Azərbaycanın bir nömrəli problemi sayılan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanması təkcə ölkəmiz yox, bütün region, hətta Avropa üçün böyük təhdid sayılır. Elə Qərbdə də açıq etiraf edilir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazla əlaqəli müxtəlif çoxtərəfli əməkdaşlıq proqramlarının çərçivəsindən tam istifadə edilməsi üçün əngəl olaraq qalmaqdadır və Avropanın birbaşa qonşuluğunda ciddi təhlükə olmaqda davam edir.
"Avropa Siyasi Mərkəzi"nin təmsilçisi Dennis Sammut da hesab edir ki, Qarabağ münaqişəsi Avropa İttifaqının yaxın qonşuluğunda olan təhlükəli qeyri-stabillik və böhran mənbəyi kimi nəzərdən keçirilməlidir. "JerusalemOnline" nəşri isə diqqəti ona yönəldir ki, Qarabağ münaqişəsi həm də bütün Yaxın Şərqdə regional təhlükəsizliyə təhdiddir.
Beləliklə, yuxarıda qeyd olunan fikirlərdən bir daha aydın görünür ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi təkcə Cənubi Qafqaz yox, daha geniş məkanda ciddi təhdid mənbəyidir. Əlbəttə, bunun ən böyük fəsadlarını hazırda Azərbaycan çəkir və ölkənin ərazisinin 20 faizi işğal altında qalmaqda davam edir. Amma Ermənistan üçün də nikbinliyə əsas yoxdur. Məhz bu münaqişə, Azərbaycan ərazilərinin işğalda saxlanması düşmən ölkəyə kifayət qədər baha başa gəlib. Ermənistanın bu gün üzləşdiyi bütün siyasi, iqtisadi, sosial və digər problemlərin kökündə məhz Qarabağ konflikti dayanır. İndi Ermənistanda gedərək daha açıq etiraf olunur ki, sözügedən münaqişə davam etdiyi müddət ərzində ölkənin inkişafından söhbət belə gedə bilməz. Bu mənada, Azərbaycanın əvvəldən bəyan etdiyi kimi, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvonun dəyişdirilməsinin vacibliyini Ermənistanda da dərk edənlərin sayının gedərək artması tamamilə təbii sayıla bilər. Düzdür, bu ölkədəki mövcud rejim status-kvonun dəyişdirilməsini əngəlləmək yönündə cəhdlərini dayandırmır, amma ictimai fikri də yönləndirməkdə ciddi çətinliklər yaşayır. Bu gedişlə də status-kvonun dəyişməsi qaçılmaz sayılır.
Status-kvonun dəyişməsi isə, əslində, heç də ciddi problem deyil. Bu günlərdə Müdafiə Nazirliyinin Abşeron rayonunun Pirəkəşkül qəsəbəsində "N" saylı hərbi hissəsinin yeni inşa edilmiş hərbi şəhərciyinin açılışında iştirak edən Prezident İlham Əliyev məsələnin çox sadə formulunu bir daha diqqətə çatdırdı: "Münaqişənin həlli çox sadədir. Birincisi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa edilməlidir. Biz heç vaxt Azərbaycan ərazisində ikinci qondarma erməni dövlətinin yaranmasına icazə verməyəcəyik. Heç vaxt Dağlıq Qarabağa müstəqillik verilməyəcək. Əgər kimsə bunu gözləyirsə, qoy əbəs yerə gözləməsin. Bu olmayacaq! Dağlıq Qarabağ Azərbaycan torpağıdır, həm tarix, həm bütün dünya birliyi bunu belə qəbul edir. Azərbaycan müstəqilliyə qovuşanda, vahid dövlət kimi BMT-yə üzv olanda Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilmişdir. Yəni bu məsələnin həlli bundan ibarətdir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrində göstərildiyi kimi, işğalçı qüvvələr işğal edilmiş torpaqlardan qeyd-şərtsiz çıxarılmalıdır. Azərbaycan vətəndaşları, məcburi köçkünlər öz doğma torpaqlarına qayıtmalıdırlar.
O ki qaldı Dağlıq Qarabağın gələcək statusuna, bu status ancaq vahid Azərbaycan dövləti çərçivəsində mümkün ola bilər. Münaqişənin həlli bundan ibarətdir və Ermənistan rəhbərliyi bunu nə qədər tez anlasa, onlar üçün bir o qədər yaxşı olacaq. Ərazi bütövlüyünün təmin olunması, işğala son qoyulması bu münaqişənin həlli üçün əsas amillərdir. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün bir daha demək istəyirəm, daha da güclü olmalıyıq və biz bu gün dünya miqyasında böyük təqdirlə qarşılanan güclü Azərbaycan dövləti yaradırıq. Biz öz azad gələcəyimizi qururuq, müstəqil həyatımızı qurmuşuq. Biz 25 ildir ki, müstəqil dövlətik və bir daha demək istəyirəm, heç kimdən heç bir yardım almadan, bəzi başqa ölkələr kimi heç kimin ətəyindən yapışmadan bunu əldə etmişik. Bu gün açığını deməliyik, Ermənistan müstəqil dövlət kimi dünya xəritəsində sadəcə olaraq formal mövcuddur. Ermənistan asılı ölkədir, öz gələcəyini özü müəyyən edə bilmir. İşğalçı siyasəti onları bax, bu vəziyyətə gətirib çıxarıbdır. Onların vəziyyətdən yeganə çıxış yolu qonşularla münasibətləri bərpa etməkdir. Bunun üçün isə işğala son qoyulmalıdır".
Beləliklə, dövlət başçısının fikirlərindən də aydın görünür ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvonun dəyişdirilməsi heç də mürəkkəb deyil və sadəcə, erməni tərəfinin siyasi iradəsi çatsa, problem qısa zaman kəsiyində çözümünü tapa bilər. Bundan udan isə təkcə Azərbaycan olmayacaq, Ermənistan da nəhayət, 1990-cı illərdən bəri üzləşdiyi çoxsaylı problemlərin aradan qalxması istiqamətində əməli addımlar ata biləcək, qonşularla normal münasibət qurmaq imkanları qazanacaq. Özü də status-kvonun dəyişdirilməsi beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən ATƏT-in Minsk Qrupuna həmsədrlik edən ABŞ, Fransa və Rusiya prezidentlərinin müxtəlif vaxtlarda qəbul etdikləri bəyanatlarda da xüsusi olaraq vurğulanır. Bunun üçün həmsədrlərin Akvil, Muskoka, Dövil, Los-Kabos bəyanatlarına diqqət yetirmək kifayətdir. Məhz bu bəyanatlarda da açıq mətnlə qeyd olunur ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvo qəbuledilməzdir. Məsələn, barəsində söz açılan Akvil bəyanatında diqqət ona yönəldilir ki, status-kvonun dəyişdirilməsi üçün işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən Ermənistan silahlı qüvvələrinin çıxarılması təmin olunmalı, eyni zamanda, qaçqın və məcburi köçkünlərin geri qayıtması həyata keçməlidir. Xatırladaq ki, elə bunun əsasında yenilənmiş Madrid prinsipləri hazırlanıb ki, hazırda konfliktlə bağlı danışıqların əsasını təşkil edir. Həmsədr ölkələrin Dövil bəyanatında da status-kvonun dəyişdirilməsi xüsusi olaraq vurğulanır. Ermənistana kifayət qədər böyük təsir imkanlarına malik şimal qonşumuz Rusiyanın xarici siyasətlə bağlı yeni doktrinasında da Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvonun dəyişdirilməsi əsas məsələlərdən biri qismində nəzərdə tutulur. Xatırladaq ki, "Rusiya Federasiyasının xarici siyasət konsepsiyası" adlanan sənədin 36-cı səhifəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə toxunulur və vurğulanır ki, Moskva ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri ilə birgə Qarabağ münaqişəsini 2009-2013-cü illər ərzində Rusiya, Amerika və Fransa prezidentlərinin birgə bəyanatlarında ifadə olunan prinsiplər çərçivəsində həll etməyi dəstəkləyir. Söhbət burada məhz Akvil, Muskoka, Dövil bəyanatlarından gedir. Beləliklə, dünya ictimaiyyətinin mövqeyi, o cümlədən Minsk Qrupunun həmsədrlərinin yanaşması aydın şəkildə nümayiş etdirir ki, Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvo qəbuledilməzdir və mütləq şəkildə dəyişməlidir. Amma aydındır ki, status-kvonun dəyişdirilməsində, münaqişənin ərazi bütövlüyü, dövlətlərin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığı prinsipləri əsasında siyasi həllində ən maraqlı tərəf Azərbaycandır. Erməni tərəfinə də məlumdur ki, Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyü və suverenliyini təmin etmək üçün bütün imkanlardan istifadə edəcək. Bura hərbi imkanlar da daxildir və erməni tərəfi yaxşı bilir ki, əsgəri müstəvidə Azərbaycan çox qısa zaman kəsiyində ərazi bütövlüyünün bərpasına nail olmaq iqtidarındadır. Amma hələlik məsələnin sülh yolu ilə çözümünə ümidlər tükənmədiyindən, rəsmi Bakı güc yoluna əl atmağa lüzum görmür. Ermənistanda isə onu dərk edənlərin sayı sürətlə çoxalır ki, yeni müharibə həm daha dağıdıcı olacaq, həm də erməni tərəfinin məğlubiyyəti qaçılmaz reallığa çevriləcək. Ən azından, ötən ilin aprel döyüşləri bunu sübut edir. Görünür, elə bu səbəbdəndir ki, münaqişənin dinc yolla həllində mühüm vasitələrdən biri olması gözlənilən Ermənistan-Azərbaycan Sülh Platformasına qoşulan ermənilərin sayı artır. Xatırladaq ki, 6 dekabr 2016-cı ildə bir qrup erməni və azərbaycanlı vətəndaş cəmiyyəti fəalı Ermənistan-Azərbaycan Sülh Platformasını təsis edib. Platformanın yaradılmasının məqsədi Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli prosesinə töhfə verməkdən ibarətdir. Hazırda Sülh Platformasına qoşulan və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvonun dəyişdirilməsini istəyən ermənilərin sayı sürətlə artır. Onlar sırasında müxtəlif xarici ölkələrdə yaşayan v erməni disporunun təmsilçiləri sayılan şəxslər də yer alır. Eyni zamanda Ermənistanın özündə də Sülh Platformasına qoşulanların, İrəvanın Qarabağ siyasətini tənqid edənlərin sayı az deyil. Məsələn, İrəvandan olan vətəndaş cəmiyyətinin fəallarından Sergey Culakyan Serj Sarkisyan hökumətinin Ermənistanda və işğal zonasında apardığı siyasəti kəskin tənqid edir. Ermənistan-Azərbaycan Sülh Platformasına qoşulan Culakyan ən yaxın zamanda Bakıya gəlmək niyyətində olduğunu da bildirir, Qarabağ münaqişəsinin ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinin tapılmasını vacib sayır: "Mən və mənim kimi düşünənlər hər şeyi etmək istəyirik ki, bizim torpaqlarımızda sülh bərqərar olsun. Amma Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhə yol Sarkisyan hökumətinin devirilməsindən keçir. Biz hər şeyi etməliyik ki, xalqlarımızı bu kriminal dəstədən qurtaraq". Kanada və ABŞ-da yaşayan erməni diaspor nümaynədərinin yaratdığı "Ermənistanda ədalət" adlı təşəbbüs qrupunun nümayəndəsi Arsin Xancyan isə bildirir ki, Qarabağda status-kvo yalnız Serj Sarkisyan iqtidarı üçün sərfəlidir: "Nəyinsə dəyişməsinə, hələ ki, azacıq da olsa ümid var. Amma bu dəyişiklik yalnız bizim iştirakımızla mümkündür. Biz diaspor kimi Dağlıq Qarabağ münaqişəsində status-kvonun saxlanmasının yeganə yol olduğunu düşünməməliyik, bu, əksər hissəsi oliqarxlar tərəfindən zəbt edilmiş dövlətə dəstəkdir". Beləliklə, erməni tərəfində də gedərək daha çox adam başa düşür ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı status-kvonun dəyişdirilməsi zəruridir. Çünki məhz Qarabağ münaqişəsi üzündən Ermənistan yaşadığı iflasın nəticələrini aradan qaldıra bilmir. Münaqişə ətrafında status-kvo dəyişməsə, əksər ermənilər ölkədə siyasi, sosial-iqtisadi və demoqrafik böhranın daha da dərinləşəcəyini qəbul edir. Çünki Ermənistan rəhbərliyinin yürütdüyü qeyri-konstruktiv siyasət ölkəni regional və beynəlxalq miqyasda təcrid vəziyyətinə salıb. Bundan xilas isə məhz Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvonun dəyişməsi nəticəsində mümkündür.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.