Azərbaycandan Avropaya təbii qaz daşıyacaq TANAP kəmərinin Qərb dünyası üçün əhəmiyyəti daha da artır. Çünki kəmərin inşası sürətləndikcə, onun inşası reallığa çevrildikcə, təbii qaz ehtiyatlarını bu boru xəttilə Avropaya çatdırmaq istəyən ölkələrin də sayı artır.
Əvvəlki kimi bu sırada ilk olaraq qonşu İranın adı çəkilir və Tehran bu məsələyə olduqca böyük əhəmiyyət verdiyini açıq bəyan edir. İranın neft nazirinin müavini və İran Milli Qaz Şirkətinin baş direktoru Həmidrza İraqi yenidən bu məsələyə toxunub və maraqlı açıqlamalar verib: "İqtisadi nöqteyi-nəzərdən TANAP layihəsi İran üçün sərfəli olarsa, biz bu layihəyə qoşula bilərik. İran Milli Qaz Şirkəti 50 ildən çoxdur fəaliyyət göstərir. Bizim siyasətimizin əsası ondan ibarətdir ki, ixracımız iqtisadi baxımdan səmərəli olmalıdır. Bu olduqca önəmli amildir. TANAP layihəsi də bizim üçün səmərəli olarsa, layihəyə qoşula bilərik. İran öz qazını daha sərfəli şərtlərlə ixrac etmək istəyir".
Bir müddət əvvəl energetika nazirinin müavini Natiq Abbasov da bunun tamamilə mümkün olduğunu diqqətə çatdırıb. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan TANAP-ın əsas təşəbbüskarlarındandır: "Hazırda Azərbaycan İran qazının da öz ərazisilə nəql olunaraq TANAP-a qoşulub, buradan Avropaya nəqli imkanlarına baxır. Azərbaycan və İran arasında İran qazının, hətta İraq qazının Azərbaycan ərazisindən tranziti üçün mövcud infrastruktur var". Nazir müavini bildirib ki, İraqla İran arasında da belə infrastruktur var: "Bu infrastrukturla İraq qazı İrana, buradan isə Azərbaycan ərazisinə nəql oluna və TANAP-a qoşulmaqla Avropaya ötürülə bilər".
TANAP-ın baş direktoru Saltuk Düzyol da bunu mümkün sayır: "Şimali İraq qazının da layihəyə qoşula biləcəyini düşünürəm. İraqın digər bölgələrində də qaz sahələrı var. Onların da TANAP-a birləşməsi mümkündür. İraqla bağlı hələ xeyli işimiz var. Türkmən qazı da başqa bir variant ola bilər". Ekspertlər isə vurğulayır ki, Avropanın qaz təminatı üçün nəzərdə tutulan kəmərin daha effektiv fəaliyyəti baxımından digər sahələrinin də kəmərə birləşdirilməsi TANAP-ın əhəmiyyətini artıran amil sayılır. Türkmənistan qazının bu kəmərə bağlanması üçün isə cəmi 300 kilometrlik əlavə kəmərə ehtiyac var. Xəzər dənizinin altından keçəcək bu xətti çəkmək isə hələlik elə də asan deyil. Bir daha xatırladaq ki, məsələni qəlizləşdirən isə coğrafi relyeflə deyil, geosiyasi şəraitlə bağlıdır. Çünki Rusiya hələ də Türkmənistanın öz qazını Azərbaycan üzərindən Avropaya satmasına qarşıdır. TANAP-ın Rusiya qazına alternativ olaraq çəkildiyini düşünən Moskva türkmən qazının Bakıya gəlişini əngəlləmək üçün Xəzərin status məsələsindən hələ də təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir. Amma faktdır ki, Avropaya nəql olunan hazır kəmərə bağlanmaq Türkmənistan üçün də iqtisadi cəhətdən daha səmərəlidir. İndi Avropa bu məsələdə türkmən tərəfə böyük dəstək verir və istisna deyil ki, türkmən qazı da TANAP-a qoşulsun. Bundan əlavə, İsrail də öz qazının Avropaya TANAP vasitəsilə nəql olunması barədə düşünür. İsrailin Azərbaycandakı səfiri Dan Stav bu variantın onlar üçün maraqlı olduğunu bildirib. Səfirin sözlərinə görə, İsrail TANAP və TAP qaz kəməri layihələrinin reallaşdırılmasını yaxından izləyir. Türkiyədən olan ekspert Filiz Karaosmanoğlu bütün bunlar fonunda TANAP-ın həm Türkiyə, həm də Avropa üçün vacib əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayır: "Qiymətlər aşağı düşsə də, karbohidrogen ehtiyatları öz önəmini daim qoruyacaq. Anadolu coğrafiyasının təbii ehtiyatlarla zəngin olmadığını bilirik, bizim təbii qazımız və neftimiz yoxdur. Ancaq biz qazı da, nefti də həm alırıq, həm də istifadə edirik. Geostrateji mövqeyimiz etibarilə Xəzər dənizi hövzəsi ölkələrilə birlikdə Avropa İttifaqı üçün böyük önəm kəsb edə bilərik. Buraya texnologiyanı da əlavə etsək, Aİ üçün təbii sərvətlərin nəqli baxımından da çox önəmli ölkə olacağıq. Maye təbii qaz da Türkiyə üçün çox önəmlidir. Bu baxımdan tikintisi davam etməkdə olan TANAP layihəsinin Türkiyə üçün əhəmiyyəti daha da artacaq və istehlakçılar üçün həlledici rol oynayacaq".
Qeyd edək ki, TANAP-a beynəlxalq maliyyə qurumlarının da xüsusi marağı var. Azərbaycan təbii qazının Türkiyəyə və bu ölkədən də Avropaya nəqlini nəzərdə tutan kəmərə beynəlxalq maliyyə qurumlarının ümumilikdə 4 milyard dollaradək kredit ayırması gözlənir. Dünya Bankı və Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankından layihəyə ayrılan 1,4 milyard dollarlıq kreditlə yanaşı, Çoxtərəfli İnvestisiya Təminatı Agentliyi, Avropa İnvestisiya Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankından da maliyyə vəsaiti cəlb olunacaq.
Artıq Dünya Bankının Direktorlar Şurası TANAP layihəsinə 800 milyon ABŞ dolları kredit ayrılması ilə əlaqədar qərar qəbul edib. Belə ki, Dünya Bankı Qrupuna daxil olan Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı vasitəsilə cəlb olunacaq kreditin 400 milyon dolları Azərbaycanın zəmanətilə "Cənub Qaz Dəhlizi" QSC-yə, qalan hissəsi isə Türkiyənin zəmanətilə BOTAŞ şirkətinə veriləcək. "Cənub Qaz Dəhlizi" QSC-yə ayrılan kredit, 5 ili güzəştli olmaqla, 30 il müddətinə, BOTAŞ-a cəlb olunan kredit isə 5 ili güzəştli olmaqla 24 illiyə verilib.
Dünya Bankının Avropa və Mərkəzi Asiya ölkələri üzrə vitse-prezidenti Siril Muller deyib: "TANAP layihəsinə maliyyə dəstəyi göstərməkdən məmnunuq. Layihə rəqabətə şərait yaratmaqla yanaşı, Azərbaycan və Türkiyə əhalisi üçün yeni iqtisadi imkanlar açacaq. Layihə Avropa və Türkiyədə enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsini dəstəkləyəcək". Dekabrın 21-də Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankının Direktorlar Şurası da TANAP layihəsinə 600 milyon ABŞ dolları kredit ayrılması ilə bağlı qərar qəbul edib. Kredit Azərbaycan hökumətinin zəmanətilə "Cənub Qaz Dəhlizi" QSC-yə verilib.
AİİB-in vitse-prezidenti və baş investisiya direktoru DJ Pandian deyib ki, Asiya ilə Avropa arasında enerji infrastrukturunun yenilənməsinə xidmət edən TANAP layihəsi Azərbaycan iqtisadiyyatını gücləndirməklə yanaşı, Avropanın, o cümlədən Türkiyənin enerji təhlükəsizliyini təmin edəcək: "Bu enerji infrastrukturu layihəsinə investisiya Azərbaycanın yeni bazarlara inteqrasiyasına və Türkiyənin enerji təhlükəsizliyinin yaxşılaşdırılması üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir. TANAP, həmçinin, Avropa üçün də faydalı olacaq. Bu kəmərin tikintisi Azərbaycan və Türkiyədə çoxsaylı məşğulluq imkanları yaradacaq". TANAP-ın baş direktoru Saltuk Düzyol isə 11,7 milyard dollar ilkin dəyəri olan TANAP layihəsinin tələb olunan kapital xərclərinin hazırda 8,5 milyard dollara düşdüyünü deyib. Layihə üzrə işlərin 55 faizi görülüb.
Türkiyəyə nəql ediləcək ümumilikdə 6 milyard kubmetrlik qazın 2018-ci il iyunun sonunda ilkin mərhələdə 2 milyard kubmetri qəbul olunacaq. Həmin həcm sonrakı il 4 milyard kubmetrə, daha sonrakı il isə 6 milyard kubmetrə çatacaq. Daha sonra bu göstərici 16 milyard kubmetrə yüksələcək. Sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması imkanı var.
Tahir TAĞIYEV