Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin gedişində ermənilərin törətdiyi ən böyük vəhşiliklərdən biri, heç şübhəsiz, Xocalı soyqırımıdır. Tarixi ədalətin bərpası, hadisələrə düzgün hüquqi qiymət verilməsi üçün bu soyqırımın bütün dünya tərəfindən tanınması olduqca vacibdir. Özü də burada mütləq onu nəzərə almaq lazımdır ki, Xocalı soyqırımını dünyada tanıtmaqda əsas məqsəd heç də intiqam hissi deyil, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ədalətin bərpasının təmin olunmasıdır. Digər tərəfdən bu hal həm də faciədən sağ çıxanların ailələri üçün bir təskinlik sayılır.
Qeyd etmək yerinə düşər ki, Azərbaycan dövlətinin, diaspor qurumlarının, qeyri-hökumət təşkilatlarının apardığı işlər nəticəsində Xocalı faciəsini rəsmi olaraq soyqırım kimi tanıyan ölkələrin sayı artır. Elə cari il ərzində onların sırasına daha ikisi qoşulub. Bu günlərdə Şotlandiya parlamenti də Xocalı soyqırımını tanımaq barədə qərar qəbul edib. Azərbaycan tərəfinin şotlandiyalı parlamentarilərə verdiyi ətraflı məlumatlar əsasında bu ilin fevral ayının əvvəllərində Şotlandiya parlamentində təmsil olunan bütün siyasi partiyaların ümumi razılığı ilə Xocalı soyqırımına siyasi qiymət verilməsi qərara alınıb və bu məqsədlə Xocalı soyqırımının 25 illiyi ərəfəsində həmin qanlı qırğına siyasi qiymət verilməsi haqqında qətnamənin mətni parlamentin saytında yerləşdirilib. Şotlandiya parlamenti üzvlərinin mütləq əksəriyyəti öz adlarını qətnamə Layihəsinin mətninə əlavə etməklə təklif olunan sənədin qəbul edilməsinə dəstək verib.
Qəbul olunmuş qətnamədə Azərbaycanla Şotlandiya arasında qarşılıqlı dostluq və faydalı əməkdaşlıq münasibətlərinin mövcud olduğu vurğulanmaqla bərabər, ötən əsrin 90-cı illərində Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsində həyata keçirilmiş işğal faktı qətiyyətlə pislənir, Xocalıda baş verən qanlı hadisələr isə Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı əhalisinə qarşı soyqırım kimi tanınır. Parlament üzvlərinin 80 faizinin tərəfdar çıxdığı qətnamədə Xocalı soyqırımını törədənlərin hərəkətləri müharibə cinayətləri və bəşəriyyətə qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir, gələcəkdə bu cür hadisələrin dünyanın heç bir yerində baş verməməsi üçün belə bir Qətnamənin qəbul olunmasının zəruriliyi qeyd olunur. Sənəddə, həmçinin, BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən qəbul olunmuş 4 qətnaməyə məhəl qoymayan Ermənistanın Azərbaycan ərazilərinin 20 faizini hələ də işğal altında saxladığı vurğulanır, münaqişənin beynəlxalq hüquq normaları əsasında həll edilməsinə dəstək ifadə olunur.
Ötən ay isə Cibuti Respublikasının Milli Assambleyası (parlamenti) plenar iclasında mütləq səs çoxluğu ilə Xocalı soyqırımına dair qətnamə qəbul edib. Milli Assambleyanın spikeri Məhəmməd Əli Huməd ölkəsinin Azərbaycanı daim dəstəklədiyini və yanında olduğunu vurğulayıb. Qətnamədə isə Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan tərəfindən işğalı və 1992-ci il fevralın 26-da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Azərbaycanın Xocalı şəhərində dinc əhaliyə qarşı törədilmiş qətliam soyqırımı aktı və insanlıq əleyhinə cinayət kimi tanınır, günahkarların müvafiq beynəlxalq alətlərə uyğun olaraq cəzalandırılmalı olduğu bəyan edilir. Milli Assambleya bu qətnamədə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörmətini bir daha təsdiq edir, BMT Nizamnaməsi və beynəlxalq hüquqa əsasən güc tətbiq etməklə ərazilərin işğal edilməsinin qəbuledilməz olduğunu vurğulayır.
Cibuti parlamenti BMT Baş Assambleyasının və Təhlükəsizlik Şurasının, eləcə də digər beynəlxalq təşkilatların Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasına dair qətnamələrinin yerinə yetirilməsini tələb edir, eyni zamanda, beynəlxalq ictimaiyyəti və beynəlxalq təşkilatları bu qərarların yerinə yetirilməsi üçün Ermənistana təzyiq göstərməyə çağırır. Qətnamədə Ermənistanın təcavüzünün qurbanı olan bir milyondan artıq azərbaycanlının taleyi və böhranlı vəziyyəti, eləcə də humanitar problemlərin miqyasından dərin narahatlıq ifadə olunur, beynəlxalq ictimaiyyət münaqişənin həllinə maksimum töhfə verməyə çağırılır.
Bütün bunlar onu göstərir ki, Xocalı soyqırımını rəsmən tanıyan ölkələrin sayı davamlı şəkildə artır. Xatırladaq ki, bu istiqamətdə ilk mühüm addım 6 il əvvəl Meksika Senatı tərəfindən atılıb. Senatın qərarının vacib əhəmiyyəti ondan ibarət olub ki, ilk dəfə olaraq Xocalı soyqırımı xarici parlament tərəfindən qanunvericilik aktı səviyyəsində tanınıb. Bundan əlavə, bu qərar ən böyük və aparıcı Latın Amerikası dövlətlərindən birinin parlamenti tərəfindən qəbul olunub. Qərarda bildirilir ki, 26 fevral 1992-ci il tarixində Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionunda Xocalının mülki əhalisinə hücuma keçib və beynəlxalq insan hüquqları üzrə təşkilatların tərəddüd etmədən soyqırım adlandırdığı hadisə zamanı əsasən etnik mənsubiyyətinə görə yüzlərlə insanın ölümünə səbəb olub. Qərarda, eyni zamanda, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli prosesindən bəhs olunaraq, Madrid prinsiplərinin mahiyyəti açıqlanır, Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğal edildiyi, məcburi köçkün və qaçqınların öz əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtmalarının vacibliyi qeyd edilir. Həmçinin qərarda qeyd olunur ki, Xocalı soyqırımından xeyli müddət ötməsinə baxmayaraq, qətliamın qurbanlarının hələ də ədalətə nail olmaması göstərir ki, hər hansı sülh razılaşması üçün mərkəzi element qısa zaman ərzində öz yerini tapmalıdır. 2012-ci ildə Pakistan Senatı da Xocalı şəhərində baş vermiş hadisələri soyqırım kimi tanıyıb. Sənəddə göstərilir ki, Senat Azərbaycan ərazilərinin ermənilər tərəfindən işğalını və 1992-ci ilin fevralında erməni silahlı birləşmələri tərəfindən törədilən soyqırımı pisləyir. Senat bir daha Azərbaycan ərazilərinin toxunulmazlığını təsdiqləyir və onun beynəlxalq çərçivədə qəbul olunmuş sərhədlərini tanıyır. Senat, habelə, beynəlxalq ictimaiyyətdən Ermənistanı BMT TŞ-nin Dağlıq Qarabağ üzrə qəbul etdiyi qətnamələri yerinə yetirməyə çağırmağı xahiş edir, eləcə də Xocalıdakı faciəli hadisələrin günahkarlarının məsuliyyətə cəlb edilməsinə çağırmağı tələb edir. Kolumbiya Senatı da 5 il əvvəl qəbul etdiyi sənəddə Xocalıda baş vermiş cinayəti soyqırım adlandırıb. Senatın qərarında deyilir ki, Senat Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı 7 rayonun ərazisinin qanunsuz hərbi işğalı, həmçinin Azərbaycan Respublikası əhalisinə qarşı təcavüz, ölümlər, fiziki işgəncələr, əzablar və onların insan hüquqlarının pozulması ilə nəticələnmiş hərəkətləri, xüsusən də Xocalı soyqırımı zamanı, həmçinin, tərəflər arasında bərqərar olmuş atəşkəs rejiminin pozulması və döyüş əməliyyatlarının yenidən başlanması və indiyədək baş verənləri qəbul etmir.
Xocalı soyqırımının dünya ictimaiyyəti tərəfindən siyasi və hüquqi qiymətləndirilməsi istiqamətində Azərbaycan diplomatiyasının apardığı siyasətin tərkib hissəsi kimi İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) Xocalı hadisələrini soyqırım olaraq qəbul edib. Bir neçə gün əvvəl isə qurum Xocalı qətliamının 25-ci ildönümü ilə bağlı bəyanat yayıb. Bəyanatda deyilir ki, Xocalı qətliamı Ermənistan tərəfindən Azərbaycan ərazilərinin qanunsuz işğalı nəticəsində baş verib. İƏT xarici işlər nazirlərinin əvvəlki iclaslarında qəbul etdiyi qətnamələrdə azərbaycanlı mülki şəxslərə qarşı törədilən əməllərin insanlığa qarşı cinayət kimi öz əksini tapdığı bildirilir. Bəyanatda ərazi bütövlüyünün bərpası və işğala son qoyulması istiqamətində Azərbaycanın irəli sürdüyü təşəbbüs və səylərinə tam dəstək ifadə olunub.
Peru parlamentində Xocalı soyqırımı haqda qərar qəbul olunub. Qərarda deyilir ki, 1987-ci ilin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin son mərhələsi başlayıb və ermənilər tərəfindən Xankəndidəki azərbaycanlı əhaliyə qarşı hücumlarla daha da kəskinləşib: "1988 və 1989-cu illərdə ermənilərin hücumlarının sayının artması və sonrakı illərdə keçmiş SSRİ-də siyasi stabilliyin olmaması yüz minlərlə azərbaycanlının deportasiya olunmasına gətirib çıxarıb. 1992-ci il fevral ayının 25-dən 26-a keçən gecə Azərbaycanın Xocalı şəhərində azərbaycanlılara qarşı dəhşətli qətliam baş verib. Qətliam nəticəsində qadın və uşaqların da daxil olduğu 613 insan öldürülüb, 1275 nəfər girov götürülüb, 150 nəfər itkin düşüb, 76-sı azyaşlı olmaqla 487 nəfər əlil edilib, 26 uşağın hər iki, 130 uşağın isə ən azı bir valideyni qətlə yetirilib. Soyqırım kimi qiymətləndirilən və tam şəkildə sənədləşdirilmiş bu hücumun ardınca Dağlıq Qarabağ və ətrafındakı yeddi rayon Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunub". Qərarda daha sonra BMT Təhlükəsizlik Şurasının bu münaqişə ilə bağlı 4 qətnamə qəbul etdiyi vurğulanır və qətnamələrdən ətraflı söz açılır. Həmçinin qeyd edilir ki, bu qətnamələrlə BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası suverenliyə hörmət, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq sərhədlərin pozulmazlığı prinsiplərini bir daha təsdiq edib. Qəbul olunmuş qərarda münaqişə nəticəsində Azərbaycan Respublikasına on milyardlarla dollar ziyanın dəyməsi də öz əksini tapıb.
Çexiya parlamenti də Xocalı soyqırımı haqqında qərar qəbul edib. Sənəddə Xocalıda həyata keçirilən etnik təmizləmə qınanır, törədilən cinayətlər soyqırım kimi qiymətləndirilərək pislənir və bir sıra ölkələrin Xocalı soyqırımını pislədiyi xatırladılır. Sənəddə Dağlıq Qarabağın da daxil olduğu Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyünə dəstək ifadə olunub.
4 il əvvəl Bosniya və Herseqovinanın Parlament Məclisinin Xalqlar Palatası da Xocalı soyqırımını tanımaq barədə qərar qəbul edib. "Azərbaycan Respublikasının suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün tanınması və hörmət olunması" adlanan qətnamədə qeyd olunur ki, BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərini, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərini əldə rəhbər tutaraq, Xalqlar Palatasının deputatları Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmətlə yanaşdıqlarını təsdiqləyir və dəstəklərini ifadə edirlər: "Deputatlar Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı, xüsusilə Xocalı şəhərində dinc əhalinin milli və etnik zəmində kütləvi qırğınını bəşəriyyət əleyhinə cinayət və xalqların dinc birgə yaşamasına təhlükə olaraq pisləyir və münaqişənin qurbanları, onların ailələrinin kədərinə tam şərik çıxırlar. Azərbaycan Respublikasının regional və beynəlxalq təhlükəsizliyə yönəlmiş təhdidlərin aradan qaldırılmasına zəmin yaradılması məqsədilə bütövlükdə öz ərazisi üzərində suverenliyinin bərpa olunması istiqamətində səylərini alqışlayırlar". Qeyd edək ki, Bosniya və Herseqovina soyqırım aktının baş verdiyi tarixdən keçən dövr ərzində dünyada Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsini özündə əks etdirən bütöv memorial kompleksin yaradıldığı ilk ölkədir.
Honduras Milli Konqresi isə 2014-cu ilin 17 yanvar tarixində Azərbaycan ərazilərinin işğalı və Xocalı soyqırımını tanıyan qərar qəbul edib. Sənəddə Ermənistan hökuməti tərəfindən Azərbaycanın suveren ərazilərinin işğalı nəticəsində beynəlxalq hüququn təməl prinsiplərinin pozulması ilə yanaşı, azərbaycanlı əhalinin kütləvi şəkildə məcburi köçkünə çevrilməsi diqqətə çatdırılır və bu kimi hərəkətlər beynəlxalq cinayət əməli kimi qiymətləndirilərək, beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyə təhdid olaraq təqdim edilir. Həmçinin 30 min insanın öldürüldüyü və 1 milyondan çox insanın məcburi köçkünə çevrildiyi hərbi əməliyyatlar zamanı Xocalıda azərbaycanlı əhaliyə qarşı soyqırım aktı və digər insanlıq əleyhinə cinayətlərin törədildiyi qeyd edilir.
Azərbaycanın həyata keçirdiyi diplomatiya sayəsində, şübhəsiz ki, Xocalı soyqırımını tanıyan ölkələrin sayının daha da artması gözlənir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.