çərşənbə günü, 18 noyabr 2026
     

Azər­bay­ca­nın qə­dim döv­lət­çi­lik ənə­nə­si...

Image


Azər­bay­can döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nin for­ma­laş­ma­sı pro­se­e­si uzun əsrlər bo­yu da­vam edib. Qə­dim döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­nə ma­lik  xal­qı­mız dün­ya­nın o xalqla­rın­dan­dır ki, döv­lə­ti, di­li, mə­də­niy­yə­ti olub. O, bu mə­də­niy­yət­lə, döv­lət­çi­lik ənə­nə­si ilə dün­ya­da özü­nə yer tu­tub. Müs­tə­qil döv­lə­tə sa­hib olan Azər­bay­can xal­qı qə­dim döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­miz­lə hə­mi­şə qü­rur du­yur.

Azər­bay­ca­nın qə­dim ta­ri­xi­ni araş­dı­ran təd­qi­qat­çı­lar qeyd edir ki, Azər­bay­can ta­ri­xi ol­duq­ca zən­gin və ma­raq­lı­dır. Döv­lət­çi­lik mə­də­niy­yə­ti­mi­zin in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rən qə­dim döv­lət­lər döv­lət­çi­li­yi­mi­zin əsa­sı sa­yı­lır.

Ta­rix­çi­lər At­ro­pa­te­na döv­lə­tin­dən bəhs edə­rək qeyd edir ki, qə­dim za­man­lar­da uzaq­gö­rən si­ya­sət­çi və məş­hur sər­kər­də olan At­ro­pat III Da­ra­nın İs­gən­də­rə qar­şı çı­xar­dı­ğı Əhə­mə­ni qo­şun­la­rı­nın ön dəs­tə­lə­ri­nə - əsas zər­bə qüv­və­si­nə baş­çı­lıq edir­di. Bu qüv­və­lər əsa­sən Azər­bay­ca­nın şi­mal və cə­nub tor­paq­la­rın­dan top­lan­mış hər­bi dəs­tə­lər­dən iba­rət idi. III Da­ra­ya qa­lib gəl­dik­dən son­ra At­ro­pa­tın sər­kər­də­lik is­te­da­dı­na və hər­bi-si­ya­si nü­fu­zu­na bə­ləd olan İs­gən­dər onun­la toq­quş­maq fik­rin­dən da­şın­dı və Azər­bay­can ha­ki­mi ilə ya­xın­laş­ma­ğı da­ha üs­tün tut­du. Be­lə­lik­lə, Ma­ke­do­ni­ya­lı İs­gən­də­rin iş­ğal­la­rı Azər­bay­can­dan yan keç­di. Son­ra­lar At­ro­pat Ma­ke­do­ni­ya hökmda­rı ilə bu ya­xın­laş­ma­nı da­ha da də­rin­ləş­di­rə­rək onun ən ya­xın adam­la­rın­dan bi­ri ilə qo­hum­luq əla­qə­si ya­rat­dı və nə­ha­yət, bü­tün Şərqdə ilk də­fə ola­raq, öz yur­du­nu - At­ro­pa­te­na­nı yu­nan-Ma­ke­do­ni­ya ası­lı­lı­ğın­dan azad ol­muş ilk müs­tə­qil döv­lə­tə çe­vir­di.

Təd­qi­qat­çı­lar qeyd edir ki, müs­tə­qil döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­nin dir­çə­li­şi Azər­bay­ca­nın cə­nub ra­yon­la­rın­da iq­ti­sa­di və mə­də­ni hə­ya­tın bü­tün sa­hə­lə­rin­də bö­yük yük­sə­li­şə sə­bəb olub. Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, qüd­rət­li At­ro­pa­te­na döv­lə­ti bü­tün re­gi­o­nun bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lə­rin­də mü­hüm rol oy­na­yır, Qaf­qaz, Vol­qa­bo­yu, Or­ta Asi­ya, Hin­dis­tan, Ki­çik Asi­ya, Me­so­po­ta­mi­ya, Qa­ra də­niz və Ara­lıq də­ni­zi höv­zə­lə­ri ilə ge­niş ti­ca­rət əla­qə­lə­ri sax­la­yır­dı. Da­xi­li ti­ca­rət­də döv­lə­tin öz pul­la­rı mü­hüm rol oy­na­yır­dı.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Şərq və yu­nan döv­lət sis­tem­lə­ri ara­sın­da­kı qar­şı­lıq­lı əla­qə və tə­sir At­ro­pa­te­na­da ida­rə­çi­lik mə­də­niy­yə­ti­nin də yük­sə­li­şi­nə müs­bət tə­sir gös­tə­rir­di. Öl­kə­də yu­nan di­lin­dən ge­niş is­ti­fa­də olun­ma­sı, baş­qa sa­hə­lər­lə ya­na­şı, hü­quq normla­rı­nın da tək­mil­ləş­mə­si­nə sə­bəb olur­du. Döv­lət ida­rə­çi­li­yi qay­da­la­rı da­ha da tək­mil­lə­şir­di.

Təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, Azər­bay­ca­nın, həm­çi­nin qə­dim Şər­qin və Yu­na­nıs­ta­nın döv­lət ida­rə­çi­li­yi ənə­nə­lə­rin­dən bəh­rə­lə­nən At­ro­pa­te­na hökmdar­la­rı öz ha­ki­miy­yət­lə­ri­ni da­ha da qüv­vət­lən­di­rə bil­di­lər. Mə­lu­ma­ta gö­rə, nə­ti­cə­də At­ro­pa­te­na Par­fi­ya və Se­lev­ki döv­lət­lə­ri­nə qar­şı mü­ba­ri­zə­də öz müs­tə­qil­li­yi­ni qo­ru­yub sax­la­ya bil­di, öl­kə­nin əra­zi­si­nə so­xul­muş Ro­ma qo­şun­la­rı­nı par­fi­ya­lı­lar­la bir­lə­şə­rək dar­ma­da­ğın et­di. O za­man At­ro­pa­te­na qo­şun­la­rı bü­tün re­gi­on­da ən güc­lü hər­bi qüv­və­lər­dən bi­ri he­sab olu­nur­du. Ro­ma tə­ca­vüz­kar­la­rı ilə dö­yü­şə At­ro­pa­te­na 40 min pi­ya­da və 10 min sü­va­ri çı­xar­mış­dı.

Ya­xın və Or­ta Şərqdə çox mü­hüm hər­bi-si­ya­si qüv­və olan At­ro­pa­te­na döv­lə­ti ilə Ro­ma im­pe­ri­ya­sı ara­sın­da ge­niş əla­qə­lər ya­ran­mış­dı. Ro­ma im­pe­ri­ya­sı özü­nün Şərq si­ya­sə­tin­də At­ro­pa­te­na­ya xü­su­si əhə­miy­yət ve­rir­di. At­ro­pa­te­na el­çi­lə­ri Ro­ma­ya ge­dib im­pe­ra­tor Ok­ta­vi­an Av­qustla (e.ə. 27 - era­mı­zın 14-cü il­lə­ri) dip­lo­ma­tik da­nı­şıq­lar apar­mış­lar. Ro­ma im­pe­ra­to­ru Ki­çik Asi­ya­da­kı qon­şu er­mə­ni çar­lı­ğı­nın ida­rə olun­ma­sı­nı da At­ro­pa­te­na hök­ma­dar­la­rı­na tap­şır­mış­dı. At­ro­pa­te­na­nın hər­bi-si­ya­si qüd­rə­tin­dən eh­ti­yat edən er­mə­ni çar­la­rı bu döv­lət­lə mü­na­si­bət­lə­ri poz­ma­ma­ğa ça­lı­şır­dı­lar. Bu məq­səd­lə də hə­lə er­mə­ni ça­rı Tiq­ran öz qı­zı­nı At­ro­pa­te­na hökmda­rı Mit­ri­da­ta ver­miş­di. Son­ra­lar er­mə­ni çar­lı­ğı At­ro­pa­te­na­dan ası­lı ha­la düş­müş və At­ro­pa­te­na hökmdar­la­rı tə­rə­fin­dən ida­rə olun­muş­du.

Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, öl­kə­nin şi­ma­lın­da mey­da­na gə­lən Al­ba­ni­ya döv­lə­ti­nin sər­həd­lə­ri Da­ğıs­ta­nın cə­nu­bu (Dər­bənd və ət­raf­la­rı ilə bir­lik­də) da da­xil ol­maq­la, Baş Qaf­qaz dağ­la­rın­dan baş­la­ya­raq cə­nub­da Araz ça­yı­na qə­dər, qərbdə isə Göy­çə gö­lü höv­zə­si, Qa­bır­rı (İo­ri) və Qa­nıx (Ala­zan) çay­la­rı­nın yu­xa­rı­la­rın­dan baş­la­ya­raq şər­qə doğ­ru - Xə­zər də­ni­zi­nə­dək uza­nıb ge­dən Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nı əha­tə edir­di. Bu qüd­rət­li Azər­bay­can döv­lə­ti­nin pay­tax­tı əv­vəl­lər Qə­bə­lə, son­ra isə Bər­də (V əsrdən son­ra) şə­hər­lə­ri idi.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Al­ba­ni­ya döv­rün­də Azər­bay­ca­nın şi­mal tor­paq­la­rın­da mad­di və mə­nə­vi mə­də­niy­yət da­ha da in­ki­şaf et­miş­di. Bu dövrdə el­mi ədə­biy­yat­da al­ban əlif­ba­sı ad­la­nan Azər­bay­can əlif­ba­sı ya­ra­dıl­mış, mək­təb­lər açıl­mış­dı. Öl­kə­də mü­hüm ti­ca­rət və sə­nət­kar­lıq mər­kə­zi olan 30-dan çox şə­hər var­dı.

Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, şi­mal­la cə­nu­bun, şərqlə qər­bin qov­şa­ğın­da yer­lə­şən və müx­tə­lif et­nos­la­rın, din­lə­rin, mə­də­niy­yət­lə­rin qar­şı­la­şıb tə­ma­sa gir­di­yi Al­ba­ni­ya­da özü­nə­məx­sus və zən­gin mə­də­niy­yət for­ma­laş­maq­da idi.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, öl­kə­də ya­şa­yan və say­la­rı get­dik­cə artmaq­da olan türk et­nos­la­rı döv­lə­tin hə­ya­tın­da mü­hüm rol oy­na­yıb. Aya, Gö­yə, Gü­nə­şə, tək Al­la­ha - Tan­rı­ya si­ta­yiş­lə ya­na­şı, xris­ti­an­lıq da ya­yıl­maq­da idi. Müs­tə­qil Al­ban kil­sə­si di­ni cə­hət­dən bir­ba­şa Ro­ma­ya ta­be idi.

Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, Al­ba­ni­ya döv­rün­də Azər­bay­ca­nın döv­lət ida­rə­çi­li­yi mə­də­niy­yə­ti da­ha da yük­səl­miş­di. Al­ban hökmdar­la­rı öl­kə­nin dün­yə­vi və di­ni baş­çı­sı idi. On­lar, ey­ni za­man­da, qa­nun­lar ve­rir, öl­kə­nin hər­bi qüv­və­lə­ri­nə baş­çı­lıq edir­di­lər. Döv­lə­tin hər­bi qüv­və­lə­ri 80 min nə­fə­ri (60 min pi­ya­da, 22 min sü­va­ri) aş­mış­dı.

Mən­bə­lər­də ya­zı­lan­la­ra gö­rə, Al­ba­ni­ya hökmdar­la­rı­nın sa­ra­yın­da məş­və­rət şu­ra­sı fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di. Məş­və­rət şu­ra­sı­na və ru­ha­ni yı­ğın­caq­la­rı­na Al­ba­ni­ya hökmdar­la­rı­nın öz­lə­ri rəh­bər­lik edir­di. At­ro­pa­te­na ki­mi Al­ba­ni­ya döv­lə­ti­nin də öz pu­lu var­dı. Öz döv­rü üçün möh­kəm və tək­mil döv­lət ida­rə­çi­li­yi sis­te­mi­nə ma­lik olan Al­ba­ni­ya döv­lə­ti öl­kə­nin müs­tə­qil­li­yi üçün təh­lü­kə tö­rə­dən Par­fi­ya­ya və Ro­ma im­pe­ri­ya­sı­na qar­şı uğur­la mü­ba­ri­zə apar­mış­dı. Öl­kə­yə mü­da­xi­lə edən Ro­ma im­pe­ri­ya­sı­nın qo­şun­la­rı al­ban cən­ga­vər­lə­ri tə­rə­fin­dən də­fə­lər­lə ağır məğ­lu­biy­yə­tə uğ­ra­dıl­mış­dı. Ro­ma im­pe­ri­ya­sı Al­ba­ni­ya­nın hər­bi-si­ya­si qüd­rə­ti ilə he­sab­laş­ma­ğa məc­bur ol­muş, iki öl­kə ara­sın­da qar­şı­lıq­lı əla­qə­lər ya­ran­mış­dı. At­ro­pa­te­na ki­mi Al­ba­ni­ya el­çi­lə­ri də Ro­ma­ya ge­dib im­pe­ra­tor Ok­ta­vi­an Av­qustla da­nı­şıq­lar apar­mış­lar.

Təd­qi­qat­çı­la­rın yaz­dı­ğı­na gö­rə, öl­kə baş­qa döv­lət­lər­lə də ge­niş ti­ca­rət əla­qə­lə­ri­nə və si­ya­si mü­na­si­bət­lə­rə ma­lik idi.

Al­ba­ni­ya hökmda­rı, gör­kəm­li döv­lət xa­di­mi Ca­van­şir öl­kə­ni ələ ke­çir­mə­yə ça­lı­şan Bi­zans, Sa­sa­ni, Xi­la­fət və Xə­zər im­pe­ri­ya­la­rı ki­mi qüd­rət­li qon­şu­la­ra qar­şı müd­rik, uzaq­gö­rən və çe­vik xa­ri­ci si­ya­sət ye­rit­miş, özü­nün sər­kər­də­lik mə­ha­rə­ti və dö­yüş şü­ca­ə­ti ilə və­tə­nin müs­tə­qil­li­yi­ni qo­ru­yub sax­la­ya bilmşdi.

Xal­qı­mı­zın bö­yük oğ­lu Hey­dər Əli­yev çı­xış­la­rın­dan bi­rin­də "Ca­van­şir və Ba­bək ki­mi sər­kər­də­lə­rin qəh­rə­man­lıq­la­rı bö­yük və­tən­pər­vər­lik mək­tə­bi­nə çev­ril­miş, və­tə­nin bü­töv­lü­yü, xal­qın bir­li­yi­nin tə­cəs­sü­mü ol­muş­dur" - de­yə bil­di­rib.

Ta­rix­çi­lər bil­di­rir ki, Ya­xın və Or­ta Şərqdə mü­hüm hər­bi-si­ya­si və mə­də­ni tə­sir gü­cü­nə, re­gi­on öl­kə­lə­ri ilə sıx qar­şı­lıq­lı mü­na­si­bət­lə­rə ma­lik olan Al­ba­ni­ya Ara­lıq də­ni­zi höv­zə­si öl­kə­lə­ri ilə, o cüm­lə­dən Ro­ma im­pe­ri­ya­sı ilə də ge­niş əla­qə­lər sax­la­yır­dı. İlk mən­bə­lər, o cüm­lə­dən ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­lar za­ma­nı aş­kar olun­muş zən­gin mad­di mə­də­niy­yət nü­mu­nə­lə­ri Al­ba­ni­ya döv­rün­də Azər­bay­ca­nın şi­mal tor­paq­la­rı­nın xa­ri­ci öl­kə­lər­lə ge­niş əla­qə­lər sax­la­dı­ğı­nı sü­but edir. Ya­xın və Or­ta Şərq öl­kə­lə­ri­ni Xə­zər xa­qan­lı­ğı və Şər­qi Av­ro­pa ilə bir­ləş­di­rən bey­nəl­xalq yol­la­rın Al­ba­ni­ya­dan keç­mə­si öl­kə­nin xa­ri­ci ti­ca­rət əla­qə­lə­ri­nə müs­bət tə­sir gös­tə­rir­di.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, era­mı­zın əv­vəl­lə­rin­də öl­kə­miz öz ta­ri­xi­nin ən ağır sı­naq dövrlə­rin­dən bi­ri ilə qar­şı­laş­dı: III əsrdə Azər­bay­ca­nı Sa­sa­ni-İran im­pe­ri­ya­sı, VII əsrdə isə Ərəb xi­la­fə­ti iş­ğal et­di. İş­ğal­çı­lar öl­kə­yə İra­nın və Ərə­bis­ta­nın içə­ri­lə­rin­dən çox­lu İran və ərəb mən­şə­li əha­li kö­çü­rüb gə­tir­di­lər.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, gəl­mə əha­li mü­hüm hər­bi-stra­te­ji əhə­miy­yə­tə ma­lik olan mən­tə­qə­lər­də və ən məh­sul­dar tor­paq­lar­da yer­ləş­di­ril­di. On­la­ra ge­niş im­ti­yaz­lar ve­ril­di. Ya­del­li­lər Azər­bay­ca­nın yer­li əha­li­si­ni əri­dib yox et­mək si­ya­sə­ti ye­rit­mə­yə baş­la­dı­lar. La­kin təq­ri­bən 600 il da­vam et­miş İran və ərəb zül­mü Azər­bay­ca­nın qə­dim döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­ni məhv edə bil­mə­di. Dö­zül­məz iş­ğal re­ji­mi və tə­qib­lər şə­ra­i­tin­də Azər­bay­can xal­qı­nın tə­şək­kü­lü pro­se­si da­vam et­di.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, iş­ğal­çı­la­rın yer­li əha­li­ni as­si­mil­ya­si­ya­ya uğ­rat­maq si­ya­sə­ti­nə bax­ma­ya­raq, uzun ta­ri­xi dövr ər­zin­də Azər­bay­ca­nın bü­töv hal­da hə­min im­pe­ri­ya­nın tər­ki­bin­də ol­ma­sı nə­ti­cə­sin­də öl­kə­nin bü­tün böl­gə­lə­ri ara­sın­da da­xi­li əla­qə­lər, ilk növ­bə­də ti­ca­rət əla­qə­lə­ri ge­niş­lən­di. Azər­bay­ca­nın şi­mal və cə­nub, şərq və qərb böl­gə­lə­ri ara­sın­da et­nik-si­ya­si və mə­də­ni bir­li­yin ya­ran­ma­sı yo­lun­da mü­hüm irə­li­lə­yiş baş ver­di. Va­hid xal­qın ya­ran­ma­sı pro­se­si sü­rət­lən­di.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, era­mı­zın ilk yü­zil­lik­lə­rin­də öl­kə əha­li­si­nin ək­sə­riy­yə­ti­ni təş­kil edən və hər­bi-si­ya­si cə­hət­dən da­ha mü­tə­şək­kil və da­ha qüv­vət­li olan türk et­nos­la­rı va­hid xal­qın tə­şək­kü­lü pro­se­sin­də mü­hüm rol oy­na­yır­dı­lar. Türk et­nos­la­rı içə­ri­sin­də oğuz türklə­ri üs­tün­lük təş­kil edir­di.

İlk oğuz­lar, baş­qa türk tay­fa­la­rı ki­mi, ümum­türk mə­ka­nı­nın tər­kib his­sə­si olan Cə­nu­bi Qaf­qa­za, o cüm­lə­dən Azər­bay­can əra­zi­si­nə qə­dim türklə­rin "Də­mir qa­pı" ad­lan­dır­dı­ğı Dər­bənd ke­çi­di va­si­tə­si­lə, ha­be­lə Bö­yük Qaf­qa­zın baş­qa dağ aşı­rım­la­rın­dan (Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Qax ra­yo­nun­da­kı dağ aşı­rım­la­rın­dan bi­ri­ni yer­li əha­li in­di də Hun be­li ad­lan­dı­rır - Y.M.) ke­çə­rək ya­yıl­mış­lar. Oğuz mü­qəd­dəs Də­də Qor­qu­dun qəb­ri­nin Dər­bənddə ol­ma­sı ba­rə­də ilk mən­bə­lə­rin mə­lu­ma­tı, Dər­bən­din qa­la qa­pı­la­rın­dan bi­ri­nin Də­də Qor­qu­dun mən­sub ol­du­ğu Ba­yat eli­nin (oğuz tay­fa­sı ba­yat­la­rın) adı ilə "Ba­yat qa­pı­sı" ad­lan­ma­sı bu­nu sü­but edir.

Bil­di­ri­lə­nə gö­rə, Av­ra­si­ya­nın ge­niş əra­zi­lə­rin­də məs­kun­laş­mış qə­dim türklər, o cüm­lə­dən oğuz­lar ümum­türk mə­ka­nı­nın şi­ma­lı ilə cə­nu­bu­nu, yə­ni Qıp­çaq dü­zü ilə Cə­nu­bi Qaf­qa­zı əla­qə­lən­di­rən bu mü­hüm ke­çi­di - "Də­mir qa­pı"nı da­im əl­lə­rin­də sax­la­ma­ğa ça­lı­şır­dı­lar.

Təd­qi­qat­çı­lar bil­di­rir ki, baş­qa ilk mən­bə­lər­lə ya­na­şı, oğuz türklə­rin­dən olan ağ­qo­yun­lu­la­rın ən qüd­rət­li hökmda­rı Uzun Hə­sə­nin (1454-1478) hök­mü ilə Əbu Bəkr əl-Teh­ra­ni əl-İs­fa­ha­ni­nin yaz­dı­ğı "Ki­ta­bi-Di­yar­bək­riy­yə" ad­la­nan oğuz­na­mə­də ve­ri­lən faktlar da oğuz türklə­ri­nin, o cüm­lə­dən xal­qı­mı­zın soy­kö­kün­də du­ran ağ­qo­yun­lu və qa­ra­qo­yun­lu­la­rın Azər­bay­ca­nın, həm­çi­nin bü­töv­lük­də Cə­nu­bi Qaf­qa­zın və Ön Asi­ya­nın ən qə­dim sa­kin­lə­rin­dən bi­ri ol­du­ğu­nu sü­but edir. Gös­tə­ri­lən mü­əl­lif Uzun Hə­sə­nin bö­yük ba­ba­sı - Ağ­qo­yun­lu döv­lə­ti­nin ba­ni­si Qa­ra Yu­luk Os­man bə­yin nə­sil şə­cə­rə­si­ni bir-bir araş­dı­ra­raq, nə­ha­yət, Oğuz xa­qa­na çat­dı­rır. Oğuz xa­qa­nın baş­çı­lıq et­di­yi bö­yük türk döv­lə­ti­nin tər­ki­bi­nə da­xil olan əra­zi­lə­ri sa­da­la­yır və bü­tün oğuz türklə­ri­nin kö­kün­də du­ran bu bö­yük hökmda­rın, yə­ni Oğuz xa­qa­nın Göy­çə də­ni­zi ət­ra­fın­da və­fat et­di­yi­ni gös­tə­rir. Azər­bay­ca­nın Oğuz xa­qa­nın baş­çı­lıq et­di­yi döv­lə­tin tər­ki­bi­nə da­xil ol­ma­sı və bö­yük xa­qa­nın özü­nün də bu­ra­da - Göy­çə də­ni­zi ət­ra­fın­da və­fat et­mə­si fak­tı bu di­ya­rın ən qə­dim oğuz-türk məs­kən­lə­rin­dən bi­ri ol­du­ğu­nu sü­but edir.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Də­də Qor­qud "Ki­ta­bi-Di­yar­bək­riy­yə"nin mü­əl­li­fi Oğu­zun nə­və­si xan­lar xa­nı Ba­yan­dır xa­qa­nın da "Qa­ra­bağ qış­la­ğı və Göy­çə də­ni­zi yay­laq­la­rın­da ömür sür­dü­yü­nü", bu­ra­da "bö­yük bir qu­rul­tay ça­ğı­rıb məm­lə­kə­ti oğ­lan­la­rı ara­sın­da qa­bi­liy­yət­lə­ri­nə gö­rə bö­lüş­dür­dük­dən son­ra Al­la­hın də­və­ti­ni qə­bul et­di­yi­ni" ya­zır. Əbu Bəkr əl-Teh­ra­ni əl-İs­fa­ha­ni təs­diq edir­di ki, ağ­qo­yun­lu Qa­ra Yu­luk Os­man bə­yin 20-ci ba­ba­sı Sun­qur bəy Mə­həm­məd pey­ğəm­bə­rin mü­a­si­ri idi. O, Ala­göz və Göy­çə də­ni­zi yay­laq­la­rı tə­rəf­də­ki sər­həd­lər­də "ka­fir­lər­lə mü­ha­ri­bə et­miş" və dö­yüş­lər­dən bi­rin­də hə­lak ol­muş­du. Qa­ra Yu­luk Os­man bə­yin 14-cü ba­ba­sı Şək­tur xan isə Əlin­cə qa­la­sı uğ­run­da dö­yüş­lər­də qəh­rə­man­lıq gös­tər­miş, onu "ka­fir­lə­rin" əlin­dən ge­ri al­mış­dı. Xə­li­fə Ha­run ər-Rə­şi­din mü­a­si­ri olan Qıp­çaq xan da Əlin­cə qa­la­sı uğ­run­da "ka­fir­lər"lə mü­ha­ri­bə­lər apar­mış, on­la­rı məğ­lu­biy­yə­tə uğ­ra­da­raq qa­la­nı azad et­miş­di.

"Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud" boy­la­rı ilə səs­lə­şən, Mə­həm­məd pey­ğəm­bə­rin döv­rün­də və Xi­la­fət iş­ğal­la­rı za­ma­nı cə­rə­yan et­miş ha­di­sə­lər­lə üst-üs­tə dü­şən bü­tün bu faktlar ta­ri­xi re­al­lıq ol­maq­la ya­na­şı, ey­ni za­man­da, Azər­bay­ca­nın öz güc­lü döv­lət­çi­lik və müs­tə­qil­lik ənə­nə­lə­ri­ni qo­ru­yub sax­la­dı­ğı­nı da sü­but edir.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, türk tay­fa­la­rı, baş­qa xalqlar və et­nik qrup­lar­dan fərqli ola­raq, Azər­bay­ca­nın bü­tün əra­zi­si­nə - həm şi­ma­lı­na, həm də cə­nu­bu­na ya­yıl­mış­lar və çox­luq təş­kil edir­di­lər. Bu­na gö­rə də era­mı­zın ilk yü­zil­lik­lə­rin­dən baş­la­ya­raq, türk di­li Azər­bay­can əra­zi­sin­də ya­şa­yan və say­ca az olan xalqlar, et­nik qrup­lar ara­sın­da da baş­lı­ca ün­siy­yət va­si­tə­si­nə çev­ril­mək­də idi. Türk di­li həm də şi­mal­la cə­nub ara­sın­da bir­ləş­di­ri­ci, əla­qə­lən­di­ri­ci rol oy­na­yır­dı. Bu ami­lin o za­man va­hid xal­qın tə­şək­kü­lü pro­se­sin­də çox mü­hüm ro­lu var­dı. Çün­ki bəhs olu­nan dövrdə bü­tün Azər­bay­can əra­zi­si­ni əha­tə edən va­hid di­ni gö­rüş - tə­kal­lah­lı din yox idi. Qə­dim türklə­rin baş Al­la­hı olan Tan­rı­ya si­ta­yiş - tan­rı­çı­lıq hə­lə baş­qa di­ni gö­rüş­lə­ri sı­xış­dı­rıb ta­ma­mi­lə ara­dan qal­dı­ra bil­mə­miş­di. Zər­düştlük, atəş­pə­rəstlik, Gü­nə­şə, Aya, Gö­yə, ul­duz­la­ra, tor­pa­ğa, su­ya və s. si­ta­yiş da­vam et­mək­də idi. Öl­kə­nin şi­ma­lın­da - Al­ba­ni­ya əra­zi­si­nin bə­zi yer­lə­rin­də, əsa­sən dağ­lıq qərb böl­gə­lə­rin­də xris­ti­an­lıq ya­yıl­maq­da idi. La­kin müs­tə­qil Al­ban kil­sə­si qon­şu er­mə­ni və gür­cü kil­sə­lə­ri­nin kəs­kin rə­qa­bə­ti şə­ra­i­tin­də fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, bu mü­rək­kəb ta­ri­xi şə­ra­it­də güc­lü və apa­rı­cı hər­bi-si­ya­si qüv­və­yə çev­ri­lən çox­say­lı türk et­nos­la­rı Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin əsas da­şı­yı­cı­la­rı idi. Hə­lə va­hid tə­kal­lah­lı di­nin ol­ma­dı­ğı bir dövrdə məhz türk et­nos­la­rı və türk di­li, şi­mal­lı-cənblu, bü­tün öl­kə əra­zi­sin­də bir­ləş­di­ri­ci rol oy­na­yır­dı. Türk et­nos­la­rı Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin və öl­kə­nin müs­tə­qil­lik ənə­nə­lə­ri­nin qo­ru­nub sax­lan­ma­sın­da da apa­rı­cı rol oy­na­yır­dı.

Qə­dim döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­miz­də iz qo­yan döv­lət­lə­rin hər bi­ri xal­qı­mı­zın qü­rur, şə­rəf ta­ri­xi­nə ya­zı­lıb. Ana di­li­mi­zin, mə­də­niy­yə­ti­mi­zin, ta­ri­xi­mi­zin for­ma­laş­ma­sın­da müs­təs­na rol oy­na­yan döv­lət­lə­ri­miz müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın kö­kü­dür.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur. 



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Azərbaycan üzərindən Ermənistanla ticarət dayan(dırıl)ıb - İrəvan adekvat ola bilmir...

İrəvanda Göy məscid murdarlandı, Azərbaycandan başqa heç bir qonşu müsəlman ölkə səsini çıxarmadı...

Saatlıq maaş sisteminə keçirik, pullar yeni qaydada hesablanacaq...

SON XƏBƏRLƏR

17.11.2026 / 22:45
İran Vaşinqtonda “çirkli bomba” və kimyəvi silahlarla hücum planlaşdırır - ABŞ kəşfiyyatından ŞOK İDDİA...

17.11.2026 / 22:21
İran ABŞ bazaları yaxınlığındakı bəndləri, limanları və elektrik stansiyalarını vuracaq - sizin etdiyinizi edəcəyik...

17.11.2026 / 22:03
Xəzər dənizini zəbt edənlərin axırı çatdı - Fərman istisnasız icra olunsa...

17.11.2026 / 21:52
Peruda dindarın atdığı təsbeh Roma Papasını gözündən yaraladı

17.11.2026 / 21:47
İstanbul-İrəvan hava yükdaşımaçılığı başladı - həm də intensiv...

17.11.2026 / 21:38
Putinlə rəqs etmiş keçmiş naziri vətəndaşlıqdan çıxardırlar

17.11.2026 / 21:25
Tramp Putinlə ayrıca ikitərəfli görüş keçirmək istəyir...

17.11.2026 / 21:17
Rusiyada hərbi təyyarə qəzaya uğradı - ölənlərin sayı 17-yə çatdı...

17.11.2026 / 21:10
Pekinin Ukrayna ilə bağlı siyasəti kəskin dəyişildi...

17.11.2026 / 20:49
İran Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı sərt mövqeyə keçdi - İmkan vermərik...

17.11.2026 / 20:32
Tiflislə Moskva inanılmaz danışıqlara başlayır - bölgə üçün yeni təhlükə yetişir...

17.11.2026 / 20:17
Ukraynanın hücumundan sonra Krım körpüsünün bir hissəsi dənizə çökdü - hərəkət dayandırıldı...

17.11.2026 / 20:06
İran Bəhreynin hava hücumundan müdafiə qüvvələrini məhv etdi...

17.11.2026 / 19:48
Azərbaycan MDB-də Britaniya üçün 3-cü dövlət oldu - hərbi əməkdaşlıq...

17.11.2026 / 19:33
Avropa Rusiya qarşısında vahid tələb qoyur - Ordunuzu bütün ölkələrdən çıxarın...

17.11.2026 / 19:14
Ölkədə vergi borcları sürətlə artır - 28 faiz...

17.11.2026 / 19:02
Feldşer vəzifələri üzrə hərbi xidmətə qəbulla əlaqədar müsabiqə elan edilib

17.11.2026 / 18:42
Rumıniya Bakı və İrəvanın da daxil olduğu təzə format yaradır...

17.11.2026 / 18:23
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Gürcüstanın Baş nazirinin müavininin qəbulu ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

17.11.2026 / 18:14
Prezidentin sosial media hesablarında Almaniyanın xarici işlər nazirinin qəbulu ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

17.11.2026 / 18:10
Bakcell gənclər üçün növbəti süni intellekt hakatonunu keçirib - FOTO

17.11.2026 / 17:58
Ermənistanda Azərbaycanı nümunə göstərirlər...

17.11.2026 / 17:47
Rusiya Krım körpüsünə hücumdan sonra ballistik raketlərlə Kiyevdə körpüləri vurdu...

17.11.2026 / 17:42
Tural Turan beynəlxalq mükafata layiq görülüb

17.11.2026 / 17:36
Prezident İlham Əliyev Gürcüstanın Baş nazirinin müavinini qəbul etdi - FOTO

17.11.2026 / 17:32
Prezident İlham Əliyev Almaniyanın xarici işlər nazirini qəbul edib - FOTO

17.11.2026 / 17:03
ABŞ-İran savaşının təsirləri Amerika torpaqlarına çatdı...

17.11.2026 / 16:53
Ermənistan Rusiyaya münasibətdə Estoniya təcrübəsini tətbiq ermək eşqinə düşdü...

17.11.2026 / 16:37
Zakir Həsənov Gürcüstan Müdafiə Qüvvələri komandanını qəbul etdi

17.11.2026 / 16:20
Pensiyalara 8,67 milyard manat ayrılacaq – orta aylıq pensiya 639 manata çatacaq...

17.11.2026 / 16:04
Saxta sənədlərlə Azərbaycandan yük çıxarmaq istəyən sürücülər yaxalandı

17.11.2026 / 15:29
“Jalə xanım ikinci oldu, mən 44-cü, heç cür anlaya bilmirəm” – Deputat təəccübləndi...

17.11.2026 / 15:12
Avropa nümayəndələri Ukrayna danışıqlarına rəsmən qatıldı - Rusiya təkzib edir…

17.11.2026 / 14:48
Dünyada süni intellektə qarşı üsyan başlayıb...

17.11.2026 / 14:36
Üç liderin Çin sammiti iflasa uğradı - Ukrayna mövzusu masaya çıxmadı...

17.11.2026 / 14:16
"Dövlət qulluğunda din xadimləri ilə bağlı məhdudiyyətlərə dair məlumatlar manipulyasiya xarakteri daşıyır" - Media və Yayım Şurası

17.11.2026 / 14:05
Avropa əsl simasını göstərir - beş ölkədən insanlar Afrikaya qovulur...

17.11.2026 / 13:52
Səfir: “Bu səfərlər Strateji Tərəfdaşlıq sazişinin tamamlanmasına zəmin yaratdı”

17.11.2026 / 13:50
Dankan Norman: “Böyük Britaniya ilə Azərbaycan arasında təhsil əlaqələri güclüdür və inkişaf etməkdədir”

17.11.2026 / 13:47
Səfir Norman: “Azərbaycan Böyük Britaniya üçün dəyərli müdafiə və təhlükəsizlik tərəfdaşıdır”

17.11.2026 / 13:45
Səfir: “Böyük Britaniya və Azərbaycan arasındakı tərəfdaşlıq hər zamankından daha böyük əhəmiyyət daşıyır”

17.11.2026 / 13:35
Bura "danışmaqxana" deyil! – deputatla spiker arasında GƏRGİNLİK yarandı

17.11.2026 / 13:21
Parlament 2027-cı ilin dövlət büdcəsi layihəsini birinci oxunuşda təsdiqlədi

17.11.2026 / 13:15
Cızma-qara yazıb dərsliklərə salırlar – Komitə sədridən SƏRT İTTİHAM...

17.11.2026 / 13:02
Yol polisləri səhhəti pisləşən əcnəbi sürücünü xilas etdilər... - VİDEO

17.11.2026 / 12:42
Paşinyan Türkiyədən “oğurladığı” bananı cibinə qoyub üç ölkəni gəzdirdi...

17.11.2026 / 12:27
“Ermənistanda seçki prosesləri beynəlxalq qarşıdurma meydanına çevrilib” - Medvedev

17.11.2026 / 12:16
Naxçıvanda deputat qəzaya düşdü - FOTO

17.11.2026 / 12:04
Irandan Azərbaycana 50 kq narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı

17.11.2026 / 11:52
Avropanın Azərbaycan və ABŞ-dan asılılığı artır

17.11.2026 / 11:39
Dankan Norman: ""Birgə Bəyannamə” ölkələrimiz arasında iqtisadi əməkdaşlıqda yeni mərhələnin əsasını qoyur"

17.11.2026 / 11:35
Britaniya şirkəti Naxçıvan şəhəri üçün 20 illik baş plan hazırlayır

17.11.2026 / 11:33
Səfir: Azərbaycan-Böyük Britaniya strateji tərəfdaşlığı iqtisadi artıma və təhlükəsizliyə töhfə verəcək

17.11.2026 / 11:21
Ukrayna Rusiyanın Başqırdıstandakı ən böyük neft-kimya komplekslərindən birini vurdu...

17.11.2026 / 11:05
Dərsliklərdəki məzmun necə yoxlanılır? – Nazirlikdən AÇIQLAMA

17.11.2026 / 10:48
Türkiyədə daha bir müxalif media qurumuna qarşı əməliyyat - həbslər aparıldı, “Sözcü TV”yə qəyyum təyin edildi...

17.11.2026 / 10:37
Akademik Əhliman Əmiraslanovun doğum günüdür

17.11.2026 / 10:24
Gürcüstandan Azərbaycana avtomobil gətirənlərə PİS XƏBƏR – Yeni rüsum tətbiq edildi

17.11.2026 / 10:12
Zakir Həsənov hərbi qulluqçulara ali hərbi rütbələri təqdim edib

17.11.2026 / 10:05
Bakıda qarlı havalara hazırlıqla bağlı müşavirələr keçirildi

17.11.2026 / 09:37
Azərbaycan və Aİ ikitərəfli əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini müzakirə ediblər

17.11.2026 / 09:33
Hikmət Hacıyev Aİ nümayəndələri ilə Azərbaycanla əməkdaşlığı müzakirə edib

17.11.2026 / 09:10
Siqaret bahalaşacaq...

17.11.2026 / 08:49
Mehriban Əliyeva Milli Dirçəliş Günü ilə bağlı paylaşım edib

17.11.2026 / 08:35
Xocavənd, Cəbrayıl və Zəngilana növbəti köç karvanı yola salındı - 83 ailə...

17.11.2026 / 07:02
ABŞ banklarında genişmiqyaslı elektron sistem nasazlığı baş verib - yetkililər kibercinayətkarlığı istisna edir

16.11.2026 / 23:42
Mossadın 2006-cı ildə İstanbulda bir İran generalını qaçıraraq öldürdüyü ortaya çıxdı – ƏMƏLİYYATIN DEATALLARI açıldı...

16.11.2026 / 23:33
Hikmət Hacıyev və Aİ-nin xüsusi nümayəndəsi Azərbaycan-Aİ tərəfdaşlığını müzakirə ediblər

16.11.2026 / 22:47
Leyla Əliyeva Qaraçuxur İdman Zalının açılışında iştirak edib

16.11.2026 / 22:35
Kremldən hakim partiya deputatlarına tapşırıq gəldi - qələbəyə hazırlaşın...

16.11.2026 / 22:20
Trampın kürəkəninin Serbiyadakı biznesi ləğv edildi

16.11.2026 / 22:14
Rusiyanın Gürcüstan və Ukraynaya hücumlarından əvvəlki vəziyyət yaranır - Avropaya yeni müharibə xəbərdarlığı...

16.11.2026 / 22:11
Fatma Betülün ardından İstanbul Fond Birjasının keçmiş rəhbəri də saxlandı

16.11.2026 / 21:58
Trampın oğullarının Qazaxlstanda 1.2 milyard dollarlıq investisiya layihəsi var...

16.11.2026 / 21:50
Ukrayna üzrə növbəti danışıqlar Avropada keçirilə bilər - Aİ ölkələri yeni təkliflər irəli sürdü...

16.11.2026 / 21:32
Polşa Ukrayna danışıqlarında rol aldı - PURL boykotu bitəcək?

16.11.2026 / 21:14
Qaraqoyunlu Cahanşahın ermənilərə simpatiyasının sirləri - Eçmiədzini ermənələrə hədiyyə edənlər...

16.11.2026 / 20:57
İran müharibəsi artıq bitdi...Əsas yekunlar...

16.11.2026 / 20:40
ASB-nin Dublin Zirvəsində Naxçıvanın mühüm bir məsələsi həll edildi...

16.11.2026 / 20:24
Universitet tələbələri ilə görüşən Şərurlu İsfəndiyar hansı qəbahətlərə yol verdi?!...

16.11.2026 / 20:09
Azərbaycanın Strateji tərəfdaşlıq bəyannamələrində tək riskli məqam - analitiklər razılaşmır...

İki ildən çoxdur azad sahibkarlıq yeni Rəqabət Məcəlləsi ilə tənzimlənir...

XƏBƏR ARXİVİ