Elman Nəsirov: "Bu razılaşmaya mövqeyi uyğun gəlməyən İrandır"
"Xəzər üzrə növbəti sammitdə dənizin hüquqi statusu müəyyənləşdirilə bilər". Bunu Bakıda Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında konvensiya layihəsinin hazırlanması üzrə xüsusi işçi qrupunun iclasında Azərbaycan xarici işlər nazirinin müavini Xələf Xələfov deyib.
Nazir müavini bildirib ki, konvensiya layihəsi üzrə böyük iş görülüb: "Dənizin yekun statusu ilə bağlı bir sıra məsələlər üzrə razılaşmanın əldə olunması üçün səyləri birləşdirmək lazımdır".
Onu da qeyd edək ki, Xəzərin statusunun tarixçəsi yenilik deyil, çünki bu mövzu sovet dönəmində və hətta bundan öncə də sahilyanı dövlətlərin normativ gündəliyində duran məsələ olub. Xəzərin taleyi ilk olaraq Peterburq, Rəşt, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri, həmçinin, Rusiya və İran (o zaman SSRİ və İran) arasında imzalanmış "Dostluq müqaviləsi" və "Ticarət və dənizçilik müqaviləsi" vasitəsilə müəyyən edilib. Sovet İttifaqının süqutundan sonra yeni yaranmış Xəzəryanı dövlətlər də sovet vaxtının müqaviləsinə sadiqliyini bəyan edib. Lakin 1994-cü ildən sonra Xəzərin hüquqi statusu məsələsi gündəmə gəldi.
Sahilyanı dövlətlər tərəfindən Xəzərin delimitasiyası məsələsində müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Yanaşma fərqi dövlətlərin milli maraqları arasında ziddiyyət yaradır və yekun hüquqi statusun müəyyənləşdirilməsinə mane olur. Ancaq, istənilən halda, Xəzəryanı dövlətlərdən ən çox Azərbaycan status məsələsinin həllinə çalışır və bu istiqamətdə həmişə səy göstərir. Digər dövlətlər Azərbaycan qədər buna çalışmır. Ümumən bunun səbəbi nədir və qarşıdakı sammitdən nə gözləmək olar? Sözügedən məsələni dəyərləndirən millət vəkili, politoloq Elman Nəsirov bunu bir sıra faktorlarla əlaqələndirir: "1994-cü ildə "Əsrin Müqaviləsi" imzalandıqdan sonra Xəzərin hüquqi statusu məsələsi kifayət qədər qabardıldı və bu günə qədər həllini tapmayıb. Bununla bağlı beş Xəzəryanı ölkənin nümayəndələrindən ibarət işçi qrupu fəaliyyət göstərir. Sonuncu Həştərxan sammitində qərara alındı ki, 2016-cı ildə Astanada Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı yekun sənəd imzalansın. 2017-ci ilin yanvar ayında Aşqabadda baş tutacaq müzakirədən sonra yekun sənəd imzalanacağına ümid yaranıb. Məsələ budur ki, Azərbaycan, Rusiya və Qazaxıstan arasında Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı ikitərəfli və üçtərəfli formatda razılaşmalar var. Yəni bu dövlətlərin hüquqi statusla bağlı heç bir problemi yoxdur. Bu razılaşmaya mövqeyi uyğun gəlməyən İrandır. Belə ki, Xəzər "beş Xəzəryanı dövlət arasında 20 faiz nisbətində bölünməlidir" prinsipindən çıxış edir. Hazırda isə Astara-Həsənqulu xətti üzrə bölgü əsasında İranın payına 13 faiz düşür. İran isə bu payı 20 faizə çatdırmaqda hər zaman israrlıdır. Türkmənistana gəldikdə isə, Qurbanqulu Berdimuhammedovun prezidentliyi dövründə mövqelərin yaxınlaşması tendensiyası müşahidə olunur. Buna baxmayaraq, İranın və Türkmənistanın fərqli yanaşmada olması indiyədək beş Xəzəryanı dövlətin yekun sənədi imzalamasına imkan verməyib. Ümid edirik ki, Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı yekun hüquqi sənəd imzalanacaq".
Vidadi ORDAHALLI