Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində yaradılan separatçı rejimin qanunsuz "referendum" keçirməsi Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə tənzimlənməsi istiqamətində aparılan danışıqlara mənfi istiqamətdə təsir göstərən hal olmaqla yanaşı, həm də Ermənistana vurulan növbəti ciddi diplomatik zərbəyə çevrildi.
Dünya birliyinin reaksiyaları bir daha göstərdi ki, aparıcı beynəlxalq təşkilatlar, konkret halda götürülmüş dövlətlər separatçı rejimin fəaliyyətini yalnız pozuculuq prizmasından qiymətləndirir, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü isə birmənalı şəkildə dəstəklənir. Bu fonda ermənilərə bir daha bəlli oldu ki, onların işğal altındakı ərazilərimizdə ötən illər fəaliyyəti hansısa ciddi nəticə dəyişikliyinə gətirib çıxarmayıb, əksinə, Ermənistanın işğalçı dövlət kimi qəbul edilməsini müxtəlif rəsmi sənədlərlə dünyada qətiləşdirib.
Dağlıq Qarabağda qanunsuz "referenduma" gəlincə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, dünya bunu birmənalı şəkildə pislədi. Növbəti dəfə açıq şəkildə bəyan edildi ki, işğal olunmuş ərazilərdəki qanunsuz rejim azərbaycanlı əhalinin etnik təmizlənməsi əsasında Ermənistan tərəfindən təşkil olunmuş cinayətkar qurumdur. Məhz buna görə beynəlxalq təşkilatlar və dünya ölkələri də Ermənistanın öz işğalçılıq siyasətini ört-basdır etmək məqsədilə Dağlıq Qarabağda indi və əvvəllər keçirdiyi bu cür qondarma "referendumları", "seçkiləri" heç vaxt tanımayıb və tanımayacaq da. Bunu son qanunsuz "referenduma" münasibət də təsdiqlədi. Hətta münaqişənin həllində indiyə qədər hansısa ciddi nəticə əldə edə bilməyən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri də bu xüsusda kəskin bəyanat yaydılar. Bəyanatda həmsədrlər bir daha vurğuladılar ki, Ermənistan və Azərbaycan da daxil olmaqla, heç bir dövlət Dağlıq Qarabağı müstəqil və suveren ölkə kimi tanımır. Buna görə də həmsədrlər 20 fevral "referendumu"nun nəticələrinin Dağlıq Qarabağın hüquqi statusuna təsir edə biləcəyini qəbul etmirlər. Həmsədrlər bəyanatda, həmçinin qeyd ediblər ki, nəticələr heç bir halda Dağlıq Qarabağın yekun statusunu və ya münaqişənin dayanıqlı və sülh yolu ilə nizamlanmasına yönəlmiş hazırkı danışıqların yekununu qabaqcadan müəyyənləşdirmir.
Bundan əlavə, Minsk Qrupunun həmsədri olan dövlətlər də ayrıca formada bu məsələyə dair mövqelərini ortaya qoydular. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin ayrıca yaydığı bəyanatda bu xüsusda qeyd olunur: "Rusiya belə hesab etmir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla tənzimlənməsi bu regionda planlaşdırılan "konstitusiya referendumu" keçirilməsindən asılı ola bilər. Biz Dağlıq Qarabağı müstəqil dövlət kimi tanımırıq. Biz bunu əsas götürürük ki, Dağlıq Qarabağın statusu Minsk prosesi çərçivəsində siyasi danışıqlar yolu ilə müəyyən edilməlidir. Bu halda biz hesab etmirik ki, münaqişənin dinc yolla tənzimlənməsinin gedişi adıçəkilən "konstitusiya referendumu"nun keçirilməsindən asılı ola bilər".
Fransanın Azərbaycandakı səfiri Orelia Buşez da eyni mövqeni sərgiləyir: "Fransa Dağlıq Qarabağı müstəqil dövlət kimi tanımır. Bu bizim hamıya məlum olan mövqeyimizdir". ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri Robert Sekuta da Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində "referendum"un keçirilməsi barədə ölkəsinin mövqeyini açıqlayarkən qeyd edib ki, ABŞ, dünyanın digər dövlətləri kimi, Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini tanımır. Sekuta bildirib ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun son bəyanatında deyildiyi kimi, nə ABŞ, nə Azərbaycan, nə də Ermənistan Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini tanıyır. Avropa İttifaqı da ermənilərin separatçı fəaliyyətini pisləyən mövqedən çıxış edir. Qurum bəyan edir ki, Avropa İttifaqı Dağlıq Qarabağda "referendumun" konstitusional və hüquqi quruluşunu tanımır. Xatırlanır ki, ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri məsələ ilə bağlı artıq bəyanat verib: "Bu "referendum" Dağlıq Qarabağın gələcək statusunu müəyyənləşdirə və danışıqlar prosesinə təsir edə bilməz. Avropa İttifaqı ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinin səylərini dəstəkləyir və davamlı sülh naminə danışıqların tez bir zamanda bərpasına çağırır".
Qardaş Türkiyə də məsələyə növbəti dəfə sərt reaksiya verib. Türkiyənin Xarici İşlər Nazirliyi bu "referendum"la bağlı xüsusi açıqlama yayıb. Açıqlamada deyilir ki, Dağlıq Qarabağ bölgəsində keçirilməsi planlaşdırılan "referendum" beynəlxalq hüququn, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarının, ATƏT prinsiplərinin açıq şəkildə pozulması deməkdir: "Bu və buna bənzər addımlar Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli istiqamətindəki səylərə zərər verir. Ölkəmiz Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün növbəti dəfə pozulması cəhdini qınayır. Türkiyə qanunsuz hesab etdiyimiz bu "referendum"u və onun nəticələrini tanımayacaq. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Cənubi Qafqazda sülhə, sabitliyə və əməkdaşlığa ən böyük maneə olmaqda davam edir. 2016-cı ilin aprelində Dağlıq Qarabağda qoşunların təmas xəttində və Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin bəzi hissələrində yaşanan insidentlər status-kvonun davam etdirilməsinin mümkünsüzlüyünü, münaqişənin tezliklə sülh yolu ilə həllini tapmasını labüd edir. ATƏT-in Minsk Qrupunun üzvü olan Türkiyə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli və davamlı həlli ilə bağlı səyləri dəstəkləməyə davam edəcək". Türkiyə-Azərbaycan parlamentlərarası dostluq qrupunun rəhbəri Necdet Ünüvar isə bu "referendum"un beynəlxalq hüququn əleyhinə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının və ATƏT-in prinsiplərinə zidd addım olduğunu bildirir və qeyd ki, Xocalı soyqırımının ildönümünə bir neçə gün qalmış "referendum" keçirilməsi cəhdi ermənilərin bəd niyyətini və təhrikçiliyini bir daha göstərir. O qeyd edir ki, işğal faktının davam etməsi məqsədilə atılan bu addım sülh danışıqlarına güclü zərbə vurur.
Qonşu İran da ermənilərin mövqeyini pisləyir. İranın Azərbaycandakı səfirliyinin təmsilçisi Məmmədrza Nəcəfi bildirib ki, İran Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tezliklə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və beynəlxalq qanunlar çərçivəsində həllinin tərəfdarıdır: "Biz "Dağlıq Qarabağı" müstəqil bir respublika olaraq tanımır, buna görə də həmin ərazidə keçirilən "referendumu", sülh və təhlükəsizliyi təhdid edə biləcək hər hansı bir addımı doğru saymırıq. Bu münaqişənin tezliklə sona çatmasına və regionda sülh və təhlükəsizliyin hakim olmasına ümid edirik".
Ukraynanın Azərbaycandakı səfirliyi isə bəyan edir ki, "Azərbaycanda keçiriləcək istənilən referendum yalnız milli qanunvericilik çərçivəsində baş tutmalıdır. Səfirlik nəzərə çatdırıb ki, Ukraynanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı mövqeyini prezident Pyotr Poroşenko 13-14 iyul 2016-cı ildə rəsmi səfəri çərçivəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Bakıda keçirdiyi birgə mətbuat konfransı zamanı bir daha ifadə edib: "Ukrayna beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər çərçivəsində daim Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir. Azərbaycanda keçiriləcək istənilən referendum yalnız Azərbaycan Respublikasının milli qanunvericiliyi çərçivəsində baş tutmalıdır". Beləliklə, yuxarıda göstərilən bu rəsmi mövqelər və digər qurumların, dövlətlərin mövqeyi bir daha erməni tərəfinin mövqeyinin qətiyyən dünya ictimaiyyəti tərəfindən qəbul olunmadığını aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Əslində, daha əvvəl də beynəlxalq birlik Dağlıq Qarabağda keçirilən bu cür qondarma "referendumları", "seçkiləri" tanımayıb, onu pisləyən mövqe sərgiləyb.
Məsələn, iki il əvvəl separatçı rejimin "özünüidarə orqanları"na keçirilmiş "seçkilərə" də dünya birliyi çox sərt reaksiya verib, Ermənistanın işğalçılıq əməlləri pislənib. Bunun konkret nümunəsini həmin "seçkilərə" İslam Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatının (İSESKO) reaksiyasında görmək olar. Bu xüsusda qurumun yaydığı bəyanatda deyilirdi: "İSESKO işğalçı ölkə kimi tanınan Ermənistanın hər hansı suverenlik aktını həyata keçirmək səlahiyyəti olmadığını bildirir. Təşkilatımız işğal edilmiş Azərbaycan ərazilərində "seçkilərin" keçirilməsini, o cümlədən həmin "seçkilərin" BMT Təhlükəsizlik Şurasının, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının müvafiq qətnamələrinə və beynəlxalq qanuna zidd olduğunu hesab edir. İSESKO erməni qoşunları tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün pozulmasını, o cümlədən məscid, abidələr və digər mədəni incilərin sistematik məhv edilməsini qəti şəkildə pisləyir. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etmək hüququnu özündə saxlayır". İşğal altındakı ərazilərdə keçirilən "parlament seçkisi", "prezident seçkisinə" də hər zaman eyni münasibət sərgilənib. Məsələn, işğalçı rejimin bundan əvvəl keçirdiyi "parlament seçkisini" Avropa İttifaqı sərt şəkildə pisləyib. Qurumun yaydığı bəyanatda qeyd edilib ki, həmin "seçkinin" heç bir qanuni əsası yoxdur: "Bu seçki Qarabağ sülh danışıqlarının nəticəsini bəri başdan müəyyən etməməlidir. Avropa İttifaqı Dağlıq Qarabağda keçirilən "parlament seçkiləri"ni hüquqi və konstitusiya çərçivəsində tanımır". Ümumiyyətlə, bu qəbildən olan misalların sayını kifayət qədər artırmaq mümkündür. Hər dəfə də belə "referendumlar", "seçkilər" Ermənistanın özünü pis vəziyyətdə qoyub. Buna rəğmən, Ermənistanın işğalçılıq siyasəti fonunda Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindəki qanunsuz hərəkətləri göstərir ki, rəsmi İrəvan həmin ərazilərin ilhaqını davam etdirmək üçün hər cür çirkin əməllərə əl atır. Bununla İrəvan növbəti dəfə açıq-aşkar BMT nizamnaməsini, beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərini, Azərbaycan Konstitusiyasını pozduğunu göstərir. Davam edən təcavüz, işğal fonunda zəbt olunmuş ərazilərdə təşkil olunmuş hər hansı "səsvermə prosesi" bu mənada hüquqi cəhətdən tanınmır. Elə beynəlxalq hüquqda da bu məsələ kifayət qədər açıq təsbit olunur, Ermənistanın əməlləri pislənir. Bununla düşmən tərəf həm də diplomatik müstəvidə bir daha məğlub vəziyyətə düşür, işğalçı mahiyyətini ortaya qoymuş olur. Ermənistan işğal altındakı Azərbaycan ərazilərində daha bir qanunsuz "referendum" təşkil etməklə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə ciddi əngəl yaradır. Halbuki, özlərinə də aydındır ki, ən azı beynəlxalq hüquq baxımından dünyanın heç bir dövlət və təşkilatı bu "referendumu" tanımayacaq. Əksinə, Ermənistanın fəaliyyəti, yuxarıda göstərilən misallardan aydın göründüyü kimi, qətiyyətlə pislənir. Düşmən yeni diplomatik zərbələr alır, eyni zamanda münaqişənin hərbi müstəvidə çözülməsinə daha çox şərait yaratmış olur.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.