Ermənistan iqtidarının bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzadılması artıq İrəvan üçün qeyri-mümkün hala gəlməkdədir. Bunun əsas səbəbi Azərbaycanın artıq danışıqlar prosesində qəti mövqe ortaya qoyulmasını tələb etməsi, əks halda güc yolu ilə ərazilərini işğaldan azad edəcəyini ən yüksək səviyyədə bildirməsidir.
Ermənistan isə hələ aprel döyüşlərindən sonra daha yaxşı bilir ki, Azərbaycana güc müstəvisində müqavimət göstərmək iqtidarında deyil. İkinci bir tərəfdən, beynəlxalq vasitəçilər, o cümlədən Rusiyanın da Ermənistana Qarabağ təzyiqləri getdikcə artır. Erməni politoloq İqor Muradyan vurğulayır ki, bütün bunlara Serj Sarkisyanın müqavimət göstərməsi sadəcə mümkün deyil: "Hazırda Ermənistanda siyasi dairələrdən tutmuş, ictimai məkanlara qədər hər yerdə ərazilərin Azərbaycana qaytarılacağı haqqında danışırlar. Hələlik konkret heç nə yoxdur. Lakin görünən odur ki, ərazilərin qaytarılması tezliklə baş verəcək". Ermənistanın birinci prezidenti, Erməni Milli Konqresinin lideri Levon Ter-Petrosyanın rayonların qaytarılmasının vacibliyi haqqında fikirlərini şərh edən Muradyan qeyd edib ki, Serj Sarkisyan da sələfi kimi düşünür: "Lakin o, bu haqda bağlı qapılar arxasında danışır. Petrosyanla Sarkisyanın Qarabağ məsələsində fikirləri üst-üstə düşür.
Sual yaranır ki, birinci prezident niyə ərazilərin qaytarılmasının tərəfdarıdır və bu fikir ondan sonrakı prezidentlərin fikirlərində niyə əks olunur? Erməni cəmiyyəti öz mövcudluğunu və böyük dövlətlərin maraqlarını dərk etməyi bacarmır, ondan nə tələb olunduğunu anlamağa çalışmır. Ermənistan yazıq mövcudluğunu sürdürməyə davam edir və artıq müstəqilliyini itirməsi ilə barışıb. Çətin ki, bundan sonra qaytara bilər. Ermənistan rusların vassalı oldu və bunu açıq şəkildə hiss edir. Serj Sarkisyan və Ter-Petrosyan da eyni əhval-ruhiyyəni hiss edir. Onlar çıxış yolunu axtarmağa ehtiyac görmürlər. Çünki hər ikisi cəmiyyətin düşündüyünü düşünür. İndi ərazilərin qaytarılması haqqında müzakirələr gedir və tezliklə bu baş tutacaq". İ.Muradyan ərazilərin qaytarılmasına heç kimin etiraz etməyəcəyini deyir: "Kim etiraz edəcək? Bəzi ermənilər etiraz edə bilərlər, lakin rusların müstəmləkəçiliyinə qarşı çıxa bilməyəcəklər".
Xatırladaq ki, Ermənistanın eks-prezidenti Levon Ter-Petrosyan bu günlərdə rəhbəri olduğu partiyanın qurultayında Qarabağa dair sülh çağırışlarının yer aldığı çıxışına reaksiyalarla bağlı yeni məqalə ilə çıxış edib və burada yenə maraqlı fikirlər səsləndirib. Onun sözlərinə görə, qurultayda heç də Qarabağa dair öz mövqeyini və ya partiyasının proqramını təqdim etməyib. Hazırda danışıqlar masası üzərində olan və prinsipcə Ermənistan hakimiyyəti tərəfindən qəbul edilən konkret nizamlama proqramı barədə danışıb: "Bu nizamlama proqramının şəxsən mənə və başçılıq etdiyim partiyaya heç bir dəxli yoxdur". Xatırladaq ki, Ter-Petrosyan Qarabağ münaqişəsinin mərhələli həlldən başqa həll yolunun olmadığını, münaqişə həll olunmadan Ermənistanın və Dağlıq Qarabağın məhv olacağını bildirib. Keçmiş prezidentin çıxışına hakimiyyət dairələri və hakimiyyətə yaxın siyasətçilər, ekspertlər, habelə digər siyasi dairələr tənqidi reaksiya verib.
İndi Ter-Petrosyan bildirir ki, onun çıxışını "təslimçilik" hesab edənlər öz-özlərini ifşa etmiş olurlar. Çünki barəsində söhbət gedən nizamlama variantını Ermənistan hakimiyyəti 2007-ci ildən danışıqlar üçün əsas kimi qəbul edib. Keçmiş prezident bildirir ki, söhbət "Madrid-Kazan-Lavrov planı" kimi tanınan nizamlama variantından gedir. Bu plan 1997-ci ildə onun razılıq verdiyi mərhələli həlldən heç nə ilə fərqlənmir.
Ter-Petrosyan qeyd edir ki, plana əsasən, erməni tərəfi birinci mərhələdə Azərbaycana yeddi rayondan beşini qaytarmalıdır. Sonra Qarabağa sülhməramlı qüvvələr yerləşdirilir. Üçüncü mərhələdə Dağlıq Qarabağ üçün beynəlxalq səviyyədə tanınmış aralıq status elan olunur. Daha sonra Dağlıq Qarabağın və Ermənistanın blokadası qaldırılır, kommunikasiyalar açılır. Dağlıq Qarabağın yekun statusu isə bunlardan sonra müəyyən edilməlidir. Ter-Petrosyana görə, plana əsasən sonda qalan iki rayon da, Laçın dəhlizi çıxılmaqla, Azərbaycana qaytarılmalıdır: "Bu varianta görə tam məsuliyyət Ermənistanın hakim partiyasının, onun müttəfiqi "Daşnaksütyun" partiyasının və hakimiyyətə dəstək verən deputatların, fraksiyaların üzərinə düşür. İndi belə çıxır ki, kim kompromisləri və ərazilərin qaytarılmasını təslimçilik və satqınlıq hesab edirsə, bizimlə yox, öz-özləri ilə diskussiyaya girir, bizim mövqeyimizi deyil, öz proqramlarını qınayır. Bu isə acınacaqlı, miskin vəziyyətdən, ən azı gülünc durumdan xəbər verir". Ter-Petrosyan bir daha qeyd edir ki, sülh indi əldə olunmasa, Dağlıq Qarabağ və Ermənistan daha da zəifləyəcək, gələcəkdə bundan da betər sülh planı irəli sürüləcək. Eks-prezident Qarabağ məsələsinin həllinin açarının Rusiyanın əlində olduğu haqda fikirlərini də müdafiə edib. O bildirib ki, Rusiya münaqişə tərəflərinə güclü təsir imkanlarına malikdir və öz sərhədlərində təhlükəli münaqişənin təkrar alovlanmasına imkan verə bilməz.
Nahid SALAYEV