Kərkinin ağrılı tarixi, kərkililərin acı taleyi...
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonunun bu qədim yaşayış məskəni də Ermənistan tərəfindən 1990-cı il yanvarın 15-də işğal edilib
I yazı
Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kərki kəndinin ermənilər tərəfindən işğal olunmasından illər ötsə də, hər qarışında qədim tariximizi yaşadan bu torpağın taleyi və işğal səbəbləri, nədənsə, kifayət qədər işıqlandırılmayıb, bir çox hallarda isə mətbuatda bu barədə yanlış məlumatlar da yer alıb.
Naxçıvanın şimal-qərbində, Sədərəyin 8-10 kilometrliyində yerləşən, 960 hektara yaxın ərazini əhatə edən bu qədim yaşayış məskənində vaxtilə aşkar olunmuş nekropol, müdafiə istehkamları, daş qutu qəbirlər və s. maddi mədəniyyət nümunələri, arxeoloqların fikrincə, eramızdan əvvəl III minilliyin sonu və II minilliyə aid edilir.
Kəndin ərazisindəki "O tay", "Sulu zağa", "Bəzirxana", "Köhnə Kərki", "Dəlik daş", "Sənəm zağası", "Gavurqala", "Cəhənnəm dərə", "Şırran", "Qızıl daş", "Qurdbaba", "Alma yokkuşu", "Qırmızı güney", "Şurut bulağı" və s. toponimlər də bu torpağın qədim tarixindən xəbər verir. Əlbəttə, "kərki" toponimi ilə "kərkük" sözü arasında da bir oxşarlıq, uyğunluq vardır.
Mahmud Kaşğarinin "Divani-lüğətit-türk" kitabında "kərkük" sözü "çökəklik", "dərə", "vadi" mənasında işlənib. Maraqlıdır ki, Kərki kəndinin 4-5 km şimal-şərqində Arazdəyən-Cermuk yolunun yaxınlığında xarabalıqları qalan Köhnə Kərki 50-60 metrlik dərənin dibində, çökəklikdə yerləşirdi. Müasir İraqdakı Kərkük mahalı əhalisinin nə vaxtsa Azərbaycandan köçüb getdiyini bilirik. Ona görə belə qənaətə gəlmək olar ki, bəlkə də həmin tayfalardan biri nə vaxtsa buralardan köçüb gedib və "Kərkük" sözü "kərkiliyik"-"kərkiyik"-"kərkik"-"kərkük" şəklində yaranıb.
İngilis tarixçisi Stefan Lonriq isə "Müasir İraqın dörd əsri" kitabında yazır: "Şah İsmayıl Şirvanı tutduqdan sonra türkmənləri birdəfəlik Naxçıvan yaxınlığındakı vuruşda darmadağın etdi"...
Kim bilir, bəlkə də yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Naxçıvanın 80-90 km-də yerləşən, dağların üzük qaşı kimi dövrəyə aldığı dərə-təpəli, dağlı Köhnə Kərkinin də qədim əhalisi sinəsinə dağ çəkilib İraqa qaçan tayfalardan olub.
Kərkük türkmənlərindən olan İraqın böyük şairi, Azərbaycan xalqının yaxın dostu Əbdüllətif Bəndəroğlunun fikri də deyilənlər barədə düşünməyə əsas verir: "Tarixə baxmış olarsaq, faktlar göstərir ki, biz məhz Azərbaycan və Orta Asiyadan gəlib İraqda yerləşən oğuzlardanıq. Kökümüz-soyumuz birdir. Taleyin gərdişi elə gətirib ki, bir hissəmiz türk, bir hissəmiz azərbaycanlı, digər hissəmiz isə türkman adlanır. Əslində, hamımız eyni bir ananın övladıyıq. Bəlkə buna görə də İraq türkmənləri Azərbaycanı özlərinə vətən sayır, azərbaycanlıları da qan qohumları, bacı-qardaşları hesab edirlər".
Azərbaycan xəritəsində, çox qəribə olsa da, Naxçıvan Muxtar Respublikasından kənarda, Ermənistan ərazisində kiçik və qərib ada kimi göstərilən bu kənd çox kiçik bir xətlə Sədərək ərazisinə birləşdirilib. Tarixin sərt və haqsız sınaqları ilə zaman-zaman üz-üzə qalan bu kənd beş addımlığındakı Azərbaycan ərazisinə söykənmək əvəzinə, xəritələrdə tənha ada kimi Ermənistan tərəfdə qalıb. Təəssüf ki, bunun çox acınacaqlı bəhanələri var. Hələ Azərbaycan Demokratik Respublikasının yarandığı ilk dövrlərdən etibarən bir sıra iri imperialist dövlətlərinin Naxçıvan ərazisinə diş qıcayıb bu torpaqları ələ keçirməyə, burada öz hakimiyyətlərini qurmağa səy etdikləri bir vaxtda xəyanətkar qonşumuz olan ermənilər də bu göydəndüşmə fürsəti əldən verməyib, ərazilərini Naxçıvan torpaqları hesabına genişləndirmək iddiasında olublar. Hətta 1919-cu ilin mart ayında işğalçılıq məqsədilə Naxçıvana gələn ingilislər də Şərur-Dərələyəz mahallarının və Naxçıvanın ermənilərə verilməsini tələb ediblər. Lakin həmin vaxt Naxçıvan, Nehrəm, Şərur və Sədərək əhalisi layiqincə öz sözünü deyib.
Arxasında ingilis generalları dayanan erməni daşnakları isə Naxçıvan əhalisinin və əsas qərərgahı Sədərəkdə yerləşən, Abbasqulubəy Şadlinskinin başçılıq etdiyi "Qırmızı Tabor"un cəsur döyüşçülərinin öz doğma torpağına, doğma Azərbaycana bağlılığını gördükdən sonra Naxçıvanın Ermənistana qatılması iddiasından əl çəkməyə məcbur olublar. Məhz belə bir vaxtda Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması yeni hökumətin bir sıra qonşu dövlətlərlə dostluq əlaqələri və digər diplomatik əlaqələr yaratması zərurətini doğurdu. Bu şəraitdə 1921-ci il martın 16-da Moskvada Türkiyə ilə RSFSR arasında dostluq və qardaşlıq haqqında müqavilə imzalanıb. Həmin müqavilənin 16-cı maddəsindən sonra başlanan 1-ci əlavənin "s" bəndində Naxçıvanın ərazisi aşağıdakı kimi göstərilib: "Ararat stansiyası - Saraybulaq dağı-Kömürlü dağ-Səyyaddağ-Qurtqulaq kəndi-Kəmsur dağ-Küküdağ və Şərqdən Naxçıvan qəzasının inzibati sərhədi".
Deməli, Moskva müqaviləsinə əsasən, Ermənistan tərəfdən Naxçıvanın sərhədi heç də Arazdəyəndən yox, Sədərəkdən 25-30 km Ermənistana tərəf olan Ararat (Dəvəli) stansiyasından təsdiq olunub. 1921-ci il oktyabr ayının 13-də Türkiyə, Rusiya, Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan arasında imzalanmış Qars müqaviləsində də Azərbaycanın protektoratı altında vilayətin muxtar ərazi olmasına razılıq verilməklə, Sədərək tərəfdən başlanan Naxçıvan sərhədinin Urmiyə kəndi-Arazdəyən stansiyası-Daşburun dağı-Cəhənnəmdərə-Bağırsaq dağı istiqamətindən keçməsi ilə qeyd edilir. Bu da haqqında bəhs etdiyimiz Kərki kəndi ərazisinin ada şəklində Ermənistan içərisində yox, Azərbaycan torpaqları daxilində mövcudluğunun sübutudur.
Moskva və Qars müqavilələrində adı çəkilən, eyni zamanda Sədərəklə Kərki arasındakı ərazidə yerləşən Bağırsaq dərəsi, Cəhənnəm dərə, Qaraağac, Qurdbaba, həmçinin onlara yaxın olan Kərkinin düzü, Həsənqulu bağı, Kaha, Bəzirxana, Qızıldaş, Köhnə Kərki kimi yerlər də daim Azərbaycan ərazisi olub.
Ermənilərin uzun illər boyu Moskva, İrəvan və Tiflisdə apardığı xəyanətkar siyasətin nəticəsi
Moskva və Qars müqavilələrinin iştirakçısı olan həmin dövlətlərlə razılaşdırılmadan hər iki müqavilənin şərtləri kobud şəkildə pozulub. Həmin müqavilələri bağlayan dövlətlərin iradəsinin ziddinə və qanunsuz olaraq Zaqafqaziya SFSR MİK Rəyasət Heyətinin 18 fevral 1929-cu il tarixli qərarı ilə Azərbaycanın Naxçıvan MSSR ərazisindən 657 kvadrat kilometr və ya 65 min 700 hektar torpaq sahəsi Ermənistana verilib. Heç bir səbəb göstərilmədən, əsassız şəkildə yuxarıdakı qərarla Ermənistana verilən 9 kəndin (Kərçivan, Qurdqulaq, Goradiz, Ağbin, Ağxəc, Almalı, Sultanbəy, İtqıran və Kilit kəndinin bir hissəsi) səbəbsiz Ermənistana verilməsi əvvəllər bir qədər gizli saxlanıb. Sonralar yerli əhali tərəfindən müəyyən etirazlar olsa da, rəsmi orqanlarda, dövlət səviyyəsində bu barədə heç bir təşəbbüs göstərilməyib, nəticədə azərbaycanlı əhali zaman-zaman həmin əraziləri tərk edib və həmin torpaqlar saxta yolla Ermənistan ərazisinə çevrilib.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, uşaqlığını illərdir erməni əsarətində qalan ulu və müqəddəs Tejqar dağında, Sulu zağada... itirən, yurdsuzluğa dözməyib dünyasını qəfil dəyişən mərhum Vaqif Məmmədovun "Kərkinin taleyi" kitabında dil açan faktlar düşmənin necə məkrli və zülmkar, xalqımızın isə ürəyiaçıq, sadəlövh olduğu bir daha göz önünə gəlir: "...Zaman keçdikcə bu tarixi səhvin (əslində, qonşu xəyanətinin) acı nəticələri tam aydınlığı ilə özünü göstərdiyindən, saxta qərarın qəbul edildiyi vaxtdan ilk rəsmi etiraz 61 il sonra, 1990-cı ilin may ayında keçirilən 11-ci çağırış Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin on birinci sessiyasında göstərilib. Həmin sessiyanın materiallarında deyilirdi: "Naxçıvan ərazisinin müəyyən hissəsinin Ermənistan SSR-ə verilməsi barədə Zaqfederasiya MİK Rəyasət Heyətinin 18 fevral 1929-cu il tarixli qərarı qanunauyğun olmadığına görə Naxçıvan MSSR-in haqqı vardır ki, Qars müqaviləsini rəhbər tutaraq Muxtar Respublikadan qeyri-qanuni alınmış 657 kvadrat kilometr sahənin geri qaytarılmasını tələb etsin və onun suverenliyi və ərazi bütövlüyü sahəsində yol verilmiş ədalətsizliyi bərpa etsin".
Tarixi səhvin düzəldilməsi üçün 61 ildən sonra irəli sürülən təşəbbüs elə bir vaxta düşmüşdü ki, yenə Naxçıvanın başı üstünü qara bir qüvvə kimi erməni təhlükəsi almışdı: 3-4 ay əvvəl Bakıda Qanlı Yanvar hadisəsi baş vermişdi, Sədərəyə və Naxçıvanın digər sərhəd bölgələrinə ermənilərin ilk hücumları olmuşdu. Qarabağ faciəsinin miqyası günü-gündən genişlənirdi. Elə buna görə də irəli sürülən həmin təşəbbüs həyata keçirilmədi...
Məhəmməd NƏRİMANOĞLU Mətanət DUYĞULU