Bəşər tarixinin ən qanlı səhifələrindən biri sayılan Xocalı soyqırımı həm də erməni vəhşiliyinin pik nöqtələrindən biri sayılır. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi başlandıqdan sonra erməni azğınlığının özünü bariz surətdə göstərdiyi Xocalıda törədilən soyqırımın törədildiyi vaxtdan 25 il keçsə də, faciənin dəhşətləri hələ də ürəkləri göynədir. Ermənilər bu dəhşətli cinayətləri nə qədər ört-basdır etməyə çalışsalar da, təkzibedilməz sübutlar, videomateriallar, digər sənədlər onların xislətini, əməllərini aydın surətdə meydana qoyur.
Digər tərəfdən Azərbaycanın bu soyqırımın tanıdılması istiqamətində həyata keçirdiyi fəal siyasət, göstərilən diplomatik aktivlik də Xocalı faciəsinə dünyada gedərək daha ədalətli şəkildə hüquqi qiymət verilməsinə gətirib çıxarır. Görülən işlər sayəsində gedərək dünyanın daha çox dövlətinin, beynəlxalq ictimaiyyətin daha çox nümayəndələrinin bu faciədən xəbər tutması təmin edilir. Bu yöndə həm dövlət səviyyəsində, həm də ictimai-siyasi qurumların vasitəsilə xeyli iş görülüb və görülməkdədir. Heydər Əliyev Fondunun bu istiqamətdə həyata keçirdiyi tədbirlər, o cümlədən, "Xocalıya ədalət" kampaniyası çərçivəsində görülən işlər də Xocalı soyqırımını indi dünyada tanıyanların sayının davamlı surətdə artmasına səbəb olur. Bir vaxtlar nüfuzu və təsir gücü ilə öyünən erməni lobbisi də Xocalı həqiqətlərinin dünyada yayılmasının qarşısını ala bilmir. Bu, həm də Azərbaycanın əsl həqiqətlərin dünyaya çatdırılması istiqamətində gördüyü işlərin ardıcıl, sistemli xarakterindən irəli gəlir. Məhz bu işlərin nəticəsidir ki, erməni lobbisinin tarixən güclü olduğu məkanlardan biri kimi tanınan ABŞ-da da Xocalı soyqırımını tanıyanların sayı dinamik şəkildə artır. Elə faciənin növbəti ildönümü ərəfəsində ABŞ-da Xocalı faciəsini tanıyanlar, onu törədənlərin əməllrinə qarşı çıxanların sayı çoxalır. Məsələn, bu günlərdə ABŞ-ın İndiana ştatının qubernatoru Erik Holkomb xüsusi bəyannamə imzalayaraq, 26 fevral tarixini İndianada "Xocalını Anma Günü" elan edib. Bəyannamədə Xocalı qətliamı dəhşətli faciə kimi pislənir. Xüsusi olaraq qeyd edək ki, bu, İndiana qubernatoru tərəfindən indiyədək Xocalı faciəsinə dair imzalanan ilk bəyannamədir.
Sənəddə Xocalı qətliamı zamanı 600-dən çox mülki vətəndaşın, o cümlədən çoxlu sayda uşaq, qadın və qocaların kütləvi şəkildə öldürüldüyü bildirilir. "Human Rights Watch" təşkilatının bu qətliamı regionda baş vermiş ən böyük kütləvi qırğın adlandırdığı vurğulanaraq qeyd olunur ki, bu dəhşətli hadisə dünya xalqları arasında qarşılıqlı anlaşma, xoş münasibət və tolerantlığın nə qədər zəruri olduğunu göstərir. Həmçinin qubernator Azərbaycanın müstəqilliyinin, suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün, ABŞ və BMT də daxil olmaqla, bütün beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanındığını bildirir. Bəyanatın sonunda qubernator İndianada və dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların hər il 26 fevral tarixində Xocalı qətliamının qurbanlarını andıqlarını bildirərək, bu tarixi İndianada "Xocalını Anma Günü" elan etdiyini açıqlayır və bütün İndiana sakinlərini bu faciəni anmağa çağırır.
Bir neçə gün əvvəl ABŞ Konqresinin Kaliforniyadan olan üzvü, konqresmen Xuan Varqas da Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü ilə əlaqədar bəyanat verib. Bəyanatda Xocalı soyqırımı zamanı qətlə yetirilmiş azərbaycanlılardan bəhs olunur və bu dəhşətli faciə pislənir. Sənəddə 1992-ci il fevralın 26-da Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş Xocalı qətliamı zamanı 600-dən çox günahsız mülki əhalinin, o cümlədən böyük sayda uşaq, qadın və qocaların kütləvi şəkildə qətlə yetirildiyi bildirilir. Burada da "Human Rights Watch" təşkilatına istinad edilərək, bu faciənin regionda ən böyük qətliam olaraq qeydə alındığı vurğulanır. Bildirilir ki, bu dəhşətli hadisə dünya xalqları arasında qarşılıqlı anlaşma və tolerantlığın nə qədər zəruri olduğunu göstərir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, sərgilənən bu mövqelər Xocalı qətliamının tanınması istiqamətində aparılan sistemli işlərin məntiqi nəticəsidir. Bundan irəli gəlir ki, ABŞ-ın xeyli sayda ştatı Xocalı soyqırımı ilə bağlı qərar, qətnamə qəbul edib. Belə ki, hələ 2010-cu il fevralın 25-də Massaçusets ştatının Nümayəndələr Palatası Xocalıda qırğın törədilməsi faktının tanınması haqqında qətnamə qəbul edib. Palatanın o vaxtkı sədri Robert de Leo tərəfindən imzalanmış sənəddə deyilir: "Bu sənədlə bir daha hər kəsə bəyan olunur ki, Massaçusets ştatının Nümayəndələr palatası Xocalı qətliamı faktını tanıyır". Bundan bir il sonra Texas ştatı Ermənistan tərəfindən Xocalıda çox ağır cinayətin törədilməsi faktını qəbul edib. Bu xüsusda qəbul edilən qətnamdə 1988-1994 cü illərdə Dağlıq Qarabağda alovlanan müharibə və erməni silahlı qüvvələrinin Rusiya hərbi qoşunlarının müşayiətilə Azərbaycan torpaqlarını işğal etməsi xatırlanır. Ştatın Nümayəndələr palatası tərəfindən qəbul edilmiş 535 nömrəli qətnamədə Azərbaycanın bu şəhərinin erməni işğalından qaçaraq yaxa qurtarmağa çalışan dinc sakinlərinin Ermənistan silahlı qüvvələri və Rusiya ordusunun hissələri tərəfindən qırğına məruz qalması pislənir. İşğal zamanı Xocalını tərk etməyə çalışan dinc əhaliyə qarşı Rusiya və Ermənistan ordusu tərəfindən törədilən bu qətliamda xeyli sayda insanın həlak olduğu qeyd olunur. Qətnamədə bu faciənin bir çox insan hüquqları təşkilatları tərəfindən pisləndiyi qeyd edilir. ABŞ-ın Kaliforniya ştatında da Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanıyan qətnamə və proklamasiyaların qəbul edilməsi Ermənistanın işğalçı dövlət kimi ifşasına xidmət edir. Halbuki, erməni diasporunun ən aktiv fəaliyyət göstərdiyi yerlərdən biri məhz Kaliforniya ştatıdır. Amma burada da Xocalı faciəsi soyqırım kimi tanınır. ABŞ-ın Nyu-Cersi ştatında da Xocalı soyqırımı tanınır.
2012-ci ilin martında Mein ştatının Nümayəndələr Palatası Xocalı soyqırımının 20-ci ildönümü ilə əlaqədar qətnamə qəbul edib. Sənədin qəbul edilməsinin o vaxtkı təşəbbüskarları ştatın Nümayəndələr palatasının üzvü Enn Haskell və Mein ştatından senator Castin Alfond olub. Qətnamədə vurğulanır ki, 26 fevral 1992-ci ildə erməni silahlı qüvvələri 366-cı motoatıcı alayın köməyilə soyqırım həyata keçirərək yüzlərlərə günahsız insanı məhv edib və Azərbaycanın Xocalı şəhəri işğal olunub. Soyqırım nəticəsində 613 nəfər öldürülüb, 487 nəfər yaralanıb və 1275 nəfər girov götürülüb. Onlardan çoxunun taleyi hələ də məlum deyil. Qeyd edilir ki, 366-cı motoatıcı alay Xankəndindən çıxarıldıqdan sonra alaya məxsus hərbi texnikanın böyük hissəsi erməni separatçılarının ixtiyarına verilib.
Nyu-Meksiko ştatının Senatı da Xocalı faciəsini tanıyanlar sırasında yer alır. Ştat senatorları tərəfindən yekdilliklə qəbul edilən qətnamədə Azərbaycanın tarixi tolerantlıq ənənələrinə toxunularaq, burada qədim zamanlardan müxtəlif dini etiqadların, o cümlədən müsəlmanların, yəhudilərin və xristianların sülh və əminamanlıq şəraitində birgə yaşadığı ifadə olunur. Həmçinin bildirilir ki, hazırda dünyanın müxtəlif bölgələrində dini radikalizm, terrorizm, dözümsüzlük və ksenofobiya kimi halların artdığı bir dövrdə Azərbaycan özünəxas tolerantlıq təcrübəsi ilə beynəlxalq ictimaiyyət üçün uğurlu bir tolerantlıq modeli təşkil edir. Qətnamədə o da vurğulanır ki, Azərbaycan rəhbərliyi belə mütərəqqi mühitin inkişaf etdirilməsində böyük rol oynamaqda və bu prosesləri müxtəlif vasitələrlə dəstəkləməkdədir.
Sənəddə həm də Dağlıq Qarabağ müharibəsinin gedişi zamanı 1992-ci ildə fevralın 26-dan 27-ə keçən gecə erməni silahlı qüvvələrinin rus ordusunun köməyilə Xocalı şəhərinə hücum etdiyi, çox sayda qadın, uşaq və yaşlı insan daxil olmaqla 600-dən çox dinc Azərbaycan vətəndaşının qətlə yetirildiyi, çoxlu insanın yaralandığı və 1200-dın çox adamın əsir götürüldüyü deyilir. Qətnamədə bildirilir ki, vətəndaşların çoxunun cəsədi tanınmaz hala salınıb və bu da Xocalıda ən dəhşətli və barbar müharibə aktının baş verdiyini göstərir. Eyni zamanda sənəddə beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatlarının Xocalıda baş verən qətlləri sənədləşdirdiyi, Birləşmiş Ştatlar və başqa ölkələrin mətbuat agentliklərinin dəhşətli hadisə ilə bağlı xəbərlər verdiyi, bir sıra ölkələrin hökumətlərinin Xocalı qətliamını pislədiyi qeyd edilir. Burada Dağlıq Qarabağ və ətraf yeddi rayon daxil olmaqla Azərbaycan torpaqlarının 20 faizinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalının davam etdiyi, BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası və Baş Assambleyasının işğalı pisləyən qətnamələr qəbul ediyi bildirilir. Qətnamədə deyilir ki, Xocalı hadisələri müharibə dövründə baş verən dəhşətli hadisələri və bütün dünyada insanlar arasında daha geniş anlaşma, təmas və dözümlülüyə ehtiyac olduğunu xatırladır. Bütün bunları nəzərə alaraq, Nyu-Meksiko ştatının Senatı Xocalı faciəsini soyqırım kimi tanıyır.
ABŞ-ın Oklahoma ştatının Senatı da Xocalı qətliamı ilə əlaqədar qətnamə qəbul edib. Sənəddə 1992-ci ildə Ermənistan ordusunun Rusiya silahlı qüvvələrinin köməyilə Azərbaycanın Xocalı şəhərinə hücum zamanı 600-dən çox insanın həlak olduğu vurğulanır, törədilən qırğın pislənir. Arkanzas ştatının Nümayəndələr Palatası Xocalı hadisəsinin soyqırım kimi tanınması barədə qətnamə qəbul edib. Sənəddə deyilir ki, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə silahlılar 7 minlik əhalisi olan Xocalı şəhərində soyqırım törədib. Azərbaycan əhalisi kütləvi qırğına məruz qalıb, 613 sakin öldürülüb, 487 nəfər şikəst edilib, 1275 nəfər girov götürülüb. 150 nəfərin taleyindən heç bir xəbər yoxdur, həlak olanların 106 qadın, 63-ü uşaq, 70-i isə qocalar olub. Soyqırım zamanı 8 ailə tamamilə məhv edilib, 24 uşaq hər iki, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirib. 56 nəfər xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilib. ABŞ-ın Havay ştatı da bu mövqeyni bölüşür. ABŞ-ın Pensilvaniya ştatının qanunverici orqanı tərəfindən Xocalı qətliamını pisləyən HR 109 saylı qətnamə layihəsi qəbul edilib. Qətnamə layihəsinin əsas müəllifi Heria Ridşou çıxışı zamanı erməni silahlı birləşmələrinin Xocalıya hücum etdiyini və Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi tarixində dinc əhalinin ən böyük qətliamını həyata keçirdiyini bildirib. Tennessi, Qərbi Virciniya, Konnektikut, Florida ştatı da Xocalı soyqırımını rəsmən tanıyıb. Gələcəkdə isə faciəni ABŞ-ın daha çox ştatının, sonda isə ABŞ Konqresinin soyqırım kimi tanıması qaçılmaz sayılır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.