Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli istiqamətində atılan addımların bu günə qədər nəticəsiz başa çatmasının ümdə səbəbi Ermənistanın hər zaman pozuculuq mövqeyi sərgiləməsi, qeyri-konstrkutiv prizmadan çıxış etməsi olub. Məhz bu, problemin hələ də dinc yolla çzülməsinə imkan vermir, hərbi toqquşma risqini saxlayır. Elə cəbhədə tez-tez atəşkəsin pozulması, lokal qarşıdurmaların yaranmasının başlıca səbəbi də budur. Aydındır ki, Ermənistanın tutduğu mövqedə dəyişiklik olmayacağı təqdirdə lokal qarşıdurmaların genişmiqyaslı müharibəyə çevrilmə ehtimalı da gedərək artır.
İndilikdə isə hadisələrin inkişaf axarı erməni tərəfinin konfliktin sülh yolu ilə tənzimlənməsinə əngəl yaratmaqda davam etdiyini, destruktiv mövqeyindən geri çəkilmədiyini göstərir. Bunun real təsdiqi qismində fevralın 20-də Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində keçirilməsi planlaşdırılan qanunsuz "referendum"u göstərmək olar. Xatırladaq ki, bununla erməni tərəfinin qeyri-konstrkutiv mövqeyinə dair Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bəyanat yayıb və bu hərəkətin beynəlxalq hüquq normalarından uzaq olduğunu tam şəkildə əsaslandırıb. Bəyanatda deyilir: "Kütləvi informasiya vasitələrinin məlumatlarına əsasən, fevralın 20-də Ermənistan Azərbaycanın müvəqqəti işğal altında olan ərazilərində yaradılmış qondarma qanunsuz rejimdə "konstitusiyaya dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı referendum" keçirilməsini planlaşdırır. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi Azərbaycanın müvəqqəti işğal altında olan ərazilərində Ermənistan tərəfindən yaradılmış qanunsuz rejimin təcavüz və işğalın mütləq nəticəsi olduğunu bir daha bəyan edir. "Çıraqov və digərləri Ermənistana qarşı" işi ilə bağlı Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin 16 iyun 2015 tarixli qərarında da təsdiq edildiyi kimi, bu rejim Ermənistanın idarəçiliyi və nəzarəti altındadır və Ermənistanın hərbi, siyasi, maliyyə və digər dəstəyi sayəsində öz mövcudluğunu davam etdirir.
Bu təxribatçı addım, eləcə də Ermənistanın Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Dağlıq Qarabağ regionunun adının dəyişdirilməsinə yönəlmiş cəhdləri Ermənistanın silahlı münaqişənin siyasi həllində həqiqətən maraqlı olmadığını bir daha aydın şəkildə göstərir. Bunun müqabilində Ermənistan gərginliyin artırılması xəttini yürüdür, öz işğalçı siyasətinin nəticələrini, qəbuledilməz və qeyri-davamlı olan status-kvonu möhkəmləndirmək üçün davamlı addımlar atır, substantiv danışıqlar vasitəsilə münaqişənin dinc yolla həlli istiqamətində olan cəhdləri pozur, işğal edilmiş ərazilərin demoqrafik, mədəni və fiziki xarakterini qanunsuz olaraq dəyişdirir, "fait accompli" vəziyyəti tətbiq etmək məqsədilə işğal edilmiş ərazilərə erməni əhalisinin köçürülməsi də daxil olmaqla, iqtisadi və digər fəaliyyətləri həyata keçirir. Bu kimi fəaliyyətlərlə Ermənistan, həmçinin, regional və beynəlxalq sülhə və təhlükəsizliyə xələl gətirir və onu təhlükə altına qoyur.
Münaqişənin həlli üçün prinsipial baza olan BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822 (1993), 853 (1993), 874 (1993), 884 (1993) saylı qətnamələri və BMT Baş Məclisinin 62/243 (2008) saylı qətnaməsi Azərbaycana qarşı gücdən istifadəni, Azərbaycanın ərazilərinin işğalını pisləyir və ölkəmizin suverenliyi, ərazi bütövlüyünü və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığını bir daha təsdiq edir. Sözügedən qətnamələrdə BMT Təhlükəsizlik Şurası Dağlıq Qarabağ regionunu Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi bir daha təsbit edir və Azərbaycanın işğal edilmiş bütün ərazilərindən işğalçı qoşunların dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edir.
Qanunsuz "referendum" Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin açıq şəkildə pozulmasıdır və bu səbəbdən də hər hansı bir hüquqi qüvvəsi ola bilməz. Bu qondarma "referendum", həmçinin, işğal edilmiş ərazilərdə Ermənistan tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı güc tətbiqi və güc təhdidi, dəhşətli etnik təmizləmə və beynəlxalq hüququn digər norma və prinsiplərinin kobud şəkildə pozulması ilə yaradılmış şərait altında keçirilir. Biz beynəlxalq ictimaiyyəti qondarma qanunsuz "referendum"u rədd etməyə və Ermənistanın öz xalqı və beynəlxalq ictimaiyyəti aldatmaq məqsədi daşıyan lüzumsuz cəhdlərindən əl çəkməsi, işğalçılıq və ilhaqçılıq siyasətinə son qoyması, münaqişənin nizamlanması prosesində konstruktiv şəkildə iştirak etməsi və beynəlxalq öhdəliklərinə əməl etməsi üçün Ermənistana siyasi və diplomatik təzyiq göstərməyə çağırırıq".
Aydındır ki, işğal edilmiş ərazilərində keçirilməsi planlaşdırılan qanunsuz "referendum" ilk növbədə Dağlıq Qarabağ münaqişəsilə bağlı status-kvonu saxlamaq cəhdidir. Bu təxribatçı addım, eləcə də Ermənistanın Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Dağlıq Qarabağ regionunun adının dəyişdirilməsinə yönəlmiş cəhdləri İrəvanın münaqişənin həllində maraqlı olmadığını göstərir və regionda gərginliyin artmasına xidmət edir. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, beynəlxalq təşkilatlar, xarici dövlətlər heç zaman qondarma rejimlərin bu cür saxta "seçkilər"ini tanımayıb və bundan sonra da tanımayacaq. Bir daha xüsusi olaraq vurğulamaq lazım gəlir ki, bütün beynəlxalq təşkilatlar Dağlıq Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi hesab edir və rəsmi mövqelərində Azərbaycanın sərhədlərinin toxunulmazlığını, ərazi bütövlüyünü tanıdıqlarını bəyan edirlər. Bu mənada, qanunsuz "referendum"u da ermənilərin özlərindən başqa heç kim tanımayacaq.
Xatırladaq ki, indiyə qədər Dağlıq Qarabağda separatçı rejim tərəfindən bir neçə qanunsuz "seçki" keçirilib. Amma onlar beynəlxalq hüquq baxımından heç bir məna kəsb etməyib, dünya bunları siyasi şou qismində qiymətləndirərək tanımayıb. Digər tərəfdən, ermənilərin işğal altındakı torpaqlarda yeni "referendumu" bir daha beynəlxalq ictimaiyyət, rəsmi qurumlar tərəfindən növbəti dəfə Azərbaycan Konstitusiyasının, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin açıq şəkildə pozulması kimi qiymətləndiriləcək. Hadisələrin bu səpkidə inkişafı həm də Azərbaycan diplomatiyasının uğuru kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki məhz diplomatik gedişlər Dağlıq Qarabağda indiyə qədər olan "seçkilərin", "referendumların" dünyada tanınmasına, qəbul edilməsinə imkan verməyib. Əksinə, hər belə cəhddən sonra istər ayrı-ayrı ölkələr, istərsə də beynəlxalq təşkilatlar Dağlıq Qarabağı Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi hesab etdiklərini bəyan edirlər. Ermənilərin belə destruktiv fəaliyyəti isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yalnız münaqişənin nizamlanması ilə bağlı aparılan işlərin müəyyən qədər çətinliyə salınmasına xidmət edir. Bu səbəbdən dünya baş verənləri Ermənistan tərəfindən törədilən təxribatlardan biri kimi qiymətləndirir. Rusiya İctimai Palatasının üzvü, politoloq Sergey Markov da bu fikirləri dəstəkləyir. O qeyd edir ki, Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş Dağlıq Qarabağda "referendum"un keçirilməsi Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli yolundan kənara atılan daha bir addım, eləcə də erməni tərəfinin danışıqlar aparmamaq istəyinin göstəricisidir: "Düşünürəm ki, qarşıdakı "referendum" ATƏT Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəfindən müsbət qarşılanacaq. İşğal olunmuş Azərbaycan ərazilərinin adlarının dəyişdirilməsi erməni tərəfinə sənədləşməni çətinləşdirməkdən başqa heç nə verməyəcək. Danışıqlar zamanı, eləcə də bütün beynəlxalq sənədlərdə bu ərazilər azərbaycanca adını saxlayacaq - Dağlıq Qarabağ".
Fransa Senatının xarici işlər komitəsinin sədr müavini Natali Qule də bildirir ki, Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində hər hansı seçkinin və ya referendumun keçirilməsini heç kim legitim hesab edə bilməz. O deyir ki, tarixi faktların saxtalaşdırılması yeni həqiqəti yaratmayacaq və Dağlıq Qarabaq münaqişəsini həll etməyəcək. Natali Qulenin sözlərinə görə, "Dağlıq Qarabağ Respublikası" mövcud deyil və hətta Ermənistan da Azərbaycanın işğal olunmuş Dağlıq Qarabağ bölgəsinin müstəqilliyini tanımır. Eyni mövqeyə digər xarici rəsmi şəxslərin, təşkilatların yanaşmalarında da rast gəlmək mümkündür. Azərbaycan isə Ermənistanı heç bir perspektiv vəd etməyən qanunsuz destruktiv addımlarını dayandırmağa, bunun əvəzində münaqişənin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında tezliklə nizama salınması üçün danışıqlar prosesində konstruktiv mövqe nümayiş etdirməyə çağırır. Aydındır ki, bu çağırışlara müsbət cavab verilməyəcəyi təqdirdə, rəsmi Bakı beynəlxalq hüquqa əsasən güc prinsipindən istifadə edərək ərazi bütövlüyünü bərpa edəcək. Siyasi təhlilçilər isə bildirir ki, Ermənistan işğal latındakı Azərbaycan ərazilərində əbəs yerə qanunsuz "referendum" təşkil etməkdənsə, rəsmi Bakı ilə real sülh danışıqlarına getsə, daha çox dividend əldə edər. Çünki bu qanunsuz "referendum"un nəticələrinin tanınmayacağını əvvəlki "seçkilər"dən erməni tərəfi yaxşı bilir. Məsələn, məlumdur ki, 2011-ci ilin sentyabrın 18-də Dağlıq Qarabağda "yerli özünüidarəetmə orqanlarına seçkilər" keçirilib. Bundan bir il sonra zəbt olunmuş torpaqlarda 2015-ci il mayın 3-də "parlament seçkisi" keçirilib. Amma onların heç birini beynəlxalq ictimayyət daha əvvəl işğal altındakı torpaqlarda keçirilən "seçkilər", "referendumlar" kimi tanımayıb. Amma görünən odur ki, ermənilər hələ də bütün bunlardan lazımi dərs ala bilməyib və ona görə də yeni "referendum" oyununa gedirlər. Halbuki, özlərinə də aydındır ki, ən azı beynəlxalq hüquq baxımından dünyanın heç bir dövlət və təşkilatı bu "referendumu" tanımayacaq. Əksinə, Ermənistanın bu destruktiv fəaliyyəti yenə pislənəcək, düşmən tərəf pozuculuq fəaliyyətində günahlandıırlacaq. Azərbaycanın yürütdüyü çevik diplomatiya sayəsində bu "referendum" Ermənistanın özünə vurulan növbəti diplomatik zərbə olacaq.
Hazırda Dağlıq Qarabağ hüquqi cəhətdən boş ərazi, boz zona sayılır. Eyni zamanda dünya ictimaiyyəti diqqəti ona yönəldir ki, bölgənin azərbaycanlı əhalisi zorla oradan köçürülüb və onların hüquqları hələ də ermənilər tərəfindən pozulmaqda davam edir. Bu səbəbdən də orada hansısa "seçkidən", "referendumdan" söhbət gedə bilməz. Yalnız Azərbaycan qanunları əsasında burada keçiriləcək seçki tanınacaq və şübhə yoxdur ki, yaxın tezlikdə məhz ölkəmizin qanunları əsasında, digər bölgələrimiz kimi, burada da Azərbaycan vətəndaşları prezident, parlament və digər seçkilərdə azad şəkildə öz səslərini verə biləcəklər.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.