Azər­bay­ca­nın qə­dim döv­lət­çi­lik ənə­nə­si...

Azər­bay­can döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nin for­ma­laş­ma­sı pro­se­si uzun əsrlər bo­yu da­vam edib. Qə­dim döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­nə ma­lik olan xal­qı­mız dün­ya­nın o xalqla­rın­dan­dır ki, döv­lə­ti, di­li, mə­də­niy­yə­ti olub. O, bu mə­də­niy­yət­lə, döv­lət­çi­lik ənə­nə­si ilə dün­ya­da özü­nə yer tu­tub. Müs­tə­qil döv­lə­tə sa­hib olan Azər­bay­can xal­qı qə­dim döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­miz­lə hə­mi­şə qü­rur du­yur.

Müs­tə­qil Azər­bay­can döv­lə­ti­nin me­ma­rı, xal­qı­mı­zın bö­yük oğ­lu, mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev Azər­bay­ca­nın döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nə ol­duq­ca bö­yük qiy­mət ve­rib: "Müs­tə­qil döv­lə­ti­miz üçün ta­le­yük­lü mə­sə­lə­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si ta­ri­xi­mi­zin bir çox qa­ran­lıq sə­hi­fə­lə­ri­ni aç­maq­la kim­li­yi­mi­zi tam mü­əy­yən et­mə­yi, mil­li kök­lə­ri ilə bağ­lı ye­ni tə­fək­kür­lü gənc nə­sil ye­tiş­di­ril­mə­si­ni zə­ru­ri edir. Ke­çid döv­rü­nün çə­tin­lik­lə­ri­nə, ağır pro­ses­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq, biz öz ta­ri­xi keç­mi­şi­mi­zin çox də­yər­li sə­hi­fə­lə­ri­ni qı­sa bir müd­dət­də aça bil­miş və xal­qa gös­tər­mə­yə na­il ol­mu­şuq. Xal­qı­mı­zın hər bir öv­la­dı öz ta­ri­xi keç­mi­şi­ni, va­ri­si ol­du­ğu mə­də­ni ir­si da­ha də­rin­dən öy­rə­nə­rək bö­yük qü­rur his­si duy­ma­ğa baş­la­yır və söz­süz ki, bu­nun­la fəxr edir".

Hey­dər Əli­ye­vin bu də­yər­li fik­ri xal­qı­mı­zın tə­şək­kül ta­ri­xi­nə, döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­nə əvəz­siz qiy­mət­dir. 

Hey­dər Əli­yev "XX yü­zi­lin so­nun­da öz ta­ri­xi tor­paq­la­rı­nın bir his­sə­sin­də ye­ni­dən müs­tə­qil­li­yə qo­vuş­muş Azər­bay­can xal­qı qə­dim və zən­gin döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nə ma­lik­dir.

Şi­mal­dan Baş Qaf­qaz dağ­la­rı, qərbdən Göy­çə gö­lü höv­zə­si də da­xil ol­maq­la, Ala­göz dağ sil­si­lə­si və Şər­qi Ana­do­lu, şərqdən Xə­zər də­ni­zi, cə­nub­dan isə Sul­ta­niy­yə-Zən­can-Hə­mə­dan hü­dud­la­rı il­də əha­tə olu­nan ta­ri­xi Azər­bay­can tor­paq­la­rı mü­a­sir si­vi­li­za­si­ya­nın in­ki­şa­fı­na baş­la­dı­ğı ən qə­dim mə­də­niy­yət mər­kəz­lə­rin­dən bi­ri­dir. Ha­zır­da Ana­do­lu türklə­rin­dən son­ra dün­ya­nın ikin­ci bö­yük türk xal­qı olan Azər­bay­can xal­qı bu əra­zi­də - ta­ri­xi Azər­bay­can tor­paq­la­rın­da zən­gin və özü­nə­məx­sus bir mə­də­niy­yət, o cüm­lə­dən döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri ya­rat­mış­dır. Biz na­dir ir­sin va­ri­si­yik. Hər bir Azər­bay­can və­tən­da­şı bu ir­sə la­yiq ol­ma­ğa ça­lı­şa­raq bö­yük bir ta­ri­xi keç­mi­şi, zən­gin mə­də­niy­yə­ti, yük­sək mə­nə­viy­ya­tı olan öl­kə­mi­zin həm dü­nə­ni­nə, həm bu gü­nü­nə, həm də gə­lə­cə­yi­nə də­rin bir mə­su­liy­yət his­si ilə ya­naş­ma­lı­dır" - de­yə bil­di­rir­di.

Hey­dər Əli­yev çı­xış­la­rın­dan bi­rin­də qeyd edir­di ki,  xal­qı­mı­zın ulu ba­ba­la­rı­nın ya­şa­dı­ğı ta­ri­xi Azər­bay­can tor­paq­la­rı ən qə­dim si­vi­li­za­si­ya­nın ayaq açıb ye­ri­mə­yə baş­la­dı­ğı Xə­zər-Ara­lıq də­ni­zi-İran kör­fə­zi re­gi­o­nu­na da­xil idi: "Azər­bay­can xal­qı­nın tə­şək­kü­lün­də iş­ti­rak et­miş qə­dim et­nos­lar bu re­gi­on­da ya­ran­mış qə­dim mə­də­ni mü­hi­tin, o cüm­lə­dən Şu­mer-Ba­bil mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­ma­sın­da, həm­çi­nin bü­töv­lük­də Ya­xın və Or­ta Şər­qin hər­bi-si­ya­si hə­ya­tın­da, qə­dim döv­lət­çi­lik ta­ri­xin­də çox mü­hüm rol oy­na­mış­lar. Bu­nu öl­kə­miz­də və xa­ric­də apa­rı­lan el­mi ax­ta­rış­lar, xü­su­sən də ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­lar çox ay­dın sü­but edir. Azər­bay­can əra­zi­si bu di­ya­rın dün­ya­nın ən qə­dim in­san məs­kən­lə­rin­dən bi­ri ol­du­ğu­nu sü­but edən ar­xe­o­lo­ji abi­də­lər­lə son də­rə­cə zən­gin­dir. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Azıx, Tağ­lar, Dam­cı­lı, Daş­sa­lah­lı, Qaz­ma (Nax­çı­van) ma­ğa­ra­la­rın­da, ha­be­lə baş­qa abi­də­lər­də aş­kar olu­nan ar­xe­o­lo­ji ta­pın­tı­lar, o cüm­lə­dən 300-400 min il bun­dan əv­vəl ya­şa­mış Aşöl döv­rü­nə aid qə­dim in­sa­nın - Azıx ada­mı­nın (Azı­xantrop) çə­nə sü­mü­yü Azər­bay­ca­nın ib­ti­dai in­san­la­rın for­ma­laş­dıq­la­rı əra­zi­yə da­xil ol­du­ğu­nu sü­but edir.

Bu na­dir ta­pın­tı­ya gö­rə Azər­bay­can əra­zi­si "Av­ro­pa­nın ən qə­dim sa­kin­lə­ri" xə­ri­tə­si­nə da­xil edil­miş­dir.

Azər­bay­can in­sa­nın, bə­şə­riy­yə­tin be­şi­yi olan na­dir öl­kə­lər­dən bi­ri­dir. Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, bu­ra­da hə­yat çox er­kən ya­ra­nıb və Azıx ma­ğa­ra­sın­da ta­pıl­mış azı­xantrop Azər­bay­ca­nın ən qə­dim ib­ti­dai in­san məs­kən­lə­rin­dən bi­ri ol­ma­sı­nı sü­but edir. Qo­bus­tan­da­kı və Gə­mi­qa­ya­da­kı qa­ya­üs­tü təs­vir­lər və pet­roq­lif­lər, Kür-Araz və Xo­ca­lı mə­də­niy­yət­lə­ri­nə aid mad­di mə­də­niy­yət nü­mu­nə­lə­ri, Kur­qan ta­pın­tı­la­rı sü­but edir ki, hət­ta mi­lad­dan əv­vəl­ki mi­nil­lik­lər­də də Azər­bay­can­da in­ki­şaf et­miş mə­də­niy­yət möv­cud ol­muş­dur".

Alim­lər bil­di­rir ki, dün­ya­nın ən qə­dim in­san məs­kən­lə­rin­dən bi­ri olan Azər­bay­ca­nın əha­li­si hə­lə qə­dim daş döv­rün­dən (pa­le­o­lit) baş­la­ya­raq yük­sək mə­də­niy­yət ya­ra­dıb. Or­ta daş döv­rü (me­zo­lit) və ye­ni daş dövrlə­rin­də (ne­o­lit) Azər­bay­can əha­li­si otu­raq hə­ya­ta keç­miş, əkin­çi­lik, mal­dar­lıq, müx­tə­lif sə­nət sa­hə­lə­ri ilə məş­ğul ol­ma­ğa baş­la­yıb. Azər­bay­can əra­zi­sin­də­ki mə­də­ni-iq­ti­sa­di tə­rəq­qi­nin tə­sir da­i­rə­si get­dik­cə ge­niş­lən­mək­də idi. E.ə. IV mi­nil­li­yin so­nu - III mi­nil­lik­də tə­şək­kül et­miş Kür-Araz mə­də­niy­yə­ti Cə­nu­bi Qaf­qa­zın di­gər re­gi­on­la­rı­na, Şər­qi Ana­do­lu­ya və Şi­ma­li Qaf­qa­za da ya­yıl­mış­dı.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­lar za­ma­nı ta­pıl­mış zən­gin mad­di mə­də­niy­yət nü­mu­nə­lə­ri, xü­su­si­lə ta­xıl qa­lıq­la­rı, əkin­çi­lik­lə bağ­lı əmək alət­lə­ri və mə­i­şət ava­dan­lı­ğı, müx­tə­lif növ sə­nət­kar­lıq məh­sul­la­rı Azər­bay­can xal­qı­nın dün­ya­nın ən qə­dim otu­raq mə­də­niy­yət ya­rat­mış xalqla­rın­dan bi­ri ol­du­ğu­nu gös­tə­rir.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Azər­bay­can xal­qı, ey­ni za­man­da, dün­ya­nın ən qə­dim döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­nə ma­lik olan xalqla­rın­dan­dır. Azər­bay­can xal­qı təq­ri­bən 5 min il­lik döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nə ma­lik­dir. Azər­bay­can əra­zi­sin­də ilk döv­lət qu­rum­la­rı və ya et­nik-si­ya­si bir­lik­lər hə­lə era­mız­dan əv­vəl IV mi­nil­li­yin so­nu - III mi­nil­li­yin əv­vəl­lə­rin­dən baş­la­ya­raq Ur­mi­ya höv­zə­sin­də ya­ran­mış­dı. Bu­ra­da mey­da­na gəl­miş ən qə­dim Azər­bay­can döv­lət­lə­ri bü­tün re­gi­o­nun hər­bi-si­ya­si ta­ri­xin­də mü­hüm rol oy­na­yır­dı­lar. Hə­min dövrdə Azər­bay­can­da Dəc­lə və Fə­rat va­di­lə­rin­də yer­lə­şən və dün­ya ta­ri­xin­də də­rin iz qoy­muş qə­dim Şu­mer, Ak­kard və Aş­şur (As­su­ri­ya) döv­lət­lə­ri, ha­be­lə Ki­çik Asi­ya­da­kı Het döv­lə­ti ara­sın­da sıx qar­şı­lıq­lı əla­qə­lər var­dı.

Təd­qi­qat­çı­la­rın yaz­dı­ğı­na gö­rə, fə­al xa­ri­ci si­ya­sət ye­ri­dən ən qə­dim Azər­bay­can döv­lət­lə­ri öz tor­paq­la­rı­nı xa­ri­ci tə­ca­vüz­lər­dən uğur­la qo­ru­yur­du. Qə­dim Azər­bay­can tay­fa bir­li­yi olan Qu­ti­lər hət­ta öz­lə­ri­nin qüd­rət­li qon­şu­la­rı olan Ak­kard döv­lə­ti­ni məğ­lub et­miş, öz döv­lət­lə­ri­nin sər­həd­lə­ri­ni İran kör­fə­zi­nə qə­dər ge­niş­lən­dir­miş, bu əra­zi­də yüz ilə qə­dər bir müd­dət ər­zin­də hökmran­lıq et­miş­lər. On­lar öz­lə­rin­dən ası­lı ha­la sal­dıq­la­rı Ak­kard və Şu­me­rin döv­lət ida­rə­çi­li­yi qay­da­la­rın­dan fay­da­lan­dıq­la­rı ki­mi, qə­dim Azər­bay­ca­nın mü­tə­rəq­qi ida­rə­çi­lik mə­də­niy­yə­ti­ni də hə­min öl­kə­lə­rə yay­mış­lar.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Ur­mi­ya ət­ra­fın­dan baş­la­ya­raq, za­man-za­man Dəc­lə və Fə­rat va­di­lə­ri də da­xil ol­maq­la, İran kör­fə­zi­nə qə­dər­ki əra­zi­lər­də ağa­lıq edən qə­dim Azər­bay­can döv­lət qu­rum­la­rı - Lul­lu­bi və Qu­ti­lər tək­cə Azər­bay­ca­nın de­yil, ümu­miy­yət­lə, qə­dim Şərq döv­lət­çi­li­yi­nin ta­ri­xin­də də də­rin iz qoy­muş­lar.

Alim­lər ya­zır ki, qon­şu­luq­da­kı di­gər qə­dim Şərq döv­lət­lə­rin­dən fərqli ola­raq, qu­ti­lər­də hökmdar­la­rın se­çil­mə­si qay­da­sı var­dı. Ha­ki­miy­yət ir­si keç­mir­di. Qu­ti hökmdar­la­rı məm­lə­kə­ti öz ca­ni­şin­lə­ri va­si­tə­si­lə ida­rə edir­di. Ca­ni­şin­lər ida­rə­çi­lik sa­hə­sin­də ge­niş müs­tə­qil­li­yə ma­lik idi. Bü­tün bun­lar qə­dim Azər­bay­can döv­lət­lə­ri­nin, Dəc­lə və Fə­rat va­di­lə­ri də da­xil ol­maq­la, İran kör­fə­zi­nə qə­dər­ki ge­niş əra­zi­lər­də uzun müd­dət hökmran­lıq et­mə­sin­də az rol oy­na­ma­yıb.

Azər­bay­can ta­ri­xi­ni təd­qi­qat edən alim­lər vur­ğu­la­yır ki, za­man keç­dik­cə, Azər­bay­ca­nın döv­lət­çi­lik mə­də­niy­yə­ti da­ha da yük­sə­lib, da­ha tək­mil və da­ha ge­niş əra­zi­lə­ri əha­tə edən ye­ni döv­lət­lər ya­ra­nıb.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, era­mız­dan əv­vəl, I mi­nil­lik­də - bi­zim era­nın I mi­nil­li­yi­nin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can tor­paq­la­rın­da Man­na, İs­kit (Skit, Skif) şah­lı­ğı, At­ro­pa­te­na və Al­ba­ni­ya ki­mi qüv­vət­li döv­lət­lər möv­cud olub. Bu döv­lət­lər Azər­bay­can­da döv­lət ida­rə­çi­li­yi mə­də­niy­yə­ti­nin da­ha da yük­səl­dil­mə­sin­də, öl­kə­nin iq­ti­sa­di-mə­də­ni ta­ri­xin­də, elə­cə də va­hid xal­qın tə­şək­kü­lü pro­se­sin­də mü­hüm rol oy­na­mış­lar.

Təd­qi­qat­çı­la­rın yaz­dı­ğı­na gö­rə, ənə­nə­vi Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin da­va­mı olan və era­mız­dan əv­vəl I mi­nil­li­yin əv­vəl­lə­rin­də mey­da­na gə­lən Man­na döv­lə­ti Azər­bay­ca­nın döv­lət­çi­lik ta­ri­xin­də mü­hüm mər­hə­lə ol­du. Azər­bay­ca­nın ən qə­dim döv­lət­çi­lik mə­ka­nı olan Ur­mi­ya höv­zə­sin­də ya­ran­mış bu döv­lət tək­cə qə­dim­li­yi­nə gö­rə de­yil, tə­ka­mül də­rə­cə­si­nə gö­rə də dün­ya­nın döv­lət­çi­lik mə­də­niy­yə­ti ta­ri­xin­də mü­hüm yer tu­tur.

Təd­qi­qat­çı­lar bil­di­rir ki, Ur­mi­ya höv­zə­sin­də­ki bü­tün di­gər xır­da yer­li döv­lət­lə­ri də öz ha­ki­miy­yə­ti al­tın­da bir­ləş­di­rən Man­na şi­mal­da Araz ça­yı­na (bə­zən də on­dan şi­ma­la doğ­ru) və şi­mal-şərqdə Xə­zər də­ni­zi­nə qə­dər olan Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nı əha­tə edir­di.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Man­na bü­tün re­gi­on­da baş ve­rən hər­bi-si­ya­si ha­di­sə­lər­də ya­xın­dan iş­ti­rak edir, Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nı ələ ke­çir­mə­yə ça­lı­şan qüv­vət­li qon­şu­la­rı­na - Aş­şur və Urar­tu döv­lət­lə­ri­nə qar­şı uğur­la mü­ba­ri­zə apa­rır­dı. Aş­şur və Urar­tu tə­ca­vü­zü­nə qar­şı mü­ba­ri­zə­də o za­man Azər­bay­can­da məs­kun­laş­mış is­kit­lər (skif­lər) və kim­mer­lər də fə­al iş­ti­rak edir­di.

Təd­qi­qat­çı­la­rın yaz­dı­ğı­na gö­rə, Man­na hökmdar­la­rı ir­si və qey­ri-məh­dud ha­ki­miy­yə­tə ma­lik idi. La­kin bu­na bax­ma­ya­raq, on­lar öl­kə­ni ağ­saq­qal­lar şu­ra­sı­nın kö­mə­yi ilə ida­rə edir­di­lər ki, bu da Azər­bay­ca­nın döv­lət ida­rə­çi­li­yi sa­hə­sin­də qə­dim məş­və­rət mə­də­niy­yə­ti­nə ma­lik ol­du­ğu­nu sü­but edir.

Ta­ri­xi mən­bə­lər­də qeyd edil­di­yi ki­mi, yur­du­mu­zun cə­nub böl­gə­lə­rin­də üç yüz ilə ya­xın bir müd­dət ər­zin­də da­vam et­miş və qüd­rət­li qon­şu­la­rın aram­sız hü­cum­la­rı­na du­ruş gə­tir­miş Man­na Azər­bay­can­da ən qə­dim za­man­lar­dan baş­la­ya­raq güc­lü döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­nin möv­cud ol­du­ğu­nu sü­but edən çox qiy­mət­li ta­ri­xi faktdır.

Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, era­mız­dan əv­vəl, VIII əs­rin so­nu - VII əs­rin əv­vəl­lə­rin­dən baş­la­ya­raq Azər­bay­ca­nın hər­bi-si­ya­si ta­ri­xin­də kim­mer­lər və is­kit­lər, həm­çi­nin is­kit­lər­lə ey­ni top­lum­dan olan sak­lar və mas­sa­get­lər mü­hüm rol oy­na­ma­ğa baş­la­dı­lar. Av­ra­si­ya­nın qə­dim sa­kin­lə­ri olan və müx­tə­lif ta­ri­xi dövrlər­də Baş Qaf­qa­zın cə­nub aşı­rım­la­rın­dan və Dər­bənd ke­çi­din­dən cə­nu­ba axın edən bu tay­fa­lar Bö­yük Qaf­qa­zın cə­nub ətək­lə­rin­də - Şi­ma­li Azər­bay­can tor­paq­la­rın­da möh­kəm­lən­dik­dən son­ra bu­ra­dan cə­nu­ba doğ­ru - Man­na əra­zi­si­nə və Ana­do­lu­nun şər­qi­nə də ya­yıl­mış­lar.

Təd­qi­qat­çı­lar qeyd edir ki, Kim­mer-İs­kit-Sak top­lu­mu­nun tər­ki­bin­də di­gər kök­lər­dən olan tay­fa­lar­la ya­na­şı, güc­lü türk top­lum­la­rı da var­dı. "Ta­ri­xin ata­sı" He­ro­do­tun (e.ə.V əsr) öz şəx­si mü­şa­hi­də­lə­ri­nə əsas­la­nan mə­lu­mat­la­rı da bu­nu sü­but edir. He­ro­do­tun yaz­dı­ğı­na gö­rə, is­kit­lər at sü­dü ilə qi­da­la­nır­dı; is­kit­lər­lə qo­hum olan mas­sa­get­lər də on­lar ki­mi ge­yi­nir və on­la­rın­kı­na bən­zər hə­yat sü­rür­dü. On­lar ye­ga­nə bir al­la­ha - Gü­nəş al­la­hı­na si­ta­yiş edir, göy­də sü­rət­lə hə­rə­kət edən Gü­nəş al­la­hı­na Yer­də ən sü­rət­li can­lı­dan - at­dan qur­ban ve­rir­di­lər.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, İs­kit­lər Man­na­dan şi­mal­da­kı Azər­bay­can tor­paq­la­rın­da qüd­rət­li İs­kit şah­lı­ğı ya­rat­mış, öl­kə əra­zi­sin­də va­hid xal­qın tə­şək­kül pro­se­sin­də iş­ti­rak et­miş­lər. İs­kit-Mas­sa­get hökmdar­la­rı da Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nı ya­del­li tə­ca­vüz­lə­rin­də uğur­la mü­da­fiə et­miş­lər.

Təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, Mas­sa­get şah­lı­ğı o döv­rün ən qüd­rət­li im­pe­ri­ya­la­rın­dan bi­ri olan İran - Əhə­mə­ni im­pe­ri­ya­sı­nı ağır məğ­lu­biy­yə­tə uğ­rat­mış­dı. Ya­xın və Or­ta Şərqdə ge­niş iş­ğal­lar hə­ya­ta ke­çir­miş Əhə­mə­ni hökmda­rı II Kir Azər­bay­ca­nın cə­nub tor­paq­la­rı­nı zəbt et­dik­dən son­ra öl­kə­mi­zin şi­ma­lı­nı da ələ ke­çir­mə­yə cəhd gös­tər­miş və bu məq­səd­lə Mas­sa­get hökmda­rı­nın dul qa­dı­nı Tom­ri­sə iz­di­vac tək­lif et­miş­di. La­kin II Ki­rin hiy­lə­si­ni ba­şa dü­şən, və­tən tor­pa­ğı­nın şə­rə­fi­ni və öl­kə­nin müs­tə­qil­li­yi­ni uca tu­tan Tom­ris İran hökmda­rı­nın tək­li­fi­ni rədd et­miş, Gü­nəş al­la­hı­na and içə­rək dö­yü­şə atıl­mış, özün­dən qat-qat güc­lü olan ya­del­li qo­şun­la­rı­nı e.ə. 530-cu il­də dar­ma­da­ğın et­miş­di. "Məğ­lu­be­dil­məz" Ki­rin özü də bu dö­yüş­də öl­dü­rül­müş­dü. Mi­di­ya im­pe­ri­ya­sı, Li­di­ya, Ba­bi­lis­tan ki­mi qüd­rət­li döv­lət­lə­ri ara­dan qal­dı­ra­raq, Par­fi­ya tor­paq­la­rı da da­xil ol­maq­la, Mər­kə­zi Asi­ya­dan Mi­sir hü­dud­la­rı­na qə­dər çox ge­niş əra­zi­lə­ri ələ ke­çir­miş və bü­tün bu iş­ğal­la­ra gö­rə "Bö­yük Kir" lə­qə­bi qa­zan­mış II Kir üzə­rin­də bu qə­lə­bə Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi ta­ri­xi­nin ən şan­lı sə­hi­fə­lə­rin­dən bi­ri­dir.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, İs­kit şah­lı­ğı döv­rün­də Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti ilə Av­ra­si­ya­nın çox ge­niş əra­zi­lə­rin­də ya­yıl­mış is­kit mə­də­niy­yə­ti ara­sın­da qar­şı­lıq­lı əla­qə üçün də əl­ve­riş­li şə­ra­it ya­ran­dı. Qə­dim Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti da­ha da in­ki­şaf et­di və zən­gin­ləş­di. Ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­lar za­ma­nı aş­kar olun­muş mad­di mə­də­niy­yət nü­mu­nə­lə­ri, ha­be­lə Azər­bay­can əra­zi­sin­də İs­kit-Sak-Mas­sa­get döv­rün­dən qal­mış çox­lu yer ad­la­rı bu­na par­laq sü­but­dur.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Ya­xın və Or­ta Şərqdə çox mü­rək­kəb hər­bi-si­ya­si ha­di­sə­lə­rin cə­rə­yan et­mə­si­nə, qon­şu döv­lət­lə­rin tə­bii sər­vət­lər­lə çox zən­gin olan və hər­bi-stra­te­ji ba­xım­dan ol­duq­ca bö­yük əhə­miy­yət kəsb edən Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nı ələ ke­çir­mək si­ya­sə­ti­nə bax­ma­ya­raq, döv­lət­çi­lik ənə­nə­lə­ri­miz da­vam et­mək­də və zən­gin­ləş­mək­də idi. Odur ki, nə Əhə­mə­ni-İran im­pe­ri­ya­sı­nın uzun­sü­rən iş­ğal re­ji­mi, nə də Ma­ke­do­ni­ya­lı İs­gən­də­rin yü­rüş­lə­ri Azər­bay­ca­nın qə­dim döv­lət ida­rə­çi­li­yi mə­də­niy­yə­ti­ni məhv edə bil­mə­di.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Ma­ke­do­ni­ya­lı İs­gən­də­rin ölü­mün­dən dər­hal son­ra Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi ye­ni­dən dir­çəl­di. Öl­kə­mi­zin cə­nub tor­paq­la­rın­da At­ro­pa­te­na, şi­ma­lın­da isə Al­ba­ni­ya döv­lət­lə­ri mey­da­na gəl­di. Azər­bay­ca­nın bü­tün ta­ri­xi tor­paq­la­rı bu iki yer­li döv­lə­tin tər­ki­bin­də cəm­ləş­di.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, At­ro­pa­te­na döv­lə­ti öl­kə­nin cə­nub vi­la­yə­ti­ni əha­tə edir­di. Bu­ra­da müs­tə­qil Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin dir­çə­li­şi əs­lin­də hə­lə İs­gən­də­rin yü­rü­şün­dən xey­li əv­vəl baş ver­miş­di. Sü­qu­ta uğ­ra­mış keç­miş Mi­di­ya im­pe­ri­ya­sı­nın di­gər əra­zi­lə­ri ilə bir­lik­də ay­rı­ca sat­rap­lı­ğa çev­ril­miş Azər­bay­ca­nın cə­nub tor­paq­la­rı­nı Əhə­mə­ni sat­ra­pı At­ro­pat hə­lə Əhə­mə­ni­lə­rin ha­ki­miy­yə­ti döv­rün­də müs­tə­qil su­rət­də ida­rə edir­di. Azər­bay­ca­nın bu his­sə­si o za­man Mi­di­ya-At­ro­pa­te­na, Ki­çik Mi­di­ya və At­ro­pa­tın adı ilə At­ro­pat Mi­di­ya­sı, bə­zən də At­ro­pa­ti­ya və ya At­ro­pa­te­na ad­la­nır­dı...

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.