. Bunu Fransa rəsmilərinin açıqlamaları da təsdiq edir. Əslində, Fransa da ən yüksək səviyyədə münaqişə ətrafında yaranan mövcud vəziyyətin qəbuledilməz olduğunu bildirir. Bunu Fransa prezidenti Fransua Olland Parisdə azərbaycanlı həmkarı İlham Əliyevlə mətbuata bəyanatı zamanı bir daha təsdiq edib: "Biz Dağlıq Qarabağ məsələsi haqqında danışdıq və bildirdik ki, mövcud status-kvo qəbuledilməzdir. Risqlər var və biz bunu keçən ilin aprel ayında baş verən insidentdən də gördük. Biz danışıqların yenidən bərpa olunmasını arzulayırıq. Minsk Qrupunun həmsədri kimi istəyirik ki, digər həmsədrlər - ABŞ və Rusiya da bu prosesə töhfə versin. Düşünürük ki, parametrlər bəllidir və uzun müddətdir davam edən bu münaqişənin həlli yolunu tapmaq mümkündür. Hesab edirik ki, hər dəfə sülhə töhfəmiz beynəlxalq səviyyədə həyata keçirmək istədiyimiz fəaliyyətin və qurmaq istədiyimiz münasibətlərin məğzidir".
Fransa Senatının Fransa-Qafqaz Dostluq Qrupunun sədri Andre Reyşar da birgə fəaliyyət nəticəsində münaqişənin həllinin sürətlənməsini vacib sayır: "Azərbaycanın torpaqları işğal olunub, yaxşı olardı ki, bu münaqişə sülh yolu ilə həll olunsun. Ancaq hansı yolla olur-olsun, bu torpaqlar Azərbaycana qaytarılmalıdır, Azərbaycan ərazi bütövlüyünü təmin etməlidir və öz torpaqları üzərində nəzarəti bərpa etməlidir. Biz çox gözəl başa düşürük ki, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsi kimi qayğısı mövcuddur. Ötən ilin aprel ayında baş verən hücumlar artıq narahatlığın pik həddində olduğunu göstərir. Bu onu göstərdi ki, münaqişənin hərbi yolla həlli arzuolunan deyil. Ancaq istənilən yolla Azərbaycan öz torpaqlarını geri qaytarmalıdır. Biz Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə öz töhfəmizi verməyə hazırıq".
Beləliklə, yuxarıda qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, həmsədr ölkələr Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında yaranan mövcud status-kvodan razı deyil. Bu status-kvonun dəyişməsi yolu isə həmsədr ölkələrin, xüsusən də Rusiya və ABŞ-ın real əməkdaşlığından keçir. Məhz bu iki ölkə İrəvana təzyiq rıçaqlarını işə salacğı halda Ermənistan Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində əməli addımlar ata bilər. Özü də nəzərə almaq lazımdır ki, adları çəkilən ölkələrin Ermənistana təzyiq üçün əllərində kifayət qədər vasitələr var. Ən önəmli cəhətlərdən biri isə odur ki, tərəflərin birgə fəaliyyəti üçün hər iki ölkənin özündə də çağırışlar edilir və belə vəziyyət ABŞ və Rusiya arasında münasibətlərin yaxşılaşması baxımından da onların maraqlarına cavab verir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.